لیکنه:انجنیر نور قاسم
پنځه کاله کېږي چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې تړلې دي.
په همدې موده کې د ښځو پر کار، زدهکړو، ټولنیز حضور او عامه فعالیتونو هم ګڼ محدودیتونه وضع شوي دي. دا وضعیت یوازې د ښځو او نجونو مسئله نه ده؛ دا د یوه ملت د راتلونکي مسئله ده.
هغه پوښتنه چې نن باید هر افغان له ځانه وپوښتي، دا ده:
که افغانستان د خپل نفوس له نیمایي څخه د زدهکړې، مسلکي ودې او ټولنیز مشارکت فرصت واخلي، نو څنګه به وکولای شي له نړۍ سره سیالي وکړي؟
پنځه کاله؛ د یوه نسل د راتلونکي په بیه
په ۲۰۲۱ کال کې هغه نجونې چې د شپږم، اووم او اتم ټولګي زدهکوونکې وې، نن د پوهنتون، مسلکي زدهکړو او کار په عمر کې دي. خو د دې پر ځای چې د پوهنتونونو او مسلکي زدهکړو پر لور حرکت وکړي، ډېری یې له ښوونیز چاپېریال څخه لرې پاتې دي.
د یونیسف او یونیسکو د معلوماتو له مخې، شاوخوا ۲.۲ میلیونه افغانې نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو محرومې دي.
دا یوازې یو شمېر نه دی.
دا ۲.۲ میلیونه راتلونکي ښوونکي، ډاکټرانې، انجینرانې، څېړونکې، سوداګرې او نورې مسلکي ښځې دي.
کله چې د یوه هېواد میلیونونه ځوانان له تعلیم څخه محرومېږي، زیان یې یوازې د نن ورځې نه وي؛ بلکې اغېزې یې د راتلونکو لسیزو تر پایه پاتې کېدای شي.
ایا دا یوازې د ښځو مسئله ده؟
نه.
دا د افغانستان د اقتصاد مسئله ده.
دا د روغتیا مسئله ده.
دا د تعلیم مسئله ده.
دا د کورنۍ مسئله ده.
دا د بشري پانګې مسئله ده.
او تر ټولو مهمه، دا د افغانستان د راتلونکي مسئله ده.
افغانستان لا له وړاندې د مسلکي کادرونو له کمښت سره مخ دی. که د نجونو د زدهکړې لړۍ همداسې متوقفه پاتې شي، هېواد به په راتلونکو کلونو کې د ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو، نرسانو، انجینرانو او نورو مسلکي کادرونو له جدي کمښت سره مخ شي.
په ځانګړي ډول د روغتیا په برخه کې د ښځینه مسلکي کارکوونکو شتون حیاتي اهمیت لري. د افغانستان په څېر په یوه سنتي ټولنه کې ګڼې ښځې د خپلې درملنې لپاره ښځینه ډاکټرې او روغتیايي کارکوونکې غوره ګڼي.
نو که نن یوه نجلۍ د ډاکټر کېدو فرصت له لاسه ورکوي، سبا یوه مور ښايي ښځینه ډاکټرې ته لاسرسی ونه لري.
د یوې نجلۍ د تعلیم مخنیوی یوازې د هغې د راتلونکي مخنیوی نه دی؛ د ټولنې د راتلونکي د یوه مهم مسلکي ظرفیت له منځه وړل هم دي.
د تعلیم دروازې تړل؛ د اقتصاد پر وړاندې خنډ!
د تعلیم دروازې تړل، په اوږده موده کې د اقتصاد پر وړاندې هم د خنډونو د زیاتېدو معنا لري.
هیڅ هېواد د خپل بشري ځواک له بشپړ ګډون پرته دوامدار اقتصادي پرمختګ نه شي کولای.
ښځه یوازې د کورنۍ مصرفوونکې نه ده، هغه د اقتصاد یوه مهمه تولیدوونکې برخه هم ده.
یوه لوستې ښځه کولی شي ښوونکې شي، روغتیايي کارکوونکې شي، سوداګري وکړي، د کورنۍ عاید لوړ کړي او د خپلو ماشومانو د راتلونکي په جوړولو کې مهم رول ولوبوي.
له همدې امله، د ښځو له تعلیم او کار څخه محرومول په اوږده موده کې د افغانستان د بشري پانګې او اقتصادي ودې پر وړاندې جدي خنډ جوړوي.
د نړیوال بانک، یونیسف او نورو نړیوالو بنسټونو ارزونې هم د ښځو د زدهکړې او اقتصادي ګډون محدودیتونه د افغانستان د بشري پانګې او اقتصادي ودې لپاره له جدي خطرونو څخه ګڼي.
د ټولنې نیمایي ظرفیت!
د ښځو محدودول، د ټولنې د نیمایي ظرفیت محدودول دي.
هره ټولنه د خپلو ټولو وګړو له استعدادونو څخه په استفادې پرمختګ کوي. که د یوې ټولنې نیمایي نفوس له زدهکړې، کار او عامه مشارکت څخه لرې شي، نو هغه ټولنه د خپل بشري ظرفیت یوه ستره برخه له لاسه ورکوي.
افغانستان له نړۍ څخه د علم، ټکنالوژۍ، اقتصاد او مسلکي وړتیاوو په برخو کې له ګڼو ننګونو سره مخ دی.
په داسې شرایطو کې باید د هېواد ټول استعدادونه فعال شي، نه دا چې د ټولنې یوه لویه برخه له زدهکړې او پرمختګ څخه لرې پاتې شي.
موږ باید د خپل نفوس ټول استعدادونه راویښ کړو، نه دا چې د هغوی د ودې لارې وتړو.
تعلیم او اسلامي ارزښتونه!
د نجونو د تعلیم په اړه بحث باید له احساساتو او سیاسي اختلافاتو څخه پورته، د علمي، دیني، ټولنیزو او ملي اړتیاوو پر بنسټ وشي.
د اسلام په تاریخ کې د علم او پوهې ارزښت ځانګړی ځای لري، او مسلمانې ښځې هم د اسلامي تمدن په علمي او فرهنګي تاریخ کې د پام وړ ونډه لرلې ده.
نو که افغانستان یو اسلامي هېواد دی، د تعلیم په اړه بحث باید د اسلامي ارزښتونو، د افغانستان د فرهنګي واقعیتونو او د معاصرې نړۍ د علمي اړتیاوو په رڼا کې وشي.
که د نجونو لپاره د تعلیم چاپېریال د اسلامي او افغاني ارزښتونو مطابق تنظیمېدای شي، نو ولې د حل پر ځای د ښوونځیو دروازې تړل کېږي؟
د ستونزې حل باید د تعلیم د کیفیت، نصاب او چاپېریال اصلاح وي؛ نه د تعلیم له منځه وړل.
د اسلامي نړۍ په ګڼو هېوادونو کې نجونې او ښځې زدهکړې کوي او په بېلابېلو مسلکي برخو کې فعالیت لري. له همدې امله دا پوښتنه پر ځای ده چې افغانستان ولې داسې یو حل نه شي موندلای چې هم د هېواد اسلامي او فرهنګي ارزښتونه وساتي او هم د نجونو د تعلیم حق تضمین کړي؟
تعلیم باید له سیاسي اختلافاتو جلا وي
موږ منو چې د افغانستان اوسنی سیاسي وضعیت پېچلی دی.
د حکومت، نړیوالې ټولنې، ګاونډیو هېوادونو او افغان سیاسي جریانونو ترمنځ ژور اختلافات شته. خو یو اصل باید له سیاسي اختلافاتو جلا وساتل شي:
هغه اصل د ماشوم تعلیم دی.
یو افغان ماشوم باید د دې لپاره سزا ونه ویني چې سیاستوال له یو بل سره اختلاف لري.
یوه افغانه نجلۍ باید د دې لپاره خپل راتلونکی له لاسه ورنه کړي چې د حکومت او نړیوالې ټولنې ترمنځ سیاسي اختلاف موجود دی.
د افغانستان راتلونکی نسل باید د نن ورځې د سیاسي شخړو قرباني نه شي.
پنځه کاله وروسته؛ باید له ځانه وپوښتو
پنځه کاله تېر شول.
اوس باید یوازې دا پوښتنه ونه کړو چې ولې ښوونځي تړل شوي دي؛ بلکې باید دا هم وپوښتو:
که دا حالت پنځه نور کاله دوام وکړي، افغانستان به څه ډول نسل ولري؟
څو میلیونه نجونې به له تعلیم څخه محرومې پاتې وي؟
څومره ښځینه ښوونکې به ونه لرو؟
څومره ښځینه ډاکټرې او نرسانې به کمې وي؟
څومره کورنۍ به اقتصادي فرصتونه له لاسه ورکړي وي؟
او تر ټولو مهمه:
د یوه نسل د له لاسه تللي تعلیم جبران به څنګه کېږي؟
ایا د حل لاره شته؟
هو، شته.
حل لاره د ستونزې په پېژندلو او د عملي اقداماتو په ترسره کولو کې ده.
د اسلامي او افغاني ارزښتونو مطابق د تعلیمي نصاب جوړول؛
د نجونو لپاره د خوندي او مناسب ښوونیز چاپېریال برابرول؛
د ښځینه ښوونکو لپاره مناسب شرایط رامنځته کول؛
د تعلیم د کیفیت د لوړولو لپاره بنسټیز اصلاحات راوستل؛
د ښځو د کار لپاره روښانه اصول او مقررات جوړول؛
او تر ټولو مهم، د تعلیم موضوع له سیاسي اختلافاتو څخه جلا ساتل.
خو د دې ټولو لپاره سیاسي اراده، ملي مصلحت او د راتلونکي نسل په اړه مسؤلانه فکر ضروري دی.
افغانستان د یوه تاریخي انتخاب پر وړاندې
افغانستان نن د یوه مهم انتخاب پر وړاندې ولاړ دی.
یا به د خپلو نجونو او ښځو استعدادونه د هېواد د پرمختګ لپاره کاروو؛
یا به د خپل نفوس یوه لویه برخه له علم، اقتصاد او ټولنیز مشارکت څخه لرې ساتو.
لومړۍ لاره د پرمختګ، علم او ملي ځواک لاره ده.
دوهمه لاره د لا زیاتې وروسته پاتې کېدو او د بشري پانګې د ضایع کېدو خطر لري.
د افغانستان تاریخ به یوه ورځ دا پوښتنه وکړي:
کله چې د یوه نسل د تعلیم دروازې تړل شوې وې، افغانانو څه وکړل؟
موږ باید داسې ځواب ولرو چې راتلونکی نسل پرې ویاړ وکړي.
د ښوونځیو پرانیستل یوازې د یوې نجلۍ د تعلیم حق بېرته ورکول نه دي؛ دا د افغانستان د راتلونکي لپاره د امید یوه دروازه پرانیستل دي.
افغانستان نن جګړې ته نه، بلکې علم، پوهې، اقتصاد، مسلکي کادرونو او ملي یووالي ته تر بل هر وخت ډېره اړتیا لري.
او د دې ټولو د بنسټ یوه مهمه برخه تعلیم دی.
د یوې نجلۍ د کتاب پرانیستل، د افغانستان د راتلونکي پر لور د یوې کړکۍ پرانیستل دي.