تاند (یکشنبه، د تلې/ میزان ۱۲ مه) اوراسیا نیت په یوه تحلیلي راپور کې لیکلي چې په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د امریکا وتلو په سیمه کې د واشنګټن د حضور بڼه بدله کړه، خو د منځنۍ اسیا لپاره یې د افغانستان جغرافیایي اهمیت له منځه نه دی وړی.
د راپور له مخې، د منځنۍ اسیا هېوادونه او افغانستان اوس د امنیت، اقتصاد، ترانسپورټ او سیمهییزو اړیکو په برخو کې د همکارۍ لپاره نوي میکانیزمونه جوړوي. ازبکستان په ځانګړي ډول هڅه کوي افغانستان یوازې امنیتي اندېښنه ونه ګڼي، بلکې د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ د احتمالي سوداګریز او ترانزیتي پله په توګه ورسره تعامل وکړي.
د راپور پر اساس، تاشکند په ۲۰۲۵ کال کې د «ترمذ خبرو» بهیر د یوه دایمي چوکاټ په توګه پیل کړ. د دې بهیر دوهمه ناسته د ۲۰۲۶ کال په جون کې ترسره شوه چې د سیاسي خبرو، ترانسپورت، لوژستیک، سیمهییزو اړیکو او بشري همکاریو پر عملي میکانیزمونو متمرکزه وه.
افغانستان هم د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره د اړیکو د پراخولو هڅه کوي. کابل د ۲۰۲۶ کال په اپرېل کې د افغانستان او منځنۍ اسیا لومړنۍ مشورتي ناسته جوړه کړه چې د سیمې ټولو پنځو هېوادونو پکې ګډون کړی و. په دې ناسته کې د سوداګرۍ، ترانزیت، امنیت او اړیکو په برخو کې د منظمې همکارۍ او ګډې نقشې د جوړولو وړاندیزونه وشول.
خو د اوراسیا نیت پر اساس، د افغانستان په اړه د منځنۍ اسیا د هېوادونو لیدلوری یو شان نه دی. ازبکستان پر سوداګرۍ، ترانزیت او سیمهییز اتصال ټینګار کوي؛ تاجکستان د سرحدي امنیت او وسلهوالو ډلو ګواښونو ته ډېره پاملرنه کوي؛ ترکمنستان انرژۍ، ترانزیت او بېطرفۍ ته لومړیتوب ورکوي او قزاقستان له افغانستان سره تر ډېره د اقتصادي او دیپلوماتیکو اړیکو له لارې تعامل کوي.
راپور وايي، له پاکستان سره وروستیو ترینګلتیاوو د افغانستان د سوداګرۍ او ترانزیت پر یوه مهم مسیر اغېز کړی او له همدې امله له ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان سره د افغانستان د شمالي لارو پیاوړتیا کولی شي کابل ته بدیلې سوداګریزې او ترانزیتي لارې برابرې کړي.
اوراسیا نیت ټینګار کوي چې د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره د افغانستان د اړیکو پراختیا په دې معنا نه ده چې دغه هېوادونه د طالبانو د حکومت په اړه ګډ سیاسي دریځ لري یا یې په رسمي توګه په رسمیت پېژني.
راپور زیاتوي چې په بشکیک کې د شانګهای همکاریو سازمان وروستۍ غونډې هم وښودله چې افغانستان لا هم د یوروشیا په ستراتیژیکو بحثونو کې مهم ځای لري، که څه هم د غونډې ګډونوال نه و. دغه سازمان پر افغانستان د یوه ټولشموله حکومت پر جوړېدو هم ټینګار کړی دی.
په ورته وخت کې، په بشکیک کې د منځنۍ اسیا له مشرانو سره د امریکا د جنوبي او منځنۍ اسیا د ځانګړي استازي سرجیو ګور لیدنو وښودله چې واشنګټن لا هم په سیمه کې فعال دی، خو د امریکا سیمهییز حضور تر پخوا ډېر له افغانستان سره له مستقیم نظامي حضور څخه جلا شوی دی.
د راپور له مخې، د د افغانستان لپاره د امریکا پحواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد هم په کابل کې له امیرخان متقي سره لیدلي، خو د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې خلیلزاد نور د حکومت کارکوونکی نه دی او په شخصي ظرفیت یې په دې لیدنه کې ګډون کړی و.
«اوراسیا نیت» په پای کې لیکي چې له افغانستانه د امریکا له وتلو وروسته د دغه هېواد لپاره د منځنۍ اسیا اهمیت کم شوی نه دی؛ بلکې د افغانستان د سیمهییز اهمیت د تعریف او مدیریت برخه تر ډېره د سیمې د هېوادونو لاس ته لوېدلې ده. د راپور له مخې، افغانستان اوس هم د منځنۍ اسیا لپاره د امنیت، سوداګرۍ، ترانزیت او سیمهییز اتصال له پلوه مهم دی، خو د دې اهمیت د مدیریت بڼه بدله شوې ده.
سلام
دغه لیکنه ډیر فکتورونه لری خو دافغانانو خپل منځنی کړکیچ دټولو کړکیچونو اصلی پیچومی دی .
EurasiaNet
د منځنۍ اسیا او اوسنی افغانستان نوې کاواکه په ټیټه کچه جیوپولیټیکي ناندریزه لوبې او لوبغاړی څه وایی؟
زور له سیاست څخه برتری اوبهتری نشی راوستلی.
• اقتصادي او ترانزیتي پام:
د منځنۍ اسیا هېوادونه یا پخوانی دکمونیزم څپېړه خوړلی ستانونه (لکه ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان، قزاقستان ) او ….د خپلو اقتصادي او ترانزیتي ګټو لپاره له افغانستان سره اړیکو ته په دې خاطردوام ورکوي. دوی غواړي د افغانستان له لارې سویلي اسیا (پاکستان او هند) دوه حریفانو ته لاره پیدا کړي
دلته دمسکو پټاکو اتم فارمت کونډ راوخوت
له بلې خوا خو د غه هېوادونه مسکو انحصاری ویره هم نشی هېرولی .
• د تعامل جلا بڼه:
اوراسیا نېټ ټینګار کوي چې له اوسني افغان حکومت (طالبانو) سره د منځنۍ اسیا د هېوادونو د اړیکو پراختیا او اقتصادي (راکړه ورکړه ) په دې مانا نه ده چې دغه هېوادونه د طالبانو د حکومت په اړه کټ مټ یو ډول نظر یا د هغوی د رسمیت پېژندلو په هکله ګډ دریځ ولري. هر هېواد د خپلو ملي ،امنیتی او اقتصادي ګټو پر بنسټ په ډارنه او حقیره دېپلوماسی کی چلند کوي.
وایی په غوږ ویشتلی بیداره وی!
د نښلوونکي پُل یا د «اسیا د زړه» په توګه جیوپولیټیک اغېز
افغانستان له جیوپولیټیکي پلوه د نړۍ او سیمې د څلورو مهمو حوزو په منځ کې پروت دی، چې دا موقعیت ورته د پام وړ اهمیت بښي
امنیتي ننګونې او د زبرځواکونو سیالي
• امنیتي اندېښنې:
اوراسیا او د سيمې هېوادونه لا هم د افغانستان له خاورې څخه د ترهګرۍ د احتمالي ګواښونو په نوم بې له کوم سند (لکه داعش خراسان څانګې) په اړه اندېښمن دي. دغه اندېښنه ابزاری او استخباراتی هیاهو له ځانه سر لری . دمتقی دمسکو مقاله نه ده !له همدې امله، د دوی په جیوپولیټیکي لیدلوري کې ثبات تر هر څه لومړیتوب لري.
د نفوذ خلا ډکول:
د متحده ایالاتو له وتلو سره سره دروسیې وربوز په اکراین کې نښتې ، چین دسیمې پرکټی ډوله سیاست لری او د سیمې نور لږه او بوګه هېوادونه دا هڅه کوي چې په افغانستان کې د خپل نفوذ په پراخولو سره جیوپولیټیکي خلا ډکه کړي خو نه پوهیږی چې څنګه، ولې په ورته وخت کې د خطرونو له مدیریت او دطالبانو نا بلدی له حکومتول سره څخه هم وېره لري نو ځکه کاه وبېګاه دغه حالت نارې وهی چې ببړو راغی!