د امریکا ـ ایران تفاهم، د اتومي وسلو د خپرېدو مخنیوی، د هرمز تنګی او د پاکستان منځګړیتوب

د لویو قدرتونو دریځونه، د علم او خپلواکۍ درس، او د افغانستان لپاره ستراتیژیکې معناوې

محمد همایون همت

نېټه: ۱۶ جون ۲۰۲۶

د مقالی لنډه منځپا نګه
۱. د تفاهم اصلي معنا او د ۶۰ ورځني چوکاټ حدود
۲. د اټومي ستونزې حساس ټکی
۳. د اټومي وسلو د خپرېدو مخنیوی او د غني‌والي د کچې راټیټول
۴. د تصدیق اصل: IAEA، تفتیش او شفافیت
۵. د امریکا محاسبه
۶. د ایران محاسبه
۷. د پاکستان رول او د افغانستان احتیاط
۸. د روسیې، چین، هند، خلیج، اسرائیلو او اروپا دریځونه
۹. د افغانستان لپاره ستراتیژیکې معناوې
۱۰. د علم، خپلواکۍ او ملي بقا پیغام
۱۱. وروستۍ نتیجه
۱۲. د افغانستان لپاره لنډ عملي وړاندیزونه
سرچینې او مستند بنسټونه

لنډیز

د امریکا او ایران وروستی تفاهم، که په رښتیا عملي بڼه واخلي، یوازې د دوو دولتونو ترمنځ موقتي سیاسي خبر نه دی؛ بلکې د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي، د هرمز تنګي د امنیت، د انرژۍ د نړیوال بازار، د خلیج د ثبات، د اسرائیلو د امنیتي محاسبې، د پاکستان د ډیپلوماټیک رول او د افغانستان د اقتصادي ـ امنیتي راتلونکي لپاره مهمې پایلې لري.

د تفاهم ظاهري برخه د جګړې د کمېدو، د سمندري تګ راتګ د عادي کېدو، د بندیزونو د محدود نرمښت او د راتلونکو اټومي خبرو د دوام په اړه ده؛ خو اصلي ازموینه د ایران د لوړ غني شوي یورانیم د برخلیک، د IAEA د څارنې د کچې، د سانتریفیوژونو د ظرفیت او د بندیزونو د نرمښت د شرطونو په برخه کې ده.

دا مقاله هڅه کوي چی موضوع د بنسټیز علمي، حقوقي، اقتصادي او سیمه‌ییز تحلیل له لارې وڅېړي.

موخه دا ده چې لوستونکی پوه شي اصل اختلاف څه دی، د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي عملي معنا څه ده، د غني‌والي د کچې راټیټول په کوم شرط د باور وړ ګرځي،

هر قدرت څه غواړي، او افغانستان څنګه کولای شي له دې بحران څخه د احتیاط، استقلال او فرصت درس واخلي.

۱. د تفاهم اصلي معنا او د ۶۰ ورځني چوکاټ حدود

د امریکا ـ ایران تفاهم باید د بشپړ او نهايي تړون په توګه ونه ګڼل شي. دا تر ډېره د جګړې د پراخېدو د مخنیوي، د هرمز د تګ راتګ د عادي کېدو، د بندیزونو د محدود نرمښت او د راتلونکو اټومي مذاکراتو یو موقتي چوکاټ دی. داسې چوکاټونه هغه وخت ارزښت لري چې د اعتماد جوړونې وسیله شي؛ خو که اصلي تخنیکي ستونزه بې ځوابه پاتې شي، موقتي ارامي ډېر ژر بېرته بحران ته اوړي.

هرمز تنګی د نړیوالې انرژۍ له مهمو سمندري لارو څخه دی. د دې لارې بندېدل د تېلو بیې لوړوي، د بیمې او ټرانسپورټ لګښتونه زیاتوي او وارداتي اقتصادونه تر فشار لاندې راولي. افغانستان، چې سمندر ته مستقیم لاسرسی نه لري او د وارداتو پر لارو ډېر تکیه کوي، د هر نړیوال ټکان اغېز په بیو، بازار او عام ژوند کې ژر احساسوي.

د بندیزونو محدود نرمښت د تفاهم بله حساسه برخه ده. امریکا غواړي اقتصادي امتیازونه د عملي او تصدیق وړ اټومي ګامونو په بدل کې مرحله وار ورکړل شي. ایران بیا غواړي د اقتصادي فشار کمېدل ژر محسوس شي، ځکه اوږدمهاله بندیزونه د اسعارو، پانګونې، صادراتو او داخلي ثبات پر فضا اغېز کوي.

د راپورونو له مخې، د عملي کېدو لپاره شاوخوا ۶۰ ورځنی چوکاټ یاد شوی دی. دا موده د اعتماد جوړونې او د سختو خبرو د چمتووالي لپاره ګټوره کېدای شي، خو د اوږدمهاله سولې بدیل نه ده. د دې چوکاټ ارزښت به په دې پورې تړلی وي چې وروسته یې د څارنې، تخفیف، بندیزي نرمښت او د سرغړونې د عواقبو په اړه واضح میکانیزم رامنځته شي.

۲. د اټومي ستونزې حساس ټکی

د ایران د اټومي دوسیې تر ټولو حساس ټکی د لوړ غني شوي یورانیم ذخیره ده. د ۶۰ سلنې غني کول لا د اټومي وسلې درجې ته نه رسېږي، خو د تخنیکي واټن د لنډېدو له امله نړیواله اندېښنه زیاتوي. همدا ځای دی چې د ملکي اټومي حق، نړیوال شک، امنیتي محاسبه او دیپلوماسي له یو بل سره ټکر کوي.

دا باید په احتیاط وویل شي چې ۶۰ سلنه غني شوی یورانیم په خپله اټومي وسله نه ده. اټومي وسله نور پړاوونه غواړي: نور غني کول، تخنیکي پروسس، د وسلې ډیزاین، د وړلو وسیله او پټ صنعتي ظرفیت. خو سره له دې، لوړ غني شوي مواد د وسلې د احتمالي تولید وخت کموي او د نړیوالې څارنې اړتیا ډېروي.

له همدې امله د بحث اصل باید له ا حسا سا تو څخه تخنیکي واقعیت ته راوګرځي.

پوښتنه دا نه ده چې ایران مطلقاً علمي حق لري که نه؛

پوښتنه دا ده چې دا حق څنګه د نړیوال امنیت، د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي، د سیمه‌ییز ثبات او د تصدیق وړ شفافیت له معیارونو سره برابرېږي.

۳. د اټومي وسلو د خپرېدو مخنیوی او د غني‌والي د کچې راټیټول

د دې تفاهم تر ټولو مهم نړیوال اړخ د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي اصل دی، چې په نړیوالو ادبیاتو کې Nuclear Non-Proliferation بلل کېږي. په روانه پښتو کې د دې معنا دا ده چې اټومي ټکنالوژي باید د ملکي انرژۍ، طب، صنعت او علمي څېړنو لپاره وکارول شي، خو د اټومي وسلو د جوړولو، خپرېدو او سیالۍ مخه باید ونیول شي.

د ایران اټومي پروګرام له همدې امله یوازې د تهران او واشنګټن ترمنځ اختلاف نه دی. دا د نړیوال امنیت، د خلیج د ثبات، د اسرائیلو د امنیتي محاسبې، د سیمه‌ییزې وسلوالې سیالۍ او د نړیوال عدم انتشار د نظم یوه مهمه ازموینه ده. هره مبهمه معامله، که د څارنې له دقیق میکانیزم پرته وي، د راتلونکي بحران تخم پکې پاتې کېږي.

اټومي تخفیف ( Down-blending ) ړچی په ساده او روانه معنا د لوړ غني شوي یورانیم د غني‌والي د کچې راټیټول دي. یعنې هغه مواد چې د اټومي بحران د زیاتېدو سبب ګرځي، د نړیوالې څارنې لاندې داسې ټیټې کچې ته راوستل شي چې د اټومي وسلې د چټک تولید خطر کم کړي.

د دې موضوع د اوږدو تخنیکي جزئیاتو اړتیا دلته نشته. د مقالې لپاره مهم ټکی دا دی چې د غني‌والي د کچې راټیټول یوازې هغه وخت سیاسي او حقوقي اعتبار لري چې د نړیوالې اټومي ادارې، یعنې IAEA، تر مستقیم، دوامدار او تصدیق وړ نظارت لاندې ترسره شي. که دا کار یوازې په کاغذ کې یاد شي، یا که تفتیش محدود او مبهم وي، اعتماد نه جوړېږي.

عملي حل څو لارې لرلای شي: مواد په ایران کې د نړیوال نظارت لاندې ټیټې کچې ته راوستل شي؛ یا یوه برخه له هېواده بهر انتقال شي؛ یا ګډه لاره وکارول شي چې ځینې مواد کم‌خطره کچې ته راښکته، ځینې مهر او ځینې د جامع توافق تر وخته خوندي شي. د هرې لارې بریالیتوب د شفافیت، وخت، سیاسي منلو او اقتصادي بدلې په توازن پورې تړلی دی.

۴. د تصدیق اصل: IAEA، تفتیش او شفافیت

په اټومي سیاست کې یوازې اعتماد کافي نه دی؛ اعتماد باید د سند، شمېر، مهر، کمرې، نمونې اخیستنې او ناڅاپي تفتیش له لارې تایید شي. د اټومي موادو یو کوچنی بې حسابه مقدار هم د ټول توافق اعتبار زیانمنوي.

د باور وړ میکانیزم باید د موادو لومړنی وزن، د غني کېدو کچه، د ذخیره ځای، د انتقال مسیر، د تخفیف وروسته کچه، د سانتریفیوژونو شمېر او د سرغړونې عواقب په واضح ډول ثبت کړي. که دا عناصر مبهم پاتې شي، هر تړون به د کاغذ پر مخ ښکلی، خو په عمل کې کمزوری وي.

د IAEA دوامدار لاسرسی د جګړې د مخنیوي مهمه وسیله ده. تفتیش باید د ایران د ملي حیثیت سپکاوی نه وي، خو د نړیوالې ټولنې امنیتي اندېښنې هم باید بې ځوابه پاتې نه شي. بریالی توافق هغه دی چې نه ایران د تسلیمۍ احساس وکړي او نه نړیواله ټولنه د پټ خطر احساس.

۵. د امریکا محاسبه

امریکا په دې تفاهم کې درې محاسبې لري:

د هرمز پرانیستی ساتل، د ایران د اټومي وسلې د احتمالي لارې محدودول او د انرژۍ د بازار ثبات.

واشنګټن نه غواړي چې د ایران ـ امریکا بحران د تېلو بیې لوړې، نړیوال بازار ګډوډ او کورنی اقتصادي فشار زیات کړي.

د امریکا لپاره اټومي مسئله یوازې د ایران موضوع نه ده؛ دا د اټومي وسلو د خپرېدو د مخنیوي له نړیوال نظم سره تړلې ده. که یو هېواد د لوړ غني کولو له لارې د وسلې تولید ته ډېر نږدې شي، نور سیمه‌ییز رقیبان هم ورته مسیر ته تشویقېدای شي. له همدې امله واشنګټن د غني کولو، ذخیرې او تفتیش پر محدودیت ټینګار کوي.

خو د امریکا سیاست هم له محدودیتونو خالي نه دی.

داخلي سیاست، انتخاباتي محاسبه، د اسرائیلو امنیتي اندېښنې، د خلیج متحدین او د چین ـ روسیې رقابت د واشنګټن تصمیمونه اغېزمنوي.

نو هر تفاهم باید یوازې د دیپلوماسۍ له زاویې نه، بلکې د لویې ستراتیژۍ له زاویې هم ولوستل شي.

۶. د ایران محاسبه

ایران له تفاهم څخه اقتصادي تنفس غواړي. بندیزونه د صادراتو، پانګونې، اسعارو، صنعتي تولید او ټولنیز ثبات پر فضا فشار راولي. تهران غواړي چې د تېلو صادرات، مالي شتمنۍ او نړیوال اقتصادي تعاملات لږ تر لږه په محدود ډول عادي شي.

خو ایران نه غواړي چې خپل اټومي پروګرام د بشپړې تسلیمۍ په تصویر بدل کړي. د تهران له نظره اټومي پروژه یوازې تخنیکي نه ده؛ دا د ملي حیثیت، علمي پرمختګ، دفاعي ظرفیت او د لوېدیځ د فشار پر وړاندې د مقاومت سمبول هم ګڼل کېږي.

له همدې امله ایران د داسې منځنۍ لارې په لټه کې دی چې جګړه مهار کړي، اقتصادي فشار کم کړي او داخلي سیاسي حیثیت وساتي.

د غني‌والي د کچې راټیټول، محدود تفتیش، مرحله وار امتیاز او راتلونکي مذاکرات د همدې منځنۍ لارې برخه کېدای شي؛ خو دا لاره یوازې هغه وخت دوام کوي چې دواړه خواوې د ژمنو په عملي کولو کې رښتینې اراده وښيي.

۷. د پاکستان رول او د افغانستان احتیاط

پاکستان هڅه کوي ځان د واشنګټن، تهران، خلیج او چین ترمنځ د اعتماد جوړوونکي په توګه معرفي کړي.

د اسلاماباد لپاره دا رول د ډیپلوماټیک وزن د بیا لوړولو، له امریکا سره د اړیکو د بیا تنظیم، له ایران سره د سرحدي فشار د کمولو او د سیمه‌ییز اهمیت د ښودلو فرصت دی.

خو افغانستان باید دا رول په بې پروا ډول ونه ګوري.

که پاکستان د امریکا او ایران ترمنځ د منل شوي منځګړي تصویر ترلاسه کړي، ښايي دا اعتبار د افغانستان په امنیتي، سیاسي، مهاجرتي او نړیوالو دوسیو کې د فشار د وسیلې په توګه وکاروي،چی د لیکوال په اند ې په کاروی.

دا خطر با ډیر جدی او د ا فغا نستان د ملی ،منطقوی او نړ یوالو ګټو په چو کاټ کی د بنسټیز ا صل په تو ګه په نظر کی و نیول شې.

افغانستان باید د پاکستان پر رول احساساتي غبرګون ونه ښيي، خو باید خپل مستقل روایت، خپل سیمه‌ییز تماسونه او خپل اقتصادي بدیلونه پیاوړي کړي.

چابهار، منځنۍ اسیا، ایران، هند، چین، روسیه او خلیج هغه مسیرونه دي چې کابل یې باید په متوازن ډول مدیریت کړي.

۸. د روسیې، چین، هند، خلیج، اسرائیلو او اروپا دریځونه

روسیه نه غواړي جګړه دومره پراخه شي چې قفقاز، کسپین، منځنۍ اسیا او د انرژۍ بازار ګډوډ کړي؛ خو په عین حال کې نه غواړي ایران د لوېدیځ تر فشار لاندې داسې کمزوری شي چې د امریکا نفوذ د روسیې جنوب ته نږدې شي. له همدې امله مسکو د داسې حل ملاتړ کوي چې جګړه کم کړي، خو ایران بشپړ مات نه شې.

چین د انرژۍ ثبات، د هرمز پرانیستی مسیر او د سوداګرۍ خوندي جریان غواړي. بیجینګ له ایران سره اړیکې لري، خو له خلیجي هېوادونو سره هم سترې انرژۍ او پانګیزې اړیکې لري. د چین لپاره غوره حالت کنټرول شوې دیپلوماسي ده، نه پراخه جګړه.

هند موضوع د انرژۍ، چابهار، پاکستاني نفوذ او چیني سیالۍ له زاویې ګوري. چابهار د هند لپاره د پاکستان له خاورې پرته افغانستان او منځنۍ اسیا ته د لاسرسي مهمه لاره ده. که بندیزونه نرم شي، دا مسیر د افغانستان لپاره هم مهم فرصت جوړېدای شي.

خلیجي هېوادونه د جګړې له اقتصادي زیان څخه وېرېږي. عمان او قطر د خبرو رول ته ارزښت ورکوي؛ سعودي عربستان د ایران د نفوذ محدودول غواړي خو بشپړه جګړه نه غواړي؛ متحده عربي امارات د بندرونو، مالي بازار او سمندري امنیت ثبات غواړي.

اسرائیل هر ډول تفاهم د ایران د اټومي ظرفیت، بالستیک توغندیو او سیمه‌ییزو متحدینو له زاویې ارزوي. که توافق یوازې هرمز او بندیزونه تنظیم کړي، خو د اټومي ظرفیت او سیمه‌ییز نفوذ مسئله مبهمه پرېږدي، اسرائیل به یې ناکافي وبولي.

اروپا د جګړې د کمېدو ملاتړ کوي، خو د اټومي برخې مبهم پاتې کېدو ته اندېښنه لري. فرانسه، جرمني او بریتانیا د IAEA محور، تفتیش، تصدیق او مرحله وار بندیزي نرمښت مهم ګڼي. د اروپا لپاره د اوکراین جګړه، انرژي، کډوالۍ او داخلي فشارونه هم د احتیاط سبب دي.

۹. د افغانستان لپاره ستراتیژیکې معناوې

افغانستان د دې تفاهم رسمي لوری نه دی، خو د پایلو مستقیم اغېز یې احساسوي.

د هرمز ثبات د تېلو، ګازو، خوراکي توکو، درملو او ټرانسپورټ پر بیو اغېز لري. که تفاهم مات شي او سیمه بېرته د جګړې پر لور ولاړه شي، افغانستان د وارداتي اقتصاد له امله تر نورو ژر زیان ویني.

ایران د میلیونونو افغانانو د کار، ژوند او عبور هېواد دی. کله چې ایران د جګړې، بندیز یا اقتصادي فشار لاندې راشي، افغان کډوال تر ټولو مخکې زیان ویني: اخراجونه، بېکاري، سرحدي فشارونه او بشري ستونزې زیاتېږي. له همدې امله د ایران نسبي اقتصادي ثبات افغانستان ته هم غیرمستقیمه ګټه لري.

د پاکستان د منځګړیتوب احتمالي اعتبار د افغانستان لپاره د احتیاط وړ ټکی دی. کابل باید اجازه ورنه کړي چې د ایران ـ امریکا تفاهم د افغانستان پر سر د پاکستان د فشار نوې وسیله شي. د دې لپاره مستقل دیپلوماټیک روایت، فعالې منطقوی او فرا منطقوی اړیکې او اقتصادي بدیلونه ډیر اړین دي.

چابهار د افغانستان لپاره یوازې یو بندر نه دی؛ دا د ټرانزیټي استقلال یوه ستراتیژیکه کړکۍ ده.

که بندیزونه نرم شي او ایران اقتصادي فضا ومومي، افغانستان باید له هند، ایران او منځنۍ اسیا سره د بدیلو لارو پر تخنیکي او عملي نقشه کار وکړي.

افغانستان ته مناسب سیاست نه تابعیت دی او نه بې ځایه دښمني.

ملي ګټی په متوازن، محتاط، غیرتابع او فعال سیاست کې دی؛ له ایران سره منظمې اقتصادي او قونسلي اړیکې؛ له هند سره د چابهار مسیر؛ له منځنۍ اسیا سره اتصال؛ له چین او روسیې سره اقتصادي ـ امنیتي توازن؛ او له پاکستان سره هوښیار، خو د فشار پر وړاندې مستقل ، ملې او ولس محوره تعامل.

۱۰. د علم، خپلواکۍ او ملي بقا پیغام

د ایران، امریکا، اسرائیلو، خلیج او نورو قدرتونو د دې لانجې تر ټولو لوی درس دا دی چې په معاصر نړۍ کې یوازې شعار، احساس او سیاسي دریځ د ملتونو د ساتنې لپاره بسنه نه کوي. ملتونه هغه وخت خپل استقلال، جغرافیه، دیني ـ فرهنګي هویت، ژبه، اقتصاد او راتلونکی ساتلی شي چې له علم، تخنیک، داخلي نظم، اقتصاد، دفاعي توان او هوښیارې دیپلوماسۍ سره یو ځای حرکت وکړي.

ایران، له ټولو داخلي ستونزو او نړیوالو فشارونو سره سره، د علمي او تخنیکي ظرفیت په جوړولو کې ( ا سلا مې علوم او عصری تخنیکی علوم ) داسې تجربه وړاندې کړې چې د افغانانو لپاره د ژور فکر وړ ده. دا خبره د ایران د هر سیاست تایید نه دی؛ بلکې دا حقیقت دی چې علم، انجینري، تحقیق، صنعتي ظرفیت او ملي کادرونه د هېوادونو وزن لوړوي. او همدا ا سلامی او عصری علوم د ملی هو یت او خپلواکۍ د سا تنی بنسټ جوړوی.

افغانستان باید د مقاومت مفهوم یوازې په جګړه او احساساتي شعار کې محدود نه کړي. د نن ورځې حقیقي مقاومت د ښوونځي جوړول، د پوهنتون پیاوړي کول، د طب، انجینرۍ، زراعت، انرژۍ، کانونو، کمپیوټر، مصنوعي ځیرکتیا، سایبر امنیت، اقتصاد، حقوقو، تاریخ او ژبپوهنې زده کړه ده.

اسلام د علم، عدل، حکمت، امانت، مشورې، نظم، کار او د انسان د کرامت دین دی.

افغانستان ته ډیره ز یا ته اړ ینه ده چې د دیني علومو او عصري علومو ترمنځ مصنوعي جګړه پای ته ورسوي.

دیني عالم، ډاکټر، انجینر، استاد، محقق، اقتصادپوه، حقوقپوه، نظامي کارپوه او فرهنګي شخصیت باید د یوه ملت د نجات شریکان وي، نه د یو بل رقیبان.

د افغانستان د خپلواکۍ او ملې. هویت لپاره بنسټیز کارونه روښانه دي:

د ښوونې او روزنې عمومي پیاوړتیا؛

د نجونو او هلکانو لپاره د علم عادلانه لاسرسی د ا سلا مې ا صو لو په رڼا کی ؛

د تخصصي پوهنتونونو او تحقیقي مرکزونو جوړول؛

د پښتو او دري علمي ژبې وده؛

د تاریخ، جغرافیې او فرهنګ علمي ساتنه؛ او د اقتصاد، تولید، ټرانزیټ او صنعت ملي بنسټونه.

۱۱. وروستۍ نتیجه

د امریکا ـ ایران تفاهم د جګړې د کمېدو لپاره مهم ګام کېدای شي، خو تر اوسه بشپړ حل نه دی.

هرمز، بندیزونه، د ۶۰ ورځني چوکاټ مسئله او د پاکستان منځګړیتوب د موقتي ارامۍ نښې دي؛

خو د ایران لوړ غني شوی یورانیم، د IAEA لاسرسی، سانتریفیوژونه، بالستیک توغندي، سیمه‌ییزې ډلې او د اسرائیلو اعتراضونه لا هم د بحران اصلي ټکي پاتې دي.

روسیه غواړي ایران مات نه شي او جګړه هم پراخه نه شي.

چین د انرژۍ ثبات او د سوداګرۍ خوندي مسیر غواړي.

هند د هرمز، چابهار او د پاکستان د نفوذ د محدودېدو له زاویې ګوري.

خلیج سمندري امنیت او اقتصادي ثبات غواړي.

اسرائیل سخت اټومي او امنیتي محدودیتونه غواړي.

اروپا د IAEA محور، تفتیش او تصدیق وړ توافق غواړي.

امریکا غواړي جګړه کنټرول، هرمز خلاص، تېل ارام او ایران محدود پاتې شي.

پاکستان هڅه کوي له دې فضا څخه خپل ډیپلوماټیک وزن لوړ کړي.

افغانستان باید د دې تحول ننداره‌چی نه وي. کابل ته اړتیا ده چې خپل ملي تحلیل، خپل اقتصادي پلان، خپل قونسلي میکانیزم، خپل ټرانزیټي بدیلونه او خپل مستقل ډیپلوماټیک روایت ولري.

اصلي درس دا دی چې اټومي مسئله یوازې تخنیکي موضوع نه ده؛

دا د قدرت، اقتصاد، بندرونو، مهاجرت، بندیزونو، استخباراتو او ملي بقا ګډه معادله ده.

هغه هېواد چې دا معادله په علم ( دواړو علومو ) ، اسنادو، احتیاط او ملي ګټو درک کړي، له بحران څخه فرصت جوړوي.

۱۲. د افغانستان لپاره لنډ عملي وړاندیزونه

اقدام

موخه

د چابهار، ایران او منځنۍ اسیا د مسیر تخنیکي نقشه

د پاکستان له ټرانزیټي انحصار څخه د تدریجي خلاصون لپاره بدیل جوړول

د تېلو او خوراکي توکو د بیو د ټکان احتیاطي پلان

د عامو خلکو پر ژوند د نړیوال بحران ناڅاپي فشار کمول

له ایران سره د افغان کډوالو قونسلي میکانیزم

د اخراج، بېکارۍ او سرحدي فشار پر مهال د افغانانو ملاتړ

مستقل ډیپلوماټیک روایت

د افغانستان د مسئلې د پاکستاني تعبیر د انحصار مخنیوی

د علم، تخنیک او ملي کادرونو اوږدمهاله پروګرام

له شعار څخه د واقعي ملي توان پر لور حرکت

سرچینې

• International Atomic Energy Agency (IAEA), Board of Governors reports on implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, 2026.

• Reuters, reports on US-Iran draft deal, oil sanctions waiver, nuclear limits and asset release, June 2026.

• Reuters, coverage on US-Iran deal, Hormuz navigation and energy market reaction, June 2026.

• Reuters, IAEA board resolution demanding Iran report uranium stocks, June 2026.

• The Guardian, reporting on US-Iran peace deal, shipping, sanctions relief and deferred nuclear talks, June 2026.

• Al Jazeera, reporting and explainers on Iran’s enriched uranium stockpile and UN nuclear watchdog statements, May-June 2026.

• Arms Control Center, analysis on Iran’s stockpile of highly enriched uranium, March 2026.

• JCPOA text and United Nations Security Council Resolution 2231 background documents.

محمد هما یون همت
MD,PhD