له سپهسالار غلام حیدر خان چرخي او د کافرستان-نورستان له بدلون څخه، د استقلال تر څلورمې جبهې، لوی خان غازي میر زمان خان او د مجروح تر فکري میراثه
۱۷ سپتمبر ۲۰۲۶
لنډیز
اسمار د کونړ په پاسنۍ دره کې یوازې یوه جغرافیایي نقطه نه ده؛ د نولسمې او شلمې پېړۍ په مهمو پړاوونو کې یې د نظامي چاوڼۍ، غرني دفاعي دهلېز، د کافرستان – وروسته نورستان – پر لور د ختیځ پوځي محور، او د ۱۹۱۹م د استقلال د څلورمې جبهې د یوې مهمې سیمې حیثیت درلود. د اسمار پر جغرافیه برلاسی «سانکی» طبیعي ډبرین سنګر، چې نوم یې په محلي حافظه کې ژوندی دی، د همدې تاریخي منظرو خاموش شاهد بلل کېدای شي.
دا لیکنه د اسمار د پوځي-سیاسي تاریخ درې مهمې کړۍ سره نښلوي:
سپهسالار غلام حیدر خان چرخي او د ۱۸۹۱-۱۸۹۲م اسمار؛
د ۱۸۹۵-۱۸۹۶م کافرستان عملیات او د نورستان تاریخي بدلون؛
او په ۱۹۱۹م کې د لوی خان غازي میر زمان خان تر قوماندې لاندې د استقلال څلورمه جبهه.
ورسره د سید شمسالدین مجروح او پوهاند ډاکټر سید بهاالدین مجروح فرهنګي او فکري میراث، او د لیکوال شخصي یادونه هم د اسمار د تاریخ انساني اړخ بشپړوي.
کلیدي ټکي: سانکی، اسمار، کونړ، سپهسالار غلام حیدر خان چرخي، کافرستان، نورستان، استقلال، غازي میر زمان خان، سید شمسالدین مجروح، سید بهاالدین مجروح.
۱. سانکی؛ د یوې ډبرینې څوکې تر شا د اسمار تاریخي حافظه
«سانکی» د اسمار د پخوانۍ غرني نظامي سیمې په سر کې یوه طبیعي، نرۍ او تېره ډبرینه څوکه ده. د سیمې د خلکو په شفاهي حافظه کې دا ځای د څار، دفاع او د مرکزي اسمار پر لور د پراخ لید له امله ځانګړی اهمیت لري. له لرې څخه یې بڼه د پنسل د څوکې په څېر نرۍ ښکاري؛ خو د همدې طبیعي جوړښت تر شا د اسمار د څو نسلونو سیاسي، نظامي او ټولنیزې خاطرې پرتې دي.
په موجودو نړیوالو آرشیفي سرچینو کې تر اوسه د «سانکی/Sanki» نوم په همدې محلي بڼه په صراحت نه دی ثبت شوی. له همدې امله علمي احتیاط ایجابوي چې د دې ځای مشخص پوځي کارونه د محلي شفاهي تاریخ، د پخوانیو عسکرو او مشرانو د روایتونو، زړو عکسونو او نقشو له لارې لا پسې مستند شي. خو د اسمار د ثابت شوي ستراتیژیک تاریخ له مخې، د سانکي جغرافیایي بڼه د یوه طبیعي څارنیز سنګر له منطق سره بشپړ توافق لري.
۲. اسمار؛ د کونړ، چترال او نورستان تر منځ ستراتیژیکه دروازه
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې اسمار د کونړ د پاسنۍ درې له مهمو مرکزونو څخه و. د امیر عبدالرحمن خان په روایت کې اسمار د کونړ، لغمان، کافرستان او جلالآباد د دفاع لپاره مهمه «دروازه» ګڼل شوی او د پامیر او چترال پر لارو د څار له پلوه یې ارزښت یاد شوی دی. همدا جغرافیه – د کونړ سیند، تنګې درې، غرني کوتلونه او د چترال او کافرستان پر لور لارې – د دې سبب شوې چې اسمار د نظامي حرکت، اکمالاتو او دفاع لپاره په بېلابېلو پړاوونو کې وکارول شي.
د ۱۸۹۰مو کلونو پر مهال اسمار یوازې یو کلی نه و؛ بلکې د سیمهییزو خانانو د واک، د کابل د مرکزي دولت د پراخېدونکي نفوذ، د باجوړ او چترال د سیاست، او د برتانوي هند د پولهییزو محاسبو تر منځ یوه حساسه نقطه وه. له همدې کبله د اسمار کنټرول د هغه وخت په سیمهییز سیاست کې تر یوې عادي اداري مسئلې ډېر پراخ اهمیت درلود.
۳. سپهسالار غلام حیدر خان چرخي او د اسمار د ۱۸۹۱-۱۸۹۲م بدلون
د اسمار د معاصر پوځي تاریخ له مهمو نومونو څخه یو سپهسالار غلام حیدر خان چرخي دی، چې د امیر عبدالرحمن خان د پوځ له لوړپوړو قوماندانانو څخه و. د امیر عبدالرحمن خان د خپل روایت له مخې، غلام حیدر خان چرخي د ۱۸۹۱م کال په دسمبر کې اسمار ونیو. ځینې نورې تاریخي-جغرافیایي لیکنې د افغان ځواکونو د بشپړ پوځي تثبیت لپاره د ۱۸۹۲م د مارچ ۱۸مه نېټه هم یادوي. د دواړو روایتونو د یوځای لوستلو له مخې، د اسمار د نیولو او تثبیت بهیر د ۱۸۹۱م په وروستیو کې پیل او د ۱۸۹۲م په پسرلي کې لا ټینګ شو.
غلام حیدر خان چرخي وروسته د کافرستان د عملیاتو په ختیځ محور کې هم اساسي رول درلود. نوموړی د هغې چرخي کورنۍ مشر و چې زامن یې، په ځانګړي ډول غلام نبي خان چرخي، غلام جیلاني خان چرخي او غلام صدیق خان چرخي، د شلمې پېړۍ په افغان سیاسي او نظامي تاریخ کې بیا څرګند شول. د علمي سرچینو له مخې، غلام نبي خان چرخي د همدې سپهسالار غلام حیدر خان زوی و.
۴. له کافرستانه تر نورستانه؛ اسمار د ۱۸۹۵-۱۸۹۶م ختیځ پوځي محور
تر نولسمې پېړۍ پورې د اوسني نورستان ډېره برخه په بهرنیو او افغاني تاریخي سرچینو کې «کافرستان» بلل کېده. د سیمې غرنیو ټولنو خپلې پخوانۍ دیني او فرهنګي دودونه تر اوږدې مودې ساتلي وو. په ۱۸۹۵-۱۸۹۶م ژمي کې د امیر عبدالرحمن خان ځواکونو د سیمې د تابع کولو لپاره څو اړخیز عملیات ترسره کړل.
د عملیاتو په پلان کې پوځ، وسلې، مهمات او اکمالات په څو مرکزونو کې راټول شوي وو. ختیځه قوه د سپهسالار غلام حیدر خان چرخي تر قوماندې لاندې د اسمار او چترال له لوري د کافرستان پر خوا روانه شوه؛ نور محورونه د پنجشېر، بدخشان او لغمان له لورو وو. د همدې واقعیت له مخې اسمار په دې عملیاتو کې یوازې د لارې نوم نه، بلکې د ختیځې جبهې د تمرکز او حرکت یوه مهمه نقطه وه.
په ۱۸۹۶م کې سیمه د کابل د مرکزي دولت تر بشپړ کنټرول لاندې راغله او د اسلام منلو بهیر د دولتي فشار او پوځي واک تر اغېز لاندې عملي شو. Encyclopaedia Iranica دغه مذهبي-سیاسي بدلون او د «نورستان» نوم د ۱۸۹۶م له پېښو سره تړي. د Library of Congress په ځینو فهرستي تشریحاتو کې بیا د «نورستان» د نوم د رسمي کېدو لپاره ۱۹۰۶م کال ذکر شوی دی. له همدې امله، د علمي دقت لپاره مناسب تعبیر دا دی چې د ۱۸۹۵-۱۸۹۶م عملیاتو وروسته د «نورستان» نوم او نوی هویت رامنځته او رواج شو، خو د نوم د دقیق اداري رسمي کېدو د کال په اړه په ثانوي سرچینو کې اختلاف لیدل کېږي.
۵. ۱۹۱۹م؛ اسمار او د استقلال څلورمه جبهه
د اسمار نظامي اهمیت د عبدالرحمن خان له دورې سره پای ته ونه رسېد. د ۱۹۱۹م د افغان-انګلیس د درېیمې جګړې او د افغانستان د استقلال د مبارزې پر مهال، د کونړ او چترال محور د یوې ځانګړې جبهې په توګه راڅرګند شو چې په افغان تاریخي ادبیاتو کې «د استقلال څلورمه جبهه» بلل کېږي.
د دې جبهې تر ټولو مشهور قوماندان لوی خان غازي میر زمان خان کونړی و. نوموړی په ۱۸۶۹م کال د کونړ د لمټک په کلي کې زېږېدلی و. د ۱۹۱۹م د جګړې پر مهال غازي امان الله خان د کونړ د ولسي لښکرو مشري او د چترال د جبهې مهم مسؤولیت ور وسپاره. په سرچینو کې د اسمار، ارنوي/ارندو، دوکلام، برېکوټ او لامبربټ نومونه د همدې جبهې له عملیاتو سره تړل شوي دي.
د ننګرهار پوهنتون په ۲۰۱۹م علمي سیمینار کې میر زمان خان د «کونړ د څلورمې جبهې قوماندان او فا تح » په توګه یاد شوی دی. د هغه د کورنۍ تاریخي سرچینې او نور مهم افغان څېړنیز روایتونه هم نوموړی د چترال د جبهې یا څلورمې جبهې بریالی قوماندان او «فاتح» بولي.
د همدې تاریخي اصطلاح د درناوي په ساتلو، په دې مقاله کې هم هغه د «استقلال د څلورمې جبهې فاتح او قوماندان» په توګه یادیږي.
۶. د څلورمې جبهې حرکت، ولسي لښکر او نظامي چاپېریال
د څلورمې جبهې ځانګړنه دا وه چې منظم نظامي ځواکونه او ولسي-قومي لښکرونه په یوه غرني چاپېریال کې سره یوځای شول. معاصر روایتونه ښيي چې میر زمان خان د ۱۹۱۹م د مې په لومړیو کې د خپلو ولسي جنګیالیو له یوې ډلې سره د اسمار له لارې د برېکوټ پر لور حرکت وکړ. د چترال، ارنوي او دوکلام غرنی چاپېریال، د کونړ سیند او محدودې لارې د دې جبهې پر اکمالاتو او حرکت مستقیم اغېز درلود.
ځینې محلي او کورني تاریخي روایتونه په برېکوټ او شاوخوا سیمو کې د توپخانې، د لښکرو د تمرکز ځایونو او قرارګاوو یادونه کوي. د نظامي تاریخ له نظره دا معلومات له دې جغرافیې سره منطقي تړاو لري؛ خو د هرې وسلې او قطعې دقیق شمېر باید د برتانوي هند د ۱۹۱۹م پوځي او استخباراتي اسنادو له اصلي آرشیفونو سره جلا مقابله شي. د مقالې اوسنی هدف د اسمار د جبهوي اهمیت تثبیت دی، نه د هر واحد د شمېر قطعي اعلان.
په دې توګه، د ۱۸۹۰مو کلونو د غلام حیدر خان چرخي له ختیځ پوځي محور څخه تر ۱۹۱۹م پورې، اسمار بیا بیا د غرني دفاع، د قواوو د تمرکز او د چترال-نورستان پر لور د حرکت د یوې مهمې نقطې په توګه راڅرګندېږي.
۷. له سنګره تر فکره؛ سید شمسالدین مجروح او پوهاند ډاکټر سید بهاالدین مجروح
د اسمار تاریخي هویت یوازې په جګړو او سنګرونو نه بشپړېږي. د شلمې پېړۍ په فکري، ادبي او دولتي تاریخ کې د مجروح کورنۍ د اسمار له نوم سره ژوره اړیکه لري.
سید شمسالدین مجروح د افغانستان له مهمو دولتي او فکري شخصیتونو څخه و. د عدلیې وزارت رسمي تاریخ نوموړی د ظاهر شاه د دورې د عدلیې وزیرانو په کتار کې راوړي. د ۱۹۶۵م د روغتیا نړیوال سازمان په رسمي اسنادو کې هغه د افغانستان د صدارت د مرستیال په توګه معرفي شوی. د ۱۹۶۴م د اساسي قانون د مسودې په بهیر کې هم د هغه د حقوقي او دولتي رول یادونه شوې ده.
د هغه زوی، پوهاند ډاکټر سید بهاالدین مجروح، د اسمار د شینکوړک په کلي کې زېږېدلی و او وروسته د افغانستان له نامتو فیلسوفانو، شاعرانو، ارواپوهانو او مفکرانو څخه شو. د هغه فلسفي او ادبي میراث، په ځانګړي ډول «ځانځاني ښامار»، د افغان معاصر فکر یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.
۸. د مجروح له کورنۍ سره د لیکوال شخصي او فکري اړیکه؛ د شفاهي تاریخ یوه کړۍ
د دې مقالې لیکوال دا نېکمرغي لرله چې مرحوم سید شمسالدین مجروح صاحب او مرحوم پوهاند ډاکټر سید بهاالدین مجروح دواړه یې له نږدې پېژندل او له هغوی سره یې نږدې دوستانه، شخصي او فکري اړیکې لرلې. د دې یادونې موخه شخصي ځانستاینه نه ده؛ بلکې د اسمار د تاریخي حافظې د هغه انساني اړخ ثبتول دي چې یوازې په رسمي اسنادو او چاپي سرچینو کې نه راټولېږي.
په علمي تاریخلیکنه کې شخصي حافظه او شفاهي روایت هغه مهال ځانګړی ارزښت پیدا کوي چې د لیکلو اسنادو بدیل ونه ګڼل شي، بلکې د هغو ترڅنګ د یوې دورې د فکري فضا، انساني اړیکو او ټولنیزې حافظې د درک لپاره د تکمیلي سرچینې په توګه وکارول شي. له همدې زاویې، د لیکوال دغه شخصي پېژندګلوي د مجروح کورنۍ د تاریخي او فکري میراث په اړه د یوه مستقیم انساني تماس شاهد دی؛ خو هره تاریخي دعوه باید، تر امکان پورې، له مستقلو لیکلو او آرشیفي سرچینو سره مقابله شي.
د سید شمسالدین مجروح دولتي او حقوقي حضور، او د پوهاند ډاکټر سید بهاالدین مجروح فلسفي، ادبي او فکري میراث، د اسمار د تاریخ هغه اړخ روښانوي چې سنګر او سیاست له فکر، فرهنګ او انساني تجربې سره نښلوي. په همدې معنا، د دوی یاد د دې مقالې د تاریخي تسلسل یوه طبیعي برخه ده: اسمار یوازې د پوځي حرکتونو جغرافیه نه ده، بلکې د شخصیتونو، افکارو او فرهنګي حافظې زېږنده سیمه هم ده.
۹. پایله؛ سانکی د تاریخ خاموش شاهد
د اسمار د تاریخ بېلابېلې پاڼې، که په زماني واټن کې له یو بل څخه جلا ښکاري، په جغرافیه کې سره نښتي دي. سپهسالار غلام حیدر خان چرخي د ۱۸۹۱-۱۸۹۲م په بدلون کې اسمار د کابل د مرکزي نظامي جوړښت برخه کړ؛ د ۱۸۹۵-۱۸۹۶م کافرستان عملیاتو کې اسمار د ختیځ پوځي محور حیثیت درلود؛ او په ۱۹۱۹م کې لوی خان غازي میر زمان خان د استقلال د څلورمې جبهې د قوماندان په توګه د همدې جغرافیې په اوږدو کې ولسي لښکر رهبري کړ. وروسته د مجروح کورنۍ د همدې خاورې له لمنې څخه د افغانستان علمي، حقوقي، ادبي او فلسفي تاریخ ته بل رنګ ورکړ.
له همدې امله «سانکی» یوازې یوه ډبرینه څوکه نه ده. که څه هم د هغې د نوم او دقیق پوځي کارونې لپاره نورې محلي او آرشیفي څېړنې اړینې دي، خو د اسمار پر جغرافیه ولاړ دا خاموش سنګر د یوې پراخې تاریخي حافظې سمبول دی: د سنګر، استقلال، فکر او فرهنګ حافظه. د دې ځایونو ساتنه، عکس اخیستل، د مشرانو د شفاهي روایتونو ثبتول، او د زړو نقشو او اسنادو راټولول د کونړ د محلي تاریخ د ژغورنې لپاره یوه علمي اړتیا ده.
سرچینی
[1] Khan, Abdur Rahman. The Life of Abdur Rahman, Amir of Afghanistan. د اسمار د نیولو او د هغه د ستراتیژیک اهمیت په اړه د امیر خپل روایت؛ د ۱۸۹۱م دسمبر د غلام حیدر خان چرخي د اقدام یادونه.
[2] Encyclopaedia Iranica. “Nuristan,” Max Klimburg. د ۱۸۹۵-۱۸۹۶م اسلامیزه کولو، د پخواني کافرستان د فرهنګي جوړښت او د نورستان د نوم د رامنځته کېدو په اړه علمي مدخل.
[3] Library of Congress / World Digital Library. The Kafirs of the Hindu-Kush (G. S. Robertson, 1896) او Map of Kafiristan (1881). د کافرستان تاریخي نوم، د ۱۸۹۶م تحول او د نوم د رسمي کېدو د نېټې په اړه فهرستي معلومات.
[4] Adamec, Ludwig W. Historical and Political Who’s Who of Afghanistan. د چرخي کورنۍ او د غلام حیدر خان د زامنو د هویت لپاره مرجع.
[5] Area Study Centre, University of Peshawar. د چرخي وروڼو په اړه علمي مقاله؛ غلام نبي، غلام جیلاني او غلام صدیق د سپهسالار غلام حیدر خان زامن معرفي کوي.
[6] Pajhwok Afghan News, 22 August 2019. «د غازي میرزمان خان د ژوند او کارنامو په اړه سیمینار جوړ شو». د ننګرهار پوهنتون د علمي سیمینار راپور؛ میر زمان خان د کونړ د څلورمې جبهې قوماندان یادوي.
[7] Pashtoonkhwa / PSDP biographical materials on Ghazi Mir Zaman Khan. د چترال/څلورمې جبهې، اسمار، ارنوي، دوکلام او لامبربټ د محاذونو او د «لوی خان» لقب په اړه معلومات.
[8] Safia Haleem. «میر زمان خان». د ۱۹۱۹م د چترال جبهې او د اسمار له لارې د هغه د ولسي ځواک د حرکت په اړه لنډ تاریخي روایت.
[9] Ministry of Justice of Afghanistan. «تاریخچه وزارت عدلیه». سید شمسالدین مجروح د ظاهر شاه د دورې د عدلیې وزیرانو په کتار کې.
[10] World Health Organization, Regional Committee records, 1965. Sayed Shamsuddin Majrooh د افغانستان د صدارت د مرستیال په توګه ثبت شوی.
[11] د سید شمسالدین مجروح «سرگذشت من» او اړوند تاریخي لیکنې؛ د ۱۹۶۴م د اساسي قانون د مسودې د کمیټې او د هغه د حقوقي-دولتي نقش په اړه.
[12] د پوهاند سید بهاالدین مجروح په اړه افغان ادبي او اکاډمیکې سرچینې؛ د اسمار د شینکوړک د زېږنځای او د هغه د فلسفي-ادبي میراث په اړه.
[13] د «سانکي» او د لیکوال د شخصي اړیکو اړوند برخې: محلي شفاهي تاریخ او د لیکوال شخصي شاهدۍ؛ دا برخې د آرشیفي اسنادو د بدیل په توګه نه، بلکې د شفاهي تاریخي حافظې د ثبت په توګه وړاندې شوې دي.
د علمي امانت یادونه
په دې مقاله کې هغه معلومات چې په نړیوالو او افغاني لیکلو سرچینو کې تثبیت شوي، له محلي شفاهي روایت او د لیکوال له شخصي شاهدۍ څخه جلا ساتل شوي دي. د «سانکي» دقیق تاریخي نوم او د هغې مشخص پوځي استعمال لا نورو لومړنیو اسنادو او محلي آرشیفي موادو ته اړتیا لري. د دې احتیاط موخه د اسمار د ارزښت کمول نه، بلکې د راتلونکې څېړنې لپاره د تاریخ د کره ثبت زمینه برابرول دي.
– 1 –
داکتر محمدهمایون همت،
MD, PhD
۱۷ سپتمبر ۲۰۲۶