لیکوال: شریف اکرم – د افغانستان د شنونکو شبکه، سپټمبر ۲۰۲۶
سریزه
د افغانستان په کلیوالو کورنیو کې له اوږدې مودې راهیسي د کورنۍ واک د مشر نارینه په لاس کې و. هغه به عموماً نیکه، پلار یا مشر ورور و. د کورنۍ د غړو د واده، ځمکې، پیسو، له یوه ځایه بل ته د کډې کولو، زدهکړو او شخړو په اړه وروستۍ پرېکړه به همده کوله او نورو غړيو به یې خبره منله.
خو د افغانستان د شنونکو شبکې نوې څېړنه ښيي چې دا دودیز نظام په تدریجي ډول بدلېږي. ځوان نارینه اوس تر پخوا ډېر لوستي دي، له نورو سیمو او هېوادونو سره ډېر تګ راتګ لري، له انټرنېټ او ټولنیزو رسنیو سره تړلي دي او په ډېرو مواردو کې خپله عاید هم لري. له همدې امله هغوی د کورنۍ د مشرانو پرېکړې ننګوي او په ځینو مواردو کې یې بدلوي.
راپور وايي، واک یو مخ له مشرانو څخه ځوانانو ته نه دی لېږدول شوی؛ بلکې د کورنۍ دننه په بېلابېلو موضوعاتو کې وېشل شوی دی. په ځینو برخو کې د مشرانو تجربه لا هم مهمه ده، خو په سوداګرۍ، زدهکړو، دندې، دولتي چارو او نوې ټکنالوژۍ کې لومړۍ خبره ځوانان کوي.
پخوانی نظام څنګه و؟
پخوا به په یوه کورنۍ کې عموماً یوازې یوه مشر د پرېکړې حق درلود. حتی که زوی به یې په عمر پوخ شوی هم و، تر هغه به یې خپلواک واک نه درلود چې پلار یا نیکه یې ژوندی و.
مشر به د واده پرېکړې کولې، د ځمکې او شتمنۍ واک به ورسره و، او د کورنۍ دننه به یې شخړې حلولې.
د راپور له مخې، په ځینو سیمو کې د کورنۍ ټول عاید هم د مشر په لاس کې و. زوی به چې په کور دننه یا بهر کې هر څومره پیسې ګټلې، ټولې به یې مشر ته سپارلې او د کورنۍ د اړتیاوو لپاره به مشر پرېکړه کوله چې پیسې څنګه ولګول شي.
واده د مشر د واک یوه روښانه بېلګه وه. په ډېرو کورنیو کې به د زوی له نظره پرته د هغه د واده پرېکړه کېده او حتا د واده وخت او د ناوې انتخاب هم د مشرانو موضوع وه.
ښځې که څه هم رسمي واک نه درلود، خو اغېز یې موجود و
راپور د پخوانیو څېړنو په حواله وايي چې په پښتني کورنیو کې ښځې په رسمي ډول د واک خاوندانې نه وې، خو په عملي ژوند کې یې اغېز له پامه نه شي غورځول کېدای.
میندې، نیاګانې او د کورنۍ نورې مشرې ښځې د ماشومانو په روزنه، د کور په چارو او د خپلوانو ترمنځ د اړیکو په ساتلو کې مهم رول درلود.
په ځانګړې توګه د ودونو په موضوع کې د ښځو غیررسمي نفوذ ډېر و. له همدې امله څېړنه استدلال کوي چې کېدای شي د ښځو اوسنی زیات مشورتي رول په بشپړه توګه نوی پدیده نه وي؛ بلکې هغه پخوانی غیررسمي نفوذ وي چې اوس په ښکاره ډول څرګندېږي.
خو څېړنه ټینګار کوي چې له ښځو سره مستقیمې مرکې نه دي شوې، نو د ښځو له خپل نظره د دې بدلون په اړه کره پایله نه شي وړاندې کېدای.
څه شی د مشرانو واک ټینګاوه؟
راپور درې مهم عوامل یادوي:
۱- له کلي بهر محدود تګ راتګ:
پخوا ډېری ځوانان له خپل کلي او شاوخوا سیمو بهر نه تلل. له همدې امله د نړۍ، بازار، دولتي ادارو او نورو ټولنو په اړه معلومات تر ډېره له مشرانو سره وو.
۲- دود، ټولنیز فشار او شرم:
د مشر خبره نه منل یوازې د کورنۍ دننه ستونزه نه وه. که یو ځوان به د خپل مشر خبره نه منله، کورنۍ به یې د خلکو د ملامتۍ او «پېغور» له خطر سره مخ کېده. داسې کورنۍ به کمزورې ګڼل کېدې او ښايي په جرګه کې به یې خبره وزن نه درلود.
۳- پیسې:
زوی به خپل عاید مشر ته سپاره او خپله به د اړتیاوو لپاره له هغه څخه پیسې اخیستې. له همدې امله مالي خپلواکي هم د مشر د واک یوه مهمه برخه وه.
کله چې دا درې بنسټونه کمزوري شول، د مشر د مطلق واک بنسټ هم ورو ورو کمزوری شو.
اوس څوک پرېکړه کوي؟
د راپور له مخې، اوس ځوانان د کورنۍ په ډېرو پرېکړو کې برخه اخلي او په ځینو مواردو کې د مشرانو نظر بدلوي.
د بېلګې په توګه، یو ځوان چې نیکه یې غوښتل طب ووایي، خپله یې کمپیوټر ساینس انتخاب کړ او په کانکور کې بریالی شو.
په بله بېلګه کې، یوه ځوان د پلار له مخالفت سره سره سوداګري پیل کړه، له ملګري یې پیسې پور کړې او د لمریزې برېښنا د تختو کاروبار یې جوړ کړ. کله چې کاروبار بریالی شو، پلار یې هم وروسته د هغه ملاتړ پیل کړ.
راپور وايي، په «نوو» موضوعاتو لکه سوداګرۍ، زدهکړو، دندې او دولتي چارو کې د ځوانانو نظر ډېر ارزښت پیدا کړی دی. خو په «پخوانیو» موضوعاتو لکه ځمکه، نسب او دودونو کې د مشرانو تجربه لا هم مهمه ده.
له همدې امله واک له یوه نسل څخه بل نسل ته نه دی انتقال شوی؛ بلکې وېشل شوی دی.
د مشر له مړینې وروسته هم بدلون راغلی
پخوا به د کورنۍ د مشر له مړینې وروسته واک معمولاً مشر ورور یا بل مشر ته انتقالېده.
خو راپور د یوې کورنۍ بېلګه راوړي چې د حاجي مالي خان له مړینې وروسته یې زامن په ډېر ژر له یو بل څخه جلا شول، ځمکه یې ووېشله او ځینو یې له کلي بهر کورونه جوړ کړل.
راپور دا د پخواني نظام له هغې بڼې سره پرتله کوي چې د مشر تر مړینې وروسته به وروڼه کلونه یوځای پاتې کېدل.
په بل حالت کې مشر لا ژوندی وي، خو د هغه رول بدل شوی وي: ځوانان خپله پرېکړه کوي او یوازې د مشر تایید غواړي.
کله چې ځوانان د مشر پر وړاندې درېږي
راپور د داسې بېلګو یادونه کوي چې ځوانانو د واده، ځمکې او کډوالۍ په موضوعاتو کې د مشرانو پرېکړې بدلې کړې دي.
په پکتیا کې یوه پلار غوښتل خپله لور تر ځان له ډېر مشر سړي سره واده کړي، خو وروڼو یې مخالفت وکړ او د واده مخه یې ونیوله.
په غزني کې دوو تربرونو ته له ماشومتوبه د واده ژمنه شوې وه، خو کله چې لوی شول دواړو مخالفت وکړ. د کورنۍ نورو غړو هم مخالفت وکړ او په پای کې مشرانو پرېکړه بدله کړه.
په یوه بله بېلګه کې یو پلار غوښتل زوی یې په کلي کې پاتې شي، خو زوی غوښتل خپلو ماشومانو ته د زدهکړو زمینه برابره کړي. په پای کې یې خپله کورنۍ ښار ته ولېږدوله او پلار یې اړ شو چې پرېکړه ومني.
زدهکړې، کډوالۍ او انټرنېټ د بدلون مهم عوامل دي
راپور وايي، د افغانستان کلیوالې ټولنې اوس د پخوا په څېر تړلې نه دي.
ښوونځي ډېر شوي، خلک ښارونو ته ځي، بهرنیو هېوادونو ته مهاجرت کوي، راډیو، تلوېزیون، انټرنېټ، ټولنیزې رسنۍ او اوس مصنوعي ځیرکتیا ځوانانو ته د نړۍ له بېلابېلو برخو معلومات ورکوي.
ځوانان اوس د خپلې کورنۍ دودونه د نورو ټولنو له دودونو سره پرتله کوي او پوښتنه کوي چې ولې باید هره پخوانۍ پرېکړه یوازې د دې لپاره ومنل شي چې مشر کړې ده.
راپور وايي، اصلي بدلون یوازې دا نه دی چې ځوانان ډېر معلومات لري؛ بلکې دا هم دی چې اوس تمه لري پرېکړه باید دلیل ولري او د منلو لپاره باید پرې قانع شي.
په پخواني نظام کې عمر د واک سرچینه وه؛ اوس واک باید تر ډېره په پوهه، وړتیا او لاسته راوړنو ثابت شي.
جګړو او کډوالۍ څه اغېز کړی؟
د افغانستان اوږدو جګړو ډېرې کورنۍ پاکستان، ایران او ښارونو ته کډه کړې دي.
په دې بهیر کې کورنۍ سره بېلې شوې، ځینې مشران ووژل شول او خلک له داسې ټولنو سره مخ شول چې د کورنۍ او فرد په اړه یې مختلف دودونه لرل.
یوه ځوان چې څو کاله بهر ژوند کړی، خپله پیسې یې ګټلې او خپل ژوند یې په خپله اداره کړی، بېرته د پلار تر بشپړ واک لاندې راتګ ورته اسانه نه وي.
له همدې امله کډوالۍ یوازې اقتصادي بدلون نه دی راوستی؛ بلکې د کورنۍ د واک په اړه یې د خلکو فکر هم بدل کړی دی.
پیسې؛ ښايي تر ټولو پیاوړی عامل وي
راپور وايي، مالي خپلواکي ښايي د کورنۍ د واک د بدلون تر ټولو مهم عملي عامل وي.
پخوا به زوی خپل ټول عاید مشر ته سپاره. اوس ډېر ځوانان خپل عاید ساتي، د کورنۍ یوه برخه لګښت ورکوي او پاتې پیسې خپله اداره کوي.
خلیجي هېوادونو ته د کار لپاره د ځوانانو کډوالۍ دا بدلون لا پیاوړی کړی دی.
په یوه بېلګه کې د یوه ځوان پلار د خپل زوی له واده سره مخالفت کاوه. زوی په دوبۍ کې و؛ دوې میاشتې یې کور ته پیسې ونه لېږلې او په پای کې پلار اړ شو چې د زوی غوښتنه ومني.
په بله بېلګه کې یو پلار د خپل زوی د موټر اخیستو مخالفت وکړ، ځکه کورنۍ یې پوروړې وه؛ خو زوی د خپل عاید په پیسو موټر واخیست او پلار وویل چې د مخنیوي وس یې نه درلود، ځکه پیسې د زوی خپلې وې.
د یوه مرکچي په وینا، اوس «که پیسې ولرې، واک لرې؛ که پیسې ونه لرې، حتا که مشر ورور او ډېر پوه هم وې، خبره دې نه اورېدل کېږي.»
د مشرانو خپل اعتبار هم کمزوری شوی
راپور یوازې زدهکړې او پیسې د مشرانو د واک د کمېدو لامل نه بولي.
د ختیځې سیمې یو قومي مشر وايي، پخواني مشران به د خلکو ستونزې حلولې، د دولت له چارواکو سره به درېدل او د خپلې سیمې د خلکو د عزت دفاع به یې کوله.
خو د هغه په وینا، وروسته ځینو مشرانو خپلې شخصي ګټې تر قومي ګټو مهمې وبللې او حکومتونو هم د قومي مشرانو د کمزوري کولو هڅې وکړې.
د ده په باور، کله چې ځوانانو ولیدل چې ځینې مشران د خپلو ګټو لپاره پرېکړې کوي، د مشرانو پر ټولنیز اعتبار یې باور کم شو.
راپور وايي، د ۱۹۸۰مې لسیزې جګړو هم د قومي مشرانو دریځ سخت کمزوری کړ. نوي پوځي، سیاسي او مذهبي مشران راڅرګند شول او د عمر او نسب پر ځای یې وسلې، پیسې او د جګړې تجربه د نفوذ سرچینې وګرځېدې.
«هر څوک خپلواک شوی»
د راپور له مخې، په ټولنه کې د فردپالنې احساس هم زیات شوی دی.
پخوانی نظام تر ډېره پر ګډ ژوند ولاړ و. کورنۍ به ځمکه، عاید او ټولنیز دریځ په ګډه ساتل.
اوس هر ځوان غواړي خپل عاید، خپل ژوند او خپلې پرېکړې ولري.
د یوه مشر په وینا، پخوا به د کورنۍ غړو ترمنځ د کار د وېش پر سر شکایت نه کېده؛ یوه به په کرونده کې کار کاوه او بل به په جرګو کې ناست و، خو دواړو خپل رول د کورنۍ لپاره مهم باله.
اوس ځوانان ډېر ژر وايي: «زه دا کوم، ته هغه کوې.»
دا فردپالنه هم د پخوانۍ کورنۍ یووالي بنسټ کمزوری کوي.
د سرغړونې بیه هم بدله شوې
په پخوا وختونو کې ځوان ته د مشر د پرېکړې نه منل ډېره درنه پایله لرله.
خو اوس ځوانان کولی شي له کلي څخه ښار ته، یا له افغانستان څخه بهر لاړ شي او خپل ژوند په خپله جوړ کړي.
راپور یوه داسې پېښه هم راوړي چې یو ۱۸ کلن ځوان کابل ته د زدهکړو لپاره تللی و. کله چې پلار یې بېرته کور ته وغوښت او له هغه سره یې شخړه وشوه، ځوان له کوره ووت، هرات ته لاړ او هلته یې کار پیدا کړ. پلار یې په عملي توګه د هغه د بېرته راوستلو وس نه درلود.
راپور وايي، دا ډول پېښې مشران دې ته اړ کوي چې د خپلو اولادونو پر وړاندې له زور څخه کار اخیستو مخکې ډېر فکر وکړي.
«پېغور» خپل پخوانی ځواک له لاسه ورکوي
یو له مهمو موندنو څخه دا ده چې هغه ټولنیز شرم چې پخوا یې د مشرانو د واک د ساتلو لپاره کار کاوه، اوس کمزوری شوی دی.
پخوا که په یوه کورنۍ کې ځوان د مشر خبره نه منله، خلکو به هغې کورنۍ ته پېغور ورکاوه.
خو اوس چې په ډېرو کورنیو کې ځوانان د مشرانو له پرېکړو سره مخالفت کوي، دا حالت نور ځانګړی نه دی.
د یوه مرکچي په وینا، اوس نژدې هېڅوک پر خپلې کورنۍ بشپړ واک نه لري، نو څوک بل ته د خپلو اولادونو د نه منلو له امله پېغور نه شي ورکولی.
راپور وايي، هغه ټولنیز فشار چې پخوا یې اطاعت تضمیناوه، ځکه کمزوری شوی چې نافرماني اوس عامه شوې ده.
ځوانان دا بدلون څنګه ګڼي؟
ځوان مرکچیان دا بدلون تر ډېره مثبت بولي.
دوی وايي، اوس پرېکړې یوازې د عمر پر بنسټ نه کېږي، بلکې دلیل او منطق هم مهم دي.
یو مرکچي وايي، پخوا که مشر به زوی ته ویل «لاړ شه او دا کار وکړه»، زوی به بې پوښتنې منله. اوس زوی لومړی پوښتي چې ولې باید دا کار وکړي او مشر باید هغه قانع کړي.
ځوانان د ښځو او ماشومانو د حقونو یادونه هم کوي او وايي، هغه دودونه چې ښځو او ماشومانو ته زیان رسوي باید بیا وکتل شي.
ځینو ځوانانو د داسې دودونو مخالفت کړی چې د یوه کس د جرم له امله ټوله کورنۍ مجازاتوي.
مشران بیا څه وايي؟
مشران او محافظهکار کسان د همدې بدلونونو بله څېره ویني.
دوی وايي، پخوا به د څو مشرانو پرېکړه ژر منل کېده، شخړې به په لنډ وخت کې حل کېدې او د کلي ګډ کارونه به په چټکۍ ترسره کېدل.
اوس د نظرونو د زیاتوالي له امله شخړې اوږدېږي.
د یوه مشر په وینا، پخوا به د څلورو قومي مشرانو پرېکړه ټولې قبیلې منله، خو اوس حتا څلور وروڼه په یوه کور کې پر یوه موضوع سره نه جوړېږي.
هغه وايي، پخوا به د «اشر» په څېر ګډ کارونه ډېر ژر کېدل، خو اوس د نظرونو زیاتوالی د داسې ګډو هڅو مخه نیسي.
ځینې مشران هم اندېښنه لري چې ځوانان بې کنټروله شوي او هر یو ځان خپلواک ګڼي. خو راپور ټینګار کوي چې دا د مشرانو نظر دی او یوازې د مرکې پر بنسټ نه شي ثابتېدای چې د کورنۍ د واک کمېدل د ټولنیزو ستونزو مستقیم سبب دی.
د کورنۍ یووالی؛ ګټه او زیان دواړه
راپور وايي، د پخواني نظام له کمزوري کېدو سره ځوانانو ته د انتخاب او خپلواکۍ زمینه ډېره شوې ده.
خو ورسره دا خطر هم شته چې د کورنۍ ګډ تصمیم، یووالی او متقابل مسوولیت کم شي.
د بېلګې په توګه، په یوه کورنۍ کې وروڼو غوښتل یوه ځمکه واخلي، خو د ځمکې د اخیستو پر سر یې په خپل منځ کې اختلاف پیدا شو. هېڅ مشر نه و چې وروستۍ پرېکړه وکړي. په پای کې وروڼو میاشتې – میاشتې له یو بل سره خبرې نه کولې، سره له دې چې لا هم په یوه کور کې اوسېدل.
راپور وايي، اصلي بدلون دا نه دی چې مشران بالکل له منځه تللي؛ بلکې د هغوی واک له مطلق امر څخه مشورې او خبرو ته اوښتی دی.
د اسلامي امارت او ښځو موضوع
راپور وايي، په کورنیو کې د واک دا بدلون د اوسني اسلامي امارت له بیا واکمنېدو ډېر پخوا پیل شوی و.
خو اوس دا بدلون له داسې حکومت سره هممهاله روان دی چې پر دودیزو کورنيو او جنسیتي رولونو ټینګار کوي.
څېړنه نه شي معلومولی چې د اسلامي امارت واکمني د دې بهیر سرعت کم کړی، بېرته یې راګرځولی او که یوازې یې پر سر نوی پوښ اچولی دی.
د ښځو په اړه هم راپور وايي چې ځینو ځوانو او مشرانو مرکچیانو ویلي ښځې اوس په کورنیو پرېکړو کې تر پخوا ډېرې مشورې ورکوي؛ خو ځکه چې د څېړنې ټول مرکچیان نارینه وو، د ښځو خپله تجربه او نظر نه دی راټول شوی.
راپور سپارښتنه کوي چې په راتلونکو څېړنو کې باید له ښځو سره مستقیمې مرکې وکړي او معلومه کړي چې ایا زدهکړه، عاید او اقتصادي خپلواکي د ښځو د نظر ارزښت هم د نارینهوو په څېر زیاتوي او د ښځو پر زدهکړو او کار د اوسنیو محدودیتونو اغېز څه دی.
پایله
د راپور اساسي پایله دا ده چې په کلیوالو پښتني کورنیو کې د مشر د مطلق واک کمزوري کېدل یوازې د «ځوانانو د عصري کېدو» پایله نه ده.
پر دې بدلون څو عوامل اغېز لري:
- د کلیوالو ټولنو له پخوا تړل شوي حالت څخه وتل؛
- زدهکړې او د معلوماتو پراخېدل؛
- ښارونو او بهرنیو هېوادونو ته کډوالي؛
- اوږدې جګړې؛
- د ځوانانو اقتصادي خپلواکي؛
- د مشرانو د ټولنیز اعتبار کمېدل؛
- د ځوانانو د مخالفت زیاتوالی؛
- د فردپالنې زیاتېدل؛
- او د «پېغور» په څېر د پخوانیو ټولنیزو فشارونو کمزوري کېدل.
په پخواني نظام کې واک تر ډېره له عمر او نسب سره تړلی و؛ اوس په زیاتېدونکې ډول له زدهکړې، پوهې، عاید او شخصي وړتیا سره تړل کېږي.
خو راپور وايي، دا بدلون یوازې د زاړه نظام د له منځه تلو معنا نه لري. په ځمکه، نسب او دودونو پورې اړوندو موضوعاتو کې د مشرانو تجربه لا هم مهمه ده. توپیر دا دی چې مشر اوس ډېر ځله د امر پر ځای د مشورې مشري کوي.
د دې بدلون ګټه دا ده چې د کورنۍ پرېکړې تر پخوا ډېرې د دلیل، شخصي انتخاب او حقونو پر بنسټ کېدای شي؛ خو زیان یې دا دی چې د کورنۍ یووالی، ګډ مسوولیت او د شخړو د ژر حل کولو پخوانی نظام کمزوری کېدای شي.
په پراخه کچه، د کورنۍ دننه دا بدلون د افغانستان په کلیوالو سیمو کې د یو لوی ټولنیز بدلون نښه ده: هغه مسوولیتونه چې یو انسان به د کورنۍ د غړي په توګه له زېږون سره ترلاسه کول، ورو ورو د هغو شخصي انتخابونو ځای نیسي چې هر فرد یې په خپله کوي.
راپور په پای کې وايي، لا څرګنده نه ده چې دا بهیر به د مشرانو د تجربې او د ځوانانو د پوهې ترمنځ نوي توازن ته ورسېږي، که د کورنیو د لا ډېر ټوټه کېدو لامل به شي. د دې پوښتنې ځواب به راتلونکې څېړنې او وخت روښانه کړي.
ژباړه: تاند