عبدالرحمن همت
سریزه
د امریکا د کانګرس د لومړنۍ افغانالاصله غړې په توګه د عایشه وهاب انتخاب یوازې د امریکا د داخلي سیاست یوه انتخاباتي پېښه نه ده؛ دا د افغانستان لپاره د امریکا د راتلونکي سیاست، د افغان ډیاسپورا د سیاسي تحول، د «اسلامي امارت» له واقعیت سره د لوېدیځ د تعامل او د افغانستان د جیوپولیټیک ارزښت په اړه د یوه مهم بحث د راپیلېدو نښه هم ده. وهاب د خپلې لومړنۍ مهمې څرګندونې پر مهال له واشنګټن څخه وغوښتل چې له افغانستان سره دیپلوماتیک تعامل وساتي، پرته له دې چې په کابل کې څوک واکمن دي. هغې په عین حال کې د ښځو او نجونو د زدهکړو او عامه ژوند د محدودیتونو په اړه جدي اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل چې دیپلوماسي کولای شي واشنګټن ته دا فرصت ورکړي چې د بشري، ښځینه او مدني حقونو په اړه پر اوسنیو افغان چارواکو اغېز وکړي. (Democracy Now!)
د هغې د څرګندونو دویم اړخ لا ډېر بحثپاروونکی و. وهاب د طالبانو مخالفې ځینې ډلې د ناکامو او ځانمحورو ډلو په توګه توصیف کړې او استدلال یې وکړ چې د افغانستان بحران یوازې د طالبانو په موجودیت نه تشریح کېږي. له همدې ځایه یوه مهمه پوښتنه پیدا کېږي چې ایا عایشه وهاب د طالبانو د نظام د مشروعیت غوښتنه کوي، که د یوه موجود حاکمیت سره د تعامل د اړتیا خبره کوي؟
زما په اند، د هغې د خبرو د دقیق فهم لپاره باید د «تعامل» او «پېژندنې» تر منځ بنسټیز توپیر وشي. تعامل د یوه حاکم واقعیت سره خبرې کول دي؛ پېژندنه بیا د هغه حاکمیت حقوقي او سیاسي مشروعیت منل دي. د امریکا پخوانی رسمي دریځ هم ښيي چې له طالبانو سره تعامل د رسمي پېژندنې له پرېکړې څخه جلا ساتل کېدای شي. (2021-2025.state.gov)
له همدې امله د وهاب خبره باید نه د طالبانو د بېقید او شرطه ملاتړ په توګه، او نه د افغانستان د مخالفو جریانونو د بشپړ رد په توګه، بلکې د افغانستان د مسئلې د «واقعګرایانه مدیریت» د یوه احتمالي سیاسي لیدلوري په توګه تحلیل شي.
عایشه وهاب څوک ده او ولې یې خبره مهمه ده؟
عایشه وهاب په ۱۹۸۷ کال کې په نیویارک کې د افغان کډوالو په کورنۍ کې زېږېدلې. د ماشومتوب په لومړیو کې یې پلار ووژل شو او مور یې هم وفات شوه؛ له همدې امله هغه او خور یې د foster-care په سیستم کې لوی شول. وروسته په کالیفورنیا کې یوې کورنۍ د هغې سرپرستي وکړه.
په ۲۰۱۸ کال کې هغه د Hayward ښاروالۍ شورا ته وټاکل شوه او په ۲۰۲۲ کال کې د کالیفورنیا ایالتي سنا ته لار وموندله. رسمي کالیفورنیايي سرچینې هغه د لومړنۍ افغانامریکایۍ ښځې په توګه معرفي کوي چې د امریکا عامه دفتر ته وټاکل شوه، او وروسته د کالیفورنیا د ایالتي مقننې لومړنۍ افغانامریکایۍ غړې شوه. (California Senate District 10)
د ۲۰۲۶ کال د اګست په ځانګړو ټاکنو کې هغې د کالیفورنیا د ۱۴مې حوزې څوکۍ وګټله او د امریکا د استازو جرګې لومړنۍ افغانامریکایۍ غړې شوه. هغې شاوخوا ۵۳ سلنه رایې ترلاسه کړې او د نومبر په عمومي ټاکنو کې به د همدې څوکۍ لپاره بیا له Melissa Hernandez سره سیالي کوي. (Reuters)
خو د هغې تر ټولو مهمه سرمایه یوازې قومي هویت نه دی؛ بلکې د امریکا د داخلي سیاست په دننه کې د progressive جریان یوه فعاله څېره ده. نو افغانستان باید هغې ته یوازې د «افغانالاصله امریکایۍ» په سترګه ونه ګوري؛ بلکې باید پوه شو چې د هغې سیاسي هویت په عین وخت کې افغان، امریکايي، دیموکرات، progressive، مدنيحقونوپاله او د امریکا د داخلي سیاسي جوړښت یوه برخه ده.
د وهاب د خبرو اصلي ټکی: Recognition نه، Engagement
د عایشې وهاب د خبرو تر ټولو مهمه مفهومي نکته دا ده چې هغې د «پېژندنې» کلمه نه ده مطرح کړې؛ هغې د «دیپلوماسۍ» او «اړیکو» خبره کړې ده. دا توپیر په نړیوال سیاست کې ډېر مهم دی. یو دولت کولای شي له یوه حاکمیت سره:
خبرې وکړي؛
اقتصادي اړیکې ولري؛
د بندیانو او اتباعو د ستونزو لپاره تماس ولري؛
د ترهګرۍ پر ضد همکاري وکړي؛
د بشري مرستو لارې پرانیزي؛
د سوداګرۍ او ترانزیټ په اړه تفاهم وکړي؛
خو په عین حال کې یې لا هم په رسمي ډول د هغه حکومت حقوقي پېژندنه نه وي کړې. امریکا له ۲۰۲۱ وروسته له افغانستان سره د همدې ډول محدود تعامل یوه بڼه ساتلې ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د افغانستان لپاره په دوحه کې د افغانستان د چارو واحد رامنځته کړی و او د طالبانو له استازو سره یې د امنیت، بشري مسایلو، اتباعو او نورو موضوعاتو په اړه تعامل ته دوام ورکړی و. (2021-2025.state.gov)
له دې امله د وهاب وړاندیز په اصل کې له صفر څخه د یوې نوې پالیسۍ د جوړولو وړاندیز نه دی؛ بلکې د موجود «limited engagement» د پراخولو او د هغې د سیاسي منطق د لا روښانه کولو وړاندیز دی. البته دا باید پدې معنت تعبیر نشي چې دا څرګندونې د افغانستان راتلونکي سیاسي وضعیت ته هېڅ پام وړ اهمیت ونه لري.
د طالبانو له لیدلوري د دې خبرې ارزښت څه دی؟
که د افغانستان اوسنی نظام د خپل ځان د تعریف له زاویې تحلیل کړو، نو «اسلامي امارت» خپل مشروعیت تر ډېره د اسلامي نظام، شرعي حاکمیت، داخلي امنیت، د بهرني اشغال د پای او د افغانستان د حاکمیت د اعادې له مفاهیمو سره تړي. په دې لیدلوري کې د بهرني دولت له خوا «پېژندنه» مهمه ده، خو تر هغې مهمه مسئله دا ده چې بهرنی دولت د افغانستان موجود حاکمیت د تعامل وړ واقعیت وبولي. له همدې کبله د وهاب جمله چې «پرته له دې چې کومه ډله په واک کې وي، موږ باید دیپلوماسي ولرو» د کابل لپاره تر ټولو مهم پیغام د دې جملې دویمه برخه ده، نه لومړۍ. یعنې دا چې د امریکا لپاره د افغانستان د حاکمیت سره تماس باید د حکومت د سیاسي نظریې د تایید له شرط سره مشروط نه وي. دا د «واقعیتمحورې دیپلوماسۍ» له منطق سره نږدې دی. خو د دې تحلیل په وړاندې باید یوه مهمه احتیاطي کرښه هم وساتل شي چې تعامل هغه وخت د افغانستان لپاره ستراتیژیکه لاسته راوړنه ګرځي چې افغانستان وکولای شي له تعامل څخه اقتصادي، امنیتي، سیاسي او دیپلوماتیکه ګټه ترلاسه کړي؛ که تعامل یوازې د خبرو په کچه پاتې شي او د افغانستان پر وړاندې د فشارونو د زیاتېدو وسیله وګرځي، نو هغه بیا متقابل تعامل نه، بلکې یو اړخیز فشار دی.
د وهاب د ښځو او نجونو د حقونو انتقاد ولې جدي وګڼل شي؟
د وهاب په خبرو کې یوه ظاهراً متناقضه موضوع شته چې له یوې خوا وايي چې له طالبانو سره باید اړیکې وساتل شي؛ له بلې خوا د ښځو او نجونو د وضعیت په اړه سخت انتقاد کوي. په حقیقت کې دا تناقض نه دی؛ بلکې د «Conditional Engagement» منطق دی. یعنې: «خبرې وکړئ، خو د خبرو په جریان کې خپل اختلافات هم مطرح کړئ.»
ملګري ملتونه هم له کابل سره د تعامل پر مهال ورته دوهګونی سیاست تعقیبوي: له اوسنیو چارواکو سره مستقیم تماس، خو په عین حال کې د ښځو د کار، تعلیم، عامه مشارکت او بشري حقونو په اړه دوامدار فشار. (un.org)
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ ارزونو له مخې، د ښځو او نجونو محدودیتونه لا هم د نړیوالې ټولنې له مهمو اندېښنو څخه دي، او افغانستان له پراخو بشري او اقتصادي ستونزو سره مخ دی. (UN Transcripts)
نو که کابل غواړي له نړیوالې ټولنې سره د تعامل ساحه پراخه کړي، باید دا مسئله یوازې د «بهرني فشار» په ژبه تحلیل نشي؛ بلکې د نړیوالو اړیکو د یوې ستراتیژیکې مسئلې په توګه یې هم وګورو.
د مخالفو ډلو په اړه د وهاب څرګندونې؛ د بحث تر ټولو حساس اړخ
د وهاب هغه خبره چې د طالبانو مخالفې ډلې یې ناکامې او ځانمحورې بللې، له سیاسي پلوه تر هغې ډېره مهمه ده چې په لومړي نظر ښکاري. ولې؟ ځکه چې د افغانستان له ۱۹۹۰مو کلونو وروسته سیاسي تاریخ کې «طالبان» او «مخالفین» تل د یوه ساده دوهقطبي جوړښت په توګه نه شي تحلیل کېدای. د افغانستان په تېرو څلورو لسیزو کې:
مجاهدین؛
جهادي تنظیمونه؛
قومي-سیاسي شبکې؛
سیمهییز قوماندانان؛
د جمهوري نظام سیاسي مشران؛
طالبان؛
داعش خراسان؛
مدني او ولسي جریانونه؛
هر یو د افغانستان د قدرت په معادله کې ځانګړی ځای لري. له همدې امله د ټولو مخالفو جریانونو لپاره د «جګړهمار» واحده اصطلاح له علمي لحاظه کافي نه ده؛ خو د وهاب د خبرو سیاسي اهمیت دا دی چې هغه غواړي د افغانستان د بحران علت یوازې په یوه لوبغاړي پورې محدود نه کړي. دا لیدلوری په یوه مهمه برخه کې له واقعیتپالې سیاسي شننې سره همغږی دی چې افغانستان یوازې د اوس وخت مسئله نه ده؛ افغانستان د دولت، ټولنې، قدرت، اقتصاد، هویت، امنیت، سیمهییز رقابت او نړیوالو ګټو ګډه مسئله ده.
خو د وهاب په تحلیل کې یوه احتمالي نیمګړتیا
د هغې د خبرو تر ټولو ستره تحلیلي نیمګړتیا دا ده چې «تعامل» یې تر «نفوذ» ډېر اسانه تصور کړی دی. دا چې یو دولت له بل حکومت سره خبرې وکړي، لازماً دا معنا نه لري چې هغه به وکولای شي هغه حکومت «سمې لارې» ته سوق کړي. په نړیوال سیاست کې د نفوذ لپاره یوازې تماس کافي نه دی.
نفوذ هغه وخت رامنځته کېږي چې د اړیکې ترڅنګ:
Economic leverage + Diplomatic leverage + Security leverage + Institutional leverage + Credible incentives
موجود وي. که واشنګټن له کابل سره خبرې کوي، خو کابل د خبرو له لارې محسوسه اقتصادي، امنیتي یا دیپلوماتیکه ګټه ترلاسه نه کړي، نو د امریکا د نفوذ وسیله محدودېږي. برعکس، که کابل له واشنګټن سره تعامل کوي خو خپلې اقتصادي او امنیتي اړیکې له چین، روسیې، ایران، پاکستان، منځنۍ اسیا، خلیجي هېوادونو او نورو شریکانو سره متنوع کوي، نو د امریکا bargaining power هم محدودېږي. له همدې امله د وهاب د نظریې تر شا یوه اساسي پوښتنه ولاړه ده چې څوک به د تعامل له لارې پر چا ډېر نفوذ پیدا کوي؟
دا د افغانستان د راتلونکي دیپلوماسۍ لپاره تر ټولو مهمه پوښتنه ده.
افغانستان د جیوپولیټیک له نظره؛ ولې وهاب د اقتصادي همکاریو خبره کوي؟
وهاب په خپلو څرګندونو کې افغانستان یوازې د بشري بحران په توګه نه دی معرفي کړی؛ بلکې د یوه جیوپولیټیک او اقتصادي موقعیت په توګه یې هم یاد کړی دی. د هغې په بیان کې افغانستان د وچې په منځ کې پروت هېواد، د طبیعي سرچینو لرونکی او د بېلابېلو سیمهییزو قدرتونو ترمنځ موقعیت لرونکی هېواد دی. (afghanistanpeacecampaign.org)
دا د افغانستان د بهرني سیاست لپاره د پام وړ ټکی دی. افغانستان د:
مرکزي اسیا؛
جنوبي اسیا؛
چین؛
ایران؛
روسیې؛
منځني ختیځ؛
ترمنځ د اتصال په یوه حساس جغرافیایي کمربند کې موقعیت لري. د همدې لپاره افغانستان یوازې د «امنیتي ستونزې» په توګه تعریفول د خپل جیوپولیټیک ظرفیت کمول دي. افغانستان کولای شي د:
ترانزیټ + انرژۍ + سوداګرۍ + کانونو + سیمهییز اتصال + امنیت
په تقاطع کې موقعیت ولري. خو دا ظرفیت یوازې هغه وخت په ستراتیژیکې شتمنۍ بدلېږي چې داخلي ثبات، د پانګونې امنیت، د قوانینو وړاندوینهپذیري او له نړۍ سره د اړیکو منظم چوکاټ موجود وي.
د امریکا لپاره افغانستان؛ امنیت که جیوپولیټیک؟
د افغانستان په اړه د امریکا د راتلونکي سیاست یوه مهمه ستونزه دا ده چې واشنګټن باید پرېکړه وکړي چې افغانستان د امنیتي مصرف په توګه وویني، که د جیوپولیټیک فرصت په توګه؟
که افغانستان یوازې د ترهګرۍ د خطر له زاویې وکتل شي، نو د امریکا هدف به محدود وي چې «له افغانستان څخه امریکا ته خطر مه جوړوئ.» خو که افغانستان د جیوپولیټیک فرصت په توګه وکتل شي، نو پوښتنه بدلېږي چې «څنګه افغانستان داسې سیمهییز شریک شي چې د ترهګرۍ، نشهیي توکو او افراطیت د خطر پر ځای د اتصال، سوداګرۍ او ثبات مرکز شي؟»
د وهاب اقتصادي اشاره په همدې دویم چوکاټ کې لوستل کېدای شي.
د افغانستان لپاره تر ټولو لوی فرصت: د امریکا او نورو قدرتونو ترمنځ توازن
د افغانستان لپاره ستراتیژیکه تېروتنه دا ده چې له یوه نړیوال قدرت سره د اړیکې د پراختیا لپاره له بل قدرت سره اړیکه قرباني شي. افغانستان د څو اړخیزې دیپلوماسۍ اړتیا لري.
د چین سره اقتصادي اړیکې د امریکا پر ضد نه دي.
له روسیې سره امنیتي اړیکې د اروپا پر ضد نه دي.
له منځنۍ اسیا سره اتصال د ایران پر ضد نه دی.
له امریکا سره اقتصادي او دیپلماتیک تعامل د چین پر ضد نه دی. دا د Multi-vector Foreign Policy منطق دی. افغانستان باید د نړیوالو قدرتونو ترمنځ د رقابت قرباني نه شي؛ بلکې د هغوی د متقابلو ګټو له رقابت څخه د خپل ملي اقتصاد او امنیت لپاره استفاده وکړي.
د وهاب بریا د افغان ډیاسپورا لپاره څه معنا لري؟
د وهاب بریا یو بل مهم بدلون هم ښيي چې افغان ډیاسپورا نور یوازې د بشري مرستو، مهاجرت او پناه غوښتنې موضوع نه ده. دا ډیاسپورا په تدریج سره د امریکا د سیاسي سیستم یوه برخه کېږي. وهاب له همدې بهیر څخه راوتلې ده. په ۲۰۲۱ کې هم هغې د افغان مهاجرینو د ستونزو، بشري مرستو او د امریکا د ژمنو په اړه د امریکايي چارواکو د حساب ورکونې غوښتنه کړې وه. (The Washington Post)
نو د افغانستان لپاره د وهاب اهمیت یوازې دا نه دی چې «یوه افغانه کانګرس ته لاړه». اصلي اهمیت یې دا دی چې د افغانستان د بهرني سیاست یوه نوې ساحه د افغان ډیاسپورا سیاست دی. هغه افغانان چې په امریکا، اروپا، کاناډا او استرالیا کې ژوند کوي، په تدریج سره کولی شي د افغانستان په اړه د کوربه هېوادونو د عامه سیاست پر جوړولو اغېز وکړي. لکه څنګه چې دا اغېز د چین، هند، پاکستان، بنګلدیش او نورو هېوادونو خلکو د تاریخ په اوږدو کې لرلی دی.
کابل باید له یوې سترې تېروتنې ځان وساتي
د وهاب د افغانالاصله هویت له امله باید دا تصور رامنځته نه شي چې هغه به د افغانستان د حکومت «طبیعي متحد» وي. دا ډول قومي یا هویتي سادهسازي خطرناکه ده. وهاب لومړی د امریکا د کانګرس غړې ده؛ بیا progressive Democrat ده؛ او بیا افغانالاصله امریکایۍ ده. د هغې وفاداري د امریکا د اساسي قانون، د هغې د انتخاباتي حوزې او د هغې د سیاسي ارزښتونو له چوکاټ سره تړلې ده. نو کابل باید د هغې له افغان هویت څخه د سیاسي تمې پر ځای د هغې د policy interests مطالعه وکړي. دا د مسلکي دیپلوماسۍ مهم اصل دی چې له شخص سره نه، له ګټو سره اړیکه جوړه کړئ.
د وهاب د خبرو تر شا درې احتمالي امریکايي سیاسي محاسبات
د هغې خبرې درې احتمالي تعبیرونه لري.
لومړی تعبیر (Realist Engagement): امریکا باید له هغه چا سره خبرې وکړي چې په واقعیت کې افغانستان اداره کوي. دا د واقعګرایانه سیاست منطق دی.
دویم تعبیر (Liberal Conditional Engagement): تعامل باید د بشري حقونو، ښځو او مدني حقونو د فشار وسیله وي. (Engage, but condition the engagement)
درېیم تعبیر (Economic Re-entry): امریکا باید افغانستان یوازې د جګړې له زاویې ونه ګوري؛ بلکې د اقتصادي او جیوپولیټیک فرصت په توګه یې هم وګوري.
که درې واړه تعبیرونه یوځای کړو، نو د وهاب دریځ داسې تعریفېدای شي چې «له افغانستان سره تعامل وکړئ، خو تعامل د نفوذ، اقتصادي فرصت او ارزښتي فشار د ګډې وسیلې په توګه وکاروئ.» دا د هغې د خبرو تر ټولو ژور سیاسي تعبیر دی.
د طالبانو لپاره د دې وضعیت ستراتیژیک درس
که کابل غواړي د نړیوال تعامل کچه لوړه کړي، یوازې د «موږ حاکم یو، نړۍ باید موږ وپېژني» منطق کافي نه دی. نړیوال سیاست د حاکمیت تر څنګ د (Reliability، Predictability، Reciprocity او Strategic Utility) پر بنسټ هم کار کوي. یعنې افغانستان باید نړیوالو شریکانو ته دا وښيي چې:
د افغانستان خاوره د بل دولت پر ضد نه کارول کېږي؛
اقتصادي قراردادونه د اوږدمهاله ثبات وړ دي؛
د ترانزیټ مسیرونه خوندي دي؛
د بهرنیو اتباعو او ادارو امنیت تضمینېږي؛
دیپلوماتیک تماسونه دوامدار دي؛
اقتصادي تعامل له سیاسي باج اخیستنې څخه جلا ساتل کېږي؛
او افغانستان د سیمهییزو قدرتونو د رقابت په میدان نه، بلکې د اتصال په مرکز بدلېدای شي.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ ارزونو له مخې هم د ترهګرۍ مخنیوی، د ښځو او نجونو حقوق، ټولشمولیت او له نړیوال نظام سره د افغانستان بیا ادغام د نړیوال تعامل مهمې برخې دي. (un.org)
د مخالفو افغان سیاسي جریانونو لپاره هم یو مهم درس
د وهاب د خبرو هغه برخه چې مخالفې ډلې یې ناکامې بللې، باید یوازې د «سپکاوي» په توګه ونه لوستل شي. دا د افغانستان د جمهوري دورې د سیاسي میراث لپاره یوه جدي پوښتنه ده چې ولې د ۲۰ کلونو نړیوال ملاتړ سره سره یو داسې سیاسي نظم رامنځته نه شو چې د ۲۰۲۱ له سقوط وروسته د خپل مشروعیت او بقا لپاره کافي داخلي ظرفیت ولري؟
دا پوښتنه د طالبانو د سیاستونو د توجیه لپاره نه، بلکې د افغانستان د دولتجوړونې د تجربې د علمي ارزونې لپاره مطرح کېږي. همدا ځای دی چې د افغانستان د راتلونکي سیاسي بحث باید له «طالبان ښه دي/بد دي» څخه پورته شي. اصلي پوښتنه باید دا وي چې څنګه داسې دولت جوړېدای شي چې امنیت، شرعي/حقوقي نظم، سیاسي مشارکت، اقتصادي فرصت، ټولنیز ثبات او نړیوال تعامل په یوه نسبتاً متوازن چوکاټ کې سره یوځای کړي؟
د امریکا لپاره د وهاب د وړاندیز عملي ستونزه
که امریکا له طالبانو سره پراخ تعامل وکړي، درې احتمالونه ورسره مل دي:
لومړی، (Legitimacy Spillover): تعامل ممکن د طالبانو له خوا د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره وکارول شي.
دویم، (Leverage Dilution): که امریکا له شرط پرته تعامل وکړي، د فشار وسیلې کمېږي.
درېیم، (Afghan Diaspora Backlash): هغه افغانان چې له طالبانو سره سیاسي مخالفت لري، ښايي احساس کړي چې واشنګټن د هغوی سیاسي او بشري اندېښنې له پامه غورځوي؛ خو د تعامل نه کولو هم خپل خطرونه دي (Diplomatic Blindness، Reduced Influence، Regional Exclusion او Security Information Gaps).
نو مسئله «تعامل یا نه تعامل» نه ده. اصلي مسئله دا ده چې څنګه تعامل وشي چې د تعامل ګټه له مشروعیت ورکولو او بېقیدې امتیاز ورکولو څخه زیاته وي؟
دا د افغانستان د اوسني نړیوال سیاست تر ټولو مهمه پوښتنه ده.
د افغانستان لپاره د غوره دیپلوماسۍ وړاندیز
افغانستان باید له دې بحث څخه دفاعي نه، بلکې ستراتیژیک فرصت جوړ کړي. د افغانستان د بهرني سیاست لپاره پنځه اصول مناسب ښکاري:
Diplomatic Normalization
له ټولو مهمو قدرتونو سره د مستقیم او منظم دیپلماتیک تماس پراخول.
Economic Diplomacy
د افغانستان د کانونو، ترانزیټ، انرژۍ، رېل، او سیمهییز اتصال موضوعات د بهرني سیاست په لومړۍ کرښه کې راوستل.
Security Diplomacy
له امریکا، چین، روسیې، ایران، پاکستان، منځنۍ اسیا او نورو شریکانو سره د ترهګرۍ، نشهیي توکو او سرحدي امنیت په اړه عملي همکاري.
Social Diplomacy
له افغان ډیاسپورا سره منظم تعامل؛ ځکه د افغانستان نړیوال تصویر یوازې په کابل کې نه جوړېږي.
Strategic Communication
افغانستان باید خپل دریځونه د احساساتي دفاع پر ځای په نړیوالو حقوقي، سیاسي، اقتصادي او امنیتي اصطلاحاتو وړاندې کړي.
د وهاب خبره د کابل لپاره د «سیاسي فرصت» په توګه
د وهاب د خبرو تر ټولو مهمه برخه شاید هغه جمله نه وي چې د طالبانو په اړه یې ویلي؛ بلکې هغه اصل دی چې: «افغانستان باید یوازې پرېنښودل شي.»
که کابل له دې جملې څخه ستراتیژیکه معنا واخلي، نو پیغام یې دا دی چې افغانستان باید له نړیوالې ټولنې سره د تعامل داسې ماډل وړاندې کړي چې نړیوال قدرتونه د افغانستان د انزوا پر ځای په تعامل کې خپله ګټه وویني. یعنې د افغانستان بهرنی سیاست باید له دې پوښتنې راووزي چې: «ولې باید نړۍ موږ وپېژني؟» ورو ورو دې پوښتنې ته لاړ شي چې «ولې د نړۍ لپاره له افغانستان سره تعامل کول په خپل ستراتیژیک، اقتصادي او امنیتي ګټه تمامېږي؟»
دا د دیپلوماسۍ د استدلال په کچه یو بنسټیز بدلون دی.
پایله
عایشه وهاب د افغانستان لپاره ولې مهمه ده؟
عایشه وهاب نه د افغانستان د سیاست د بدلون عامل ده او نه د امریکا د افغانستان د پالیسۍ پرېکړه کوونکې؛ خو هغه د یوه نوي سیاسي پدیدې نښه ده. هغه پدیده دا ده چې د افغانستان مسئله په امریکا کې د افغانالاصله امریکایانو د یوه نوي نسل له لارې د امریکا د داخلي سیاست برخه ګرځي. د هغې خبرې په دوو جملو کې خلاصه کېدای شي:
لومړی: افغانستان د امریکا لپاره یوازې د تېرې جګړې موضوع نه ده.
دویم: د افغانستان په اړه هر ډول تعامل باید د امنیت، اقتصاد، بشري حقونو او جیوپولیټیک د ګډې محاسبې پر بنسټ وي.
د وهاب د خبرو اصلي ارزښت همدلته دی. هغې په حقیقت کې یوې زړې پوښتنې ته نوې بڼه ورکړې چې: «له طالبانو سره باید اړیکې ولرو که نه؟»
خو د ستراتیژیک سیاست لپاره اصلي پوښتنه تر دې ډېره ژوره ده چې: «که له کابل سره اړیکې ولرو، کوم ډول اړیکې، د کومو اهدافو لپاره، د کومو شرطونو پر بنسټ، د کومو امتیازاتو په بدل کې او د کومې اوږدمهالې ستراتیژۍ په چوکاټ کې؟»
همدا پوښتنه د افغانستان د راتلونکي دیپلوماسۍ د بحث مرکز باید وي او که افغانستان غواړي له نړیوالو قدرتونو سره د اړیکو په نوي پړاو کې یوازې د «مرستې اخیستونکي» په توګه نه، بلکې د «ستراتیژیک شریک» په توګه مطرح شي، نو باید خپله جغرافیه، اقتصادي منابع، امنیتي اړتیاوې، ترانزیټي ظرفیت او سیمهییز موقعیت په یوه منسجم بهرني سیاست کې سره وتړي.
په همدې معنا، د عایشې وهاب خبره د طالبانو د ملاتړ یا مخالفت له ساده بحث څخه پورته یوه لویه پوښتنه راپورته کوي چې ایا افغانستان کولای شي له نړیوالو اختلافاتو څخه د انزوا پر ځای د تعامل، له جیوپولیټیک رقابت څخه د اقتصادي فرصت، او له نړیوال فشار څخه د هوښیارې دیپلوماسۍ لپاره استفاده وکړي؟
د دې پوښتنې ځواب به یوازې په واشنګټن، مسکو، بیجینګ یا دوحه کې نه لیکل کېږي؛ بلکې تر ډېره په کابل کې د افغانستان د بهرني سیاست د ظرفیت، انعطاف او ستراتیژیک فکر له کیفیت سره تړاو لري.