د هوازي، غیر هوازي، اختیاري، ګرام مثبت او ګرام منفي باکتریاو ترمنځ څه توپیر شته؟

لیکنه: ډاکټر ش میره کی

هو، خامخا. لاندې به د هوازي (Aerobic)، غیرهوازي (Anaerobic)، اختیاري/Facultative، ګرام مثبت (Gram-positive)، او ګرام منفي (Gram-negative) باکتریاوو طبي معلومات په ساده پښتو، خو د طب د زده‌کوونکي په کچه، تشریح کړم.

مهم: دا عمومي تعلیمي معلومات دي. د ناروغ لپاره د انټي‌بیوتیک انتخاب باید د انتان د ځای، شدت، کلتور/حساسیت، عمر، میندوارۍ، پښتورګو او نورو شرایطو له مخې وشي.

۱. هوازي باکتریا — Aerobic bacteria

Aerobic = هوازي / اکسیجن ته اړتیا لرونکې

تعریف:

هغه باکتریاوې چې د ودې او انرژۍ د تولید لپاره اکسیجن (O₂) ته اړتیا لري، هوازي باکتریاوې بلل کېږي.

مثالونه:

Pseudomonas aeruginosa — پسوډوموناس اېرُوجینوسا
Mycobacterium tuberculosis — مایکوباکټیریوم ټیوبِرکلوسِس (د نري رنځ باکتریا)
Nocardia spp. — نوکارډیا

کومې ناروغۍ جوړوي؟

د بېلګې په توګه:

سینه‌بغل
د ادرار لارې انتان
د زخمونو انتان
نري رنځ

اختلاطات:

که شدید انتان درملنه نه شي، ممکن:

Sepsis — د وینې شدید انتاني غبرګون
د غړو فعالیت خرابېدل
د سږو یا نورو غړو زیان
په شدیدو مواردو کې مرګ

درملنه:

د یوې ځانګړې «هوازي دوا» نومول سم نه دي؛ درملنه د باکتریا د ډول او د انټي‌بیوتیک حساسیت له مخې ټاکل کېږي. مثلاً د Pseudomonas لپاره د حساسیت مطابق ځانګړي انټي‌بیوتیکونه کارول کېدای شي.

مخنیوی:

لاسونه مینځل
د زخمونو پاک ساتل
د روغتون د انتاناتو د مخنیوي اصول
د TB لپاره مناسب تشخیص، درملنه او د تماس د کنټرول اقدامات

۲. غیرهوازي باکتریا — Anaerobic bacteria

Anaerobic = غیرهوازي / بې‌اکسیجنه

تعریف:

هغه باکتریاوې چې اکسیجن ته اړتیا نه لري او ځینې یې د اکسیجن په شتون کې حتی زیانمنېږي، غیرهوازي باکتریاوې بلل کېږي.

مهم مثالونه:

Clostridium tetani — کلوسټریډیوم ټیټاني → تیتانوس
Clostridium botulinum — کلوسټریډیوم بوټولینوم → بوتولیزم
Bacteroides fragilis — باکټیروایډز فراژیلیس
Fusobacterium spp. — فوزوباکټیریوم

عموماً چېرته انتان جوړوي؟

په هغو ځایونو کې چې اکسیجن کم وي، لکه:

د کولمو دننه
ژور زخمونه
د خولې او غاښونو شاوخوا
Abscess — چرکینه کڅوړه/ابسه

اختلاطات:

Abscess — ابسه
د نسجونو تخریب
بدبوی لرونکی چرک
Sepsis
د تیتانوس یا بوتولیزم په څېر ځانګړي زهري عوارض

درملنه:

د انتان د نوعې مطابق درملنه کېږي؛ په ځینو anaerobic انتاناتو کې Metronidazole ډېر مهم درمل دی، خو ټول غیرهوازي انتانات یوازې په دې نه درمل کېږي.

د ابسې په صورت کې کله ناکله جراحي تخلیه (drainage) د انټي‌بیوتیک تر څنګ ضروري وي.

مخنیوی:

د زخم سم پاکول
د تیتانوس واکسین
د خولې او غاښونو ښه حفظ‌الصحې
د جراحي او زخمونو مناسب مدیریت

۳. اختیاري هوازي — Facultative anaerobic bacteria :

Facultative anaerobe = اختیاري غیرهوازي / داسې باکتریا چې د اکسیجن له شتون او نشتوالي دواړو سره ژوند کولی شي

تعریف:

دا باکتریاوې کولی شي:

د اکسیجن په شتون کې وده وکړي، او
د اکسیجن په نشتوالي کې هم وده وکړي.

مهم مثالونه :

Escherichia coli (E. coli) — اشریشیا کولی
Staphylococcus aureus — سټافیلوکوکس اوریوس
Salmonella spp. — سالمونېلا
Klebsiella pneumoniae — کلبسیلا نومونیا

طبي اهمیت:

دا ډله ډېره مهمه ده، ځکه د انسان په بدن کې ګڼ مهم انتانات جوړوي:

د ادرار لارې انتان
سینه‌بغل
د پوستکي او نرم نسج انتان
د کولمو انتانات
Sepsis د وینې انتان

درملنه :

د باکتریا، انتان ځای او antibiotic susceptibility له مخې انتخابېږي. د بې‌ځایه انټي‌بیوتیک استعمال د مقاومت (Antibiotic resistance) سبب کېږي.

۴. ګرام مثبت باکتریا — Gram-positive bacteria

Gram-positive = ګرام مثبت

تعریف:

هغه باکتریاوې چې د Gram stain په ازموینه کې بنفشي/ارغواني رنګ اخلي، ګرام مثبت بلل کېږي.

د دې مهم لامل د دوی غټ peptidoglycan cell wall دی.

مهم مثالونه:

اختلاطات:

د ډول له مخې:

• Abscess هغه وخت جوړېږي چې د بدن په یوه برخه کې چرک رټول شي
• Pneumonia — سینه‌بغل
• Meningitis — مننژیت
• Endocarditis — د زړه د داخلي پردې/دریڅو انتان
• Sepsis د وینې انتان

درملنه:

یوازې «ګرام مثبت = یو درمل» نه دی. د مثال په توګه، د Staphylococcus aureus ځینې ډولونه د methicillin-resistant (MRSA) په نوم د ډېرو عامو انټي‌بیوتیکونو پر وړاندې مقاومت لري؛ نو کلتور او حساسیت ډېر مهم دي.

مخنیوی :

• لاسونه پاکول
• د زخمونو مناسب پوښل
• د واکسینونو بشپړول
• د روغتون د انتان کنټرول

۵. ګرام منفي باکتریا — Gram-Negative Bacteria :

Gram-positive = ګرام مثبت

تعریف:

هغه باکتریاوې چې د Gram stain په ازموینه کې بنفشي/ارغواني رنګ اخلي، ګرام مثبت بلل کېږي.

د دې مهم لامل د دوی غټ peptidoglycan cell wall دی.

مهم مثالونه :

اختلاطات :

د ډول له مخې:

• Abscess هغه وخت جوړېږي چې د بدن په یوه برخه کې چرک رټول شي
• Pneumonia — سینه‌بغل
• Meningitis — مننژیت
• Endocarditis — د زړه د داخلي پردې/دریڅو انتان
• Sepsis د وینې انتان

درملنه:

یوازې «ګرام مثبت = یو درمل» نه دی. د مثال په توګه، د Staphylococcus aureus ځینې ډولونه د methicillin-resistant (MRSA) په نوم د ډېرو عامو انټي‌بیوتیکونو پر وړاندې مقاومت لري؛ نو کلتور او حساسیت ډېر مهم دي.

مخنیوی:

• لاسونه پاکول
• د زخمونو مناسب پوښل
• د واکسینونو بشپړول
• د روغتون د انتان کنټرول

۵. ګرام منفي باکتریا — Gram-Negative Bacteria :