د ښاغلي سیلاني د نقد په اړه څو علمي څرګندونې| م. احمد

د ښاغلي سیلاني د نقد په اړه څو علمي څرګندونې| م. احمد
لومړی باید په ډېر احترام سره ووایم چې دا څرګندونې علمي نه دي، ځکه که علمي وی نو د منابعو او اسنادو پر اساس به مو کړې وې. نو دا، تا ویل او ما ویل دي. تاریخ، ما ویل و تا ویل نه دي. متآسفانه زموږ افغانستان کې تاریخ او د شفاهیاتو تر منځ توپیر نه کيږي.
زه مجالسو کې چې څوک بې اساسه خبرې کوي، اشتراک نه کوم تاریخي او علمي لیکنې خو بیخي راته د غمیو شمار دی.
– ډاکتر صاحب خالدي وايي: هانوي د میرویس خان معاصر و او د میرویس خان په مشرۍ د پاڅون عیني شاهد و او په بهرنیو منابعو کې دا تر ټولو مهم او د اول لاس منبع ده. حال دا چې هانوي د میرویس خان له پاڅون نه درې کاله وروسته پیدا شوی او کتاب یې هم د برتانوي او روسي جنرالانو له ګزارشونو لیکل شوي چې حتی درېیم لاس منابع هم نه راځي او یو کال یې په ایران کې تېر کړی، نور جزیات یې زما په لیکنه کې شته. سوال، دا په منابع شناسي، تاریخ لیکنه، څېړنه او علمي مسایل کې عادي خبره ده؟ که عادي وي، بیا نه غواړم یوه کلمه هم خپل مخاطب سره د بحث په توګه تبادله کړم.
– ډاکټر خالدي، په خپله لیکنه د جورج واشنګټن خبره ملیسون پورې تړي، حال دا چې دا خبره په ۲۰۰۴ کال کېستیون اوتفینوسکي کړې او وروسته یو بل لیکوال په ۲۰۱۴ کال. ملیسون د ۱۹ پېړۍ مورخ او انګریز نظامي دی او منابع یې تقریبآ د اول لاس دي. پوښتنه، په علمي، منابع شناسي او څېړنه کې دا عادي خبره ده چې موږ یو قول دوه درې پېړۍ په اشتباه اخلو، که یو چا د څېړنې روش لوستی وي او د څېړنې په اصولو پوه وي، نو دا یوه علمي فاجعه ده او عادي خبره نه ده. نو داسې لیکنې هم نه وي.
– ډاکټر خالدي، د میرویس نېکه د سکې بحث جان ملکم پورې تړي. جان ملکم د هماغه دور دیپلومات دی. حال دا چې هغه په خپله لیکنه کې نه ده یاد کړې. دا تاریخي جعل او دروغ دي، ما مخکې هم وویل چې تاریخ تا ویل او ما ویل نه دي، که داسې وي نو زموږ پیتاوي مجالس دې تاریخ شي او تاریخ لیکنې ته بیا اړتیا نشته. ما په یو لیکنه کې پر دې څېړنه کړې چې د سکې موضوع له کوم ځایه خپره شوې ده، زما د مقالې عنوان دی« د میرویس نېکه د سکې پېژندنې مسیر» دوه منابع دي هغه هم د عثماني امپراتورۍ ديپلوماتیک او استخباراتي راپورنه. نور ټول نقل قولونه ناسم او بې اساسه دي. نو یو څوک چې ځان مورځ بولي او د تاریخ لیکنې ادعا کوي، دا خبره عادي نه ده په علومو او څېړنه کې، بیا وایم علمي فاجعه ده.
– ډاکټر خالدي وايي صفویانو پر موږ دوه پېړۍ حکتونه کړي دي، حال دا چې دا یوه بې اساسه او خيالي ادعا ده. صفویانو په مرتب او سلسله واره ډول تر ۸۰کلونو پر موږ زیات حکومت نه دی کړی، هدف مې له کندهار نه دی. کندهار د امپراتوریو تر منځ لاس په لاس شوی ولایت دی، نو یو مورخ لکه شاعر چې خیال بافي کوي او ستوري ځمکې ته را ښکته کوي، ولې مبالغې او دروغ وايي. مورخ چې دومره خیالي خبرې ولیکي بیا دا تاریخ نه بلکې افسانه ده.
ـ ما د هوتکیانو اکثریت منابع لوستي دي، لکه انګلیسي، فارسي، روسي، ترکي او پښتو، یوازې ترکانو د میرویس نیکه حکومت ته د خپلواک امارت کلمه کارولې ده، او هغه هم ما د لومړي ځل لپاره په خپلو ژباړو کې را انتقال کړې ده. اوس پوښتنه داده چې په تاریخي اصطلاحاتو کې آناکرونېزم بیا څه ته وايي؟ آیا موږ کولی شو د اتلسمې پېړۍ واقعات پر شلمې تطبیق کړو؟ زه فکر کوم پوه شوي به یاست.
پای
کوم مسایل چې ما پورته ذکر کړل د منابعو پر اساس دي، په څېړنه، تاریخ لیکنې، منابع شناسۍ او علمي مسایلو کې چې څوک دا موضوعات بې ارزښته او عادي ګڼي، نو هغه تاریخ او علمي موضوعات نه لیکي، بلکې شعر او افسانې لیکي. مننه

د ښاغلي سیلاني ځینې نیوکې د بحث وړ دي، خو د ډاکټر نوراحمد خالدي د مقالې ټولیز استدلال نه ردوي. په تاریخ‌لیکنه کې د اصطلاحاتو، تشبیهاتو او تاریخي تفسیرونو اختلاف یو عادي علمي امر دی. د «جورج واشنګټن افغانستان» تشبیه، د «امارت ملي» اصطلاح او د میرویس خان د تاریخي رول ارزونه تفسیري بحثونه دي، نه قطعي تاریخي حقایق. له همدې امله، د یوې اصطلاح پر اختلاف د ټولې مقالې ردول له علمي پلوه مناسب نه ښکاري. د دې موضوع د لا روښانېدو لپاره باید د بېلابېلو سرچینو او شواهدو پر بنسټ متوازن بحث وشي.
نصیب

هو، د ښاغلي نوراحمد خالدي د ځینو مهمو ادعاوو لپاره داسې معتبرې سرچینې شته چې د تاریخپوهانو له خوا پرې استناد کېږي، که څه هم د ځینو اصطلاحاتو (لکه “جورج واشنګټن افغانستان” یا “دولت-ملت”) په اړه اختلاف موجود دی.

دلته څو مهمې سرچینې دي:

George Bruce Malleson
History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 (1878).
مالیسن میرویس خان د صفوي واکمنۍ پر ضد د افغانانو د خپلواکۍ د غورځنګ بنسټګر او د کندهار د خپلواک حکومت جوړوونکی بولي، خو د “George Washington of Afghanistan” عبارت په لفظي ډول نه کاروي.
Sir John Malcolm
The History of Persia, Vol. I (1815).
د میرویس خان پاڅون، د کندهار خپلواکي او د صفوي واکمنۍ پای ته رسېدل بیانوي.
Mountstuart Elphinstone
An Account of the Kingdom of Caubul (1815).
د میرویس خان د پاڅون او د هوتکي دولت د جوړېدو په اړه معلومات وړاندې کوي.
Encyclopaedia Iranica
د “Kandahar” او “Hotaki” اړوند مقالې.
تشریح کوي چې قندهار د صفوي او مغولي دولتونو ترمنځ څو ځله لاس په لاس شوی، او د میرویس خان پاڅون د صفويانو وروستۍ واکمني پای ته ورسوله.
Vartan Gregorian
The Emergence of Modern Afghanistan (1969).
میرویس خان د افغان سیاسي خپلواکۍ د بنسټ ایښودونکو له ډلې ګڼي او د افغانستان د دولت د رامنځته کېدو په بهیر کې یې مهم رول ارزوي.
Louis Dupree
Afghanistan (1973).
د میرویس خان د پاڅون تاریخي اهمیت او د هوتکي دولت د جوړېدو په اړه بحث کوي.
Steven Otfinoski
Afghanistan (2004).
په دې کتاب کې میرویس خان ته د “George Washington of Afghanistan” تشبیه کارول شوې، او غالباً همدا د دې لقب تر ټولو مشهور چاپي استعمال دی.

م. احمد

سلام
زمانیکه ما علمی بحث می کنیم ایا این تعریف علم وعلمی دربحث برداشت بر انګیز است؟
بحث یا پژوهش علمی وتحقیقی مبتنی بر شواهد (Evidence-Based Scientific Approach) رویکردی نظام‌مند است که در آن، تصمیم‌گیری‌ها و نتیجه‌گیری‌ها به جای اتکا به نظرات شخصی یا فرضیات اثبات‌نشده، بر پایه معتبرترین، دقیق‌ترین و جدیدترین شواهد تجربی و علمی موجود استوار می‌شوند.
که علمی هم از خود level دانش دارد اګر لازم باشد ما وتا را ازاین الګوریتم بیرون کنید . سپاس

السلام علیکم. سیلانی صاحب نامخدا ښه قلم لري، اما دا ورته مناسبه نده چې د مشرانو سپکاوی وکړی. البته علمی استدلال ترهرڅه معتبر دی. خو منلی او ښاغلی سییلانی باید دا سوال هم په پام کی ولری چی آیا دا کوم مجبوریت و چی استاد سیستانی، دوکتور خالدی، پروفیسور ستانیزی، حلیلزاد، دکتورحلیم تنویر، آزادزوی، وفا او ګڼ شمیر نور درانه مشران دا نوی بحثونه پیل کړی؟
خبره دا وه چی یو شمیر کسانو لکه پدرام، انیجنیر لعلزاد، مهدی، کاظمی او یو څو نوروپښتانه پرله پسې کوچی، ازکوه سلیمان ته شده، قبیله ی ګمشده اسرایل، کوچی …وبلل او دافغان او افغانستان نوم یې له ۱۹۱۹ةږ کال وروسته او آن له هغه هم وروسته یا لږ له دی مخکی د انګریز له خوا ايښودل شوی نوم وباله. یوه لا دا هم اضافه کړه چی پښتانه اصلا دپارس او احمد شابابا هزاره و، بل وایی پښتانه هندیان دی او له هنده راغلی… دا کیسه اوږده شوه . نوموړیو درنو ذواتو فقط د افغانستان د تاریخ خینی څنډنې روښانه کړی محترم استاد سیستانی د استقلال د معرکی اتل امان الله خان وستایه، جلیل زاد او تنویرصاحب د احمد شاه بابا تاریخی کارنامی او زموږ د هیواد دسیاسی استحکام ثبوت وکړ، دوکتور خالدی له اووه سوو کلونو راهیسی د سیمی پراخ وربوی که د پښتنو د حاکمیتونو تاریخ وکیښ او دا یې وویله چی پښتنو، ولو په مقطعی ډول، خو په درایت سره د حکومتولی نظام د هغه وخت له ابتدایی بڼې تر معاصری را ورساو، هغه وایی کیدای شی دی پراخ وربوی کی به کله تت کله روښانه کله په پاشلې او کله منسجم شکل و، خو دوی د تمدن او حکومتولی سرلاری وو. په دی لږ کی یی د ظالم او وینی ځښونکی ګرجستانی شین سترګی ګرګین په وړاندې د میرویس نیکه قیام روښانه کړ او د صفویانو په وړاندی یې یو پاڅون وباله. دا نو د ۳۲۰ کاله مخکی خبره وه، ځینو دوستانو باندی دا خبره ښه ونه لګیده ویی ویل چی نه اصلی پاڅون خو د امان الله خان و. خالدی د شیرشاه سوری، سیستانی صاحب د وزیر محمد اکبرخان او وزیر فتح خان … کارنامی یادی کړی دا ټول زموږ د تاریخ واقعیتونه وو، خو د دی په ځای چې د افغانستان د تاریخ متعصبو تخرفوونکو ته قناعت بخش ځواب شي، دوی ټول په خپلو کې یوبل سره ونښتل او خبره یې لانجو ته ورسوله . لکه هغسی چی تل ملی فکرونه فرعی مسایلو کی له ستونزو سره مخ او بالاخر ناکام شوی دی. دا دی یوځل بیا همدا تریح واقعیت تکرار شو. زموږ د تاریخ او د ګران هیواد د تیر پرتم ستایونکی او څیړونکی یوبل سره اخته شول. دا هماغه مثال لری چې زموږ دینی علما کله کله په فروعو کی دومره ژور ولاړ شیي چی اصول ورڅه هیر شي. کله کله زغم او کره استدلال په معتدلو الفاظو غوره وي، نه افراط او یول رد کول. درناوی

ښاغلی پوهاند صاحب دودیال ته سلامونه او ښی هیلی وړاندی کوم.
۱ – زه معتقد یم چی د خاوری او جغرافیا د تجزئی درد به د افکارو او عقائدو او ملی احساساتو د تجزئی تر درد شدید نه وی.
۲ – د افغان او افغانیت د منکرینو سره باید په بل فورم او بل پاراډایم او بله بڼه او بل مضمون وږغیږو او ورته ثابته کړو چی مثلاً پښتون بنی اسرائیلی نسل نه دی او که وی هم نو اوسمهال خو ددی سرزمین اوسیدونکی دی.
۳ – داسی ښکاری چی زموږ د ” تاریخ ” وضعیت او ددی وضعیت تحلیل د تاریخ لیکنی په ژبه، زموږ د ” حال یا اوسنی ” د وضعیت د تحلیل سره چندان توپیر نلری.
د ” تاریخ ” د قهرمانانو او ضد قهرمانانو د تثبیت او پیژندګلوی په هکله تاریخ لیکونکی او تاریخ لوستونکی د اختلاف په ژورو شیلو کی راګیر دی لکه څنګه چی د ” حال ” د وضعیت د تحلیل په هکله زموږ ټول روشنفکران او قلم بازان او تحلیلګران پر ۳ برخو ویشل شوی دی ( د طالبی حاکمیت طرفداران، مخالفین ئی، خنثی فکران).
د پورته لنډ بحث نتیجه:
موږ چی همدا سترګو ته را ته پروت د جاری وضعیت د حقانیت یا بطلان د اثبات توان نلرو نو د سلو او دوو سوو او دوو زرو کلونو مخکی تاریخی پیښو د حقانیت یا بطلان د اثبات توان به څنګه ولرو؟
تر څو پوری موږ د ” حال ” وضعیت په هکله واحد فکری – تحلیلی سنګر نه وی را منځته کړی نو د ” تاریخ ” د وضعیت په هکله مو تحلیلونه او قضاوتونه هیڅ ګټه نلری.

پوهاند صاحب سلامونه،
ستاسو خبرې ډېرې دقیقې دي. کاشکي ډېر افغانان دومره شعور پیدا کړي. البته دا شعور هغه وخت پیدا کېدای شي چې د پردیو له اغیزه خلاص شو. متاسفانه ځینې مو متاثرین دي او ځینې د پاکستان، ځینې د ایران او عربستان د اغېز لاندې دي. متاثرینو ته دا دنده سپارل شوې چې د افغانستان تاریخ او هویت تر سوال لاندې راولي.
استاده ژوند ژوند ژوند
عبدالباقي

پوهاند صاحب سلامت اوسئ.
ستاسو له نظر سره سل په سلو کې موافق یم. ممکن ډیر نور هم ستاسو په شان فکر ولري خو متاسفانه څوک د زړه حال نه وايي. زه چې د یادو شخصیتونو مخالفتونو ته ګورم د هغوی په علمي پوهه مې شک راشي، پوهان، مورخان او اکاډیمسنان باید خيل شخصیتونه ټیټ نه کړي. د دوی درنښت په دې کې دی چې خپل نظرونه ولیکي او د بل په کار کار ونه لري. او که نقد هم کوي ډېر محترمانه وي.
هیله ده چې ستاسو خبرې اغېز ولري.
مننه
همت