Home+د چین د ولسمشر شي جین‌پینګ په کوربتوب د شنژن تاریخي درې‌اړخیزه...

د چین د ولسمشر شي جین‌پینګ په کوربتوب د شنژن تاریخي درې‌اړخیزه غونډه

ټرمپ، پوتین او شي جین‌پینګ؛ د ګټو ټکر، د نړۍ د بیا وېش اندېښنه او د افغانستان راتلونکی

ډاکتر محمد همایون همت

۱۹ نومبر ۲۰۲۶

لنډیز

د چین د شنژن په ښار کې د ۲۰۲۶ کال د نومبر پر ۱۹مه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ، د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین او د چین ولسمشر شي جین‌پینګ په لومړۍ درې‌اړخیزه غونډه کې سره کېناستل. له دې وړاندې د ټرمپ او پوتین او بیا د ټرمپ او شي ترمنځ بېلې لیدنې وشوې. درېیو مشرانو د «سولې په لور اعلامیه» په نوم یو څلورماده‌ییز متن خپور کړ. دا د غونډې تر ټولو باوري لومړنی سند دی. په دې متن کې د ملګرو ملتونو اصلاحات، د تېلو د تصفیې شویو محصولاتو زیاتول، د دولتي چارواکو مصونیت او د اټومي خطر د کمولو خبرې راغلي؛ خو د اوکراین، ایران، افغانستان یا د نړۍ د نفوذ د ساحو د وېش کوم صریح تړون پکې نه لیدل کېږي. [۱، ۲]

د څېړنې اساسي پوښتنې

دا غونډه چا مطرح کړه او د څه لپاره؟ امریکا، روسیه او چین هر یو څه غواړي؟ څوک له چا سره په کومه برخه کې همکاري او په کومه برخه کې سیالي کوي؟ ایا د ۱۹۴۵ کال د یالتا د کنفرانس په شان د کوچنیو هېوادونو برخلیک د هغوی له ګډون پرته ټاکل کېدای شي؟ د اوکراین جګړه، د ایران کړکېچ، د هرمز تنګی، د منځنۍ اسیا سوداګریزې لارې، د پاکستان او افغانستان امنیت او د افغان ولس ژوند ته کومې اغېزې رسېدای شي؟

د څېړنې تګلاره او د شواهدو علمي ارزونه

دا لیکنه معلومات په درېیو برخو وېشي: «ثابت حقیقت» هغه معلومات دي چې په رسمي اعلامیه او د څو خپلواکو سرچینو په راپورونو کې ثبت او تایید شوي وي؛ «څرګند شوی دریځ» د یوه حکومت یا سیاستوال رسمي څرګندونه ده، چې په خپله د منل شوي حقیقت معنا نه لري؛ او «تحلیلي احتمال» هغه امکان دی چې پر شواهدو ولاړ وي، نه داسې پټ تړون چې شتون یې ثابت شوی وي.
د معلوماتو د علمي ارزونې بنسټیز معیارونه د اصلي سند کره‌والی، د خپرېدو نېټه، د سرچینې خپلواکي او د ادعا د تایید کچه دي. دا څېړنه د ۲۰۲۶ کال د نومبر تر ۱۹مې پورې پر خپرو شوو معلوماتو ولاړه ده. [۱–۵]

پایله

شنژن ښايي د لویو قدرتونو د مستقیمې معاملې نښه وي؛ خو تر اوسه د نوې یالتا یا د نړۍ د رسمي وېش سند نه دی. دا احتمال باید جدي وڅېړل شي، نه دا چې د عکس او تشریفاتو له مخې د یوې بشپړې پټې معاملې ادعا وشي. د کوچنیو او منځنیو دولتونو لپاره اصلي خطر د هغوی د ملي حاکمیت، مشروع ګټو او ګډون کمزوري کېدل دي؛ افغانستان باید همدې ټکي ته په ځانګړي حساسیت وګوري. [۳، ۶، ۷]

۱ ـ د غونډې دقیق جریان او څلورماده‌ییزه اعلامیه

له وړاندیزه تر غونډې پورې

د رسنیو د راپورونو له مخې، پوتین د اکتوبر په خبرو کې د ګډې لیدنې مفکوره مطرح کړې وه؛ سپینې ماڼۍ د نومبر پر ۱۳مه د درې‌اړخیزې ناستې پلان تایید کړ. د نومبر پر ۱۸مه په شنژن کې د رسمي مېلمستیا پر مهال د دریو مشرانو انځورونه خپاره شول. د نومبر پر ۱۹مه ټرمپ لومړی له پوتین او شي سره جلا خبرې وکړې؛ ورپسې د چین په کوربه‌توب درې‌اړخیزه ناسته وشوه چې شاوخوا اتیا تر نوي دقیقو پورې یې دوام وکړ. د غونډې په پای کې څلورماده‌ییزه ګډه اعلامیه خپره شوه. د دې وختونو په وړاندې کولو کې د مختلفو راپورونو لږ توپیر شته. [۲، ۳، ۴]

لومړۍ ماده ـ ملګري ملتونه

درې واړو هېوادونو د امنیت شورا د دایمي غړو په توګه د ملګرو ملتونو د اصلاح لپاره د کار ژمنه کړې. خو نه یې د ویټو حق د بدلون مشخصه طرحه ورکړې او نه یې د امنیت شورا د نویو دایمي غړو نومونه یاد کړي دي. له همدې کبله دا ماده تر اوسه سیاسي اصل دی، نه بشپړ اصلاحاتي تړون. پوښتنه دا ده چې ایا د سازمان واک به پراخېږي او که د سترو قدرتونو ترمنځ به د پرېکړې واک نور هم متمرکزېږي؟ [۱]

دویمه ماده ـ انرژي

د تصفیه شوو تېلي محصولاتو د تولید او عرضه کولو زیاتول او د انرژۍ د جریان ساتل یې ګډ هدف بللی. دا ماده د ایران د جګړې، هرمز تنګي او د روسیې پر انرژۍ د بندیزونو په رڼا کې لوستل کېږي. خو د هرمز د پرانیستلو، د ایران د جګړې د پای، د تېلو د بیې یا د ځانګړي صادراتي کوریډور هېڅ الزام‌آور میکانیزم پکې نه دی ټاکل شوی. [۱، ۸]

درېیمه ماده ـ نړیواله جزایي محکمه

اعلامیه د دولتونو رضایت او د چارواکو مصونیت مهم بولي او وایي نړیواله جزایي محکمه او ورته بنسټونه باید له خپل صلاحیته ناوړه استفاده ونه کړي. په ۲۰۲۳ کال کې دغې محکمې د پوتین د نیولو حکم صادر کړی و؛ روسیه تورونه ردوي. د دې مادې حقوقي وزن باید له سیاسي پیغامه بېل وکتل شي: یوه سیاسي اعلامیه په خپله د روم د اساسنامې احکام نه بدلوي او نه موجود قضایي حکم لغوه کوي. [۱، ۳، ۹]

څلورمه ماده ـ اټومي خطر

درې مشران وایي اټومي جګړه ګټونکی نه لري او باید هېڅکله ونشي. دوی د اټومي خطر د کمولو او د وسلو د نه خپرېدو پر خبرو ټینګار کوي؛ خو د وسلو د شمېر، د تفتیش د څرنګوالي او د تړون د اجرایي ضمانت په اړه کره پرېکړه نه ده اعلان شوې. د اټومي امنیت په څېر حساسه موضوع کې د خبرو پیل مهم دی، خو خبرې له عملي وسلو کمولو سره نه دي برابرې. [۱، ۴]

د سند مهمه چوپتیا: په دې څلورو مادو کې نه اوکراین نومول شوی، نه ایران او نه افغانستان. د ملاقات د موضوعاتو او د لاسلیک شوې اعلامیې د حدودو ترمنځ دغه توپیر د هرې دقیقې شننې بنسټ دی. [۱، ۲]

د شي جین‌پینګ څلور اصول: د چین رسمي دریځ او د ګډې اعلامیې توپیر

د چین د بهرنیو چارو وزارت د ۲۰۲۶ کال د نومبر د ۱۹مې په رسمي راپور کې د شي جین‌پینګ د وینا څلور ځانګړي اصول ثبت کړي دي: لومړی، د دولتونو د حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او متقابل درناوي مراعاتول؛ دویم، سوله‌ییز ګډ ژوند او د مخامخ ټکر مخنیوی؛ درېیم، د سوداګرۍ، تولیدي ځنځیرونو او انرژۍ په برخو کې د ګډو ګټو پر بنسټ همکاري؛ او څلورم، د لوړې کچې منظم تماسونه، د خبرو پرانیستې لارې او د کړکېچ د مخنیوي د اړیکو میکانیزمونه. دا د چین د ولسمشر څرګند شوي وړاندیزونه دي، نه د درېیو هېوادونو په ګډه اعلامیه کې څلور نوې منل شوې مادې. [۴۱]

د امریکا سپینې ماڼۍ او د چین حکومت د غونډې ګډه څلورماده‌ییزه اعلامیه په رسمي ډول خپره کړې ده. په دواړو خپرونو کې د اعلامیې بنسټیز متن یو شان دی؛ خو پکې د راتلونکې درې‌اړخیزې ناستې نېټه، د بحران د اړیکو د یوې ګډې ادارې جوړښت، د اټومي وسلو د تفتیش مشخص پلان او د ژمنو د پلي کولو مهال‌وېش نه دي ټاکل شوي. له همدې امله د یوه ولسمشر سیاسي وړاندیز، د درېیو دولتونو ګډه اعلامیه او د پلي کېدو وړ حقوقي تړون باید په علمي تحلیل کې درې جلا کچې وګڼل شي. [۴۰، ۴۱]

۲ ـ امریکا، روسیه او چین: څوک څه غواړي؟

امریکا: د معاملې سیاست، اټومي امنیت او نړیوال دریځ

د ټرمپ د حکومت څرګند لومړیتوبونه د اټومي وسلو په اړه له روسیې او چین سره خبرې، په اوکراین او ایران کې د جګړو کمول، د انرژۍ د بیو کنټرول او د امریکا د نړیوال نفوذ څرګندول دي. خو دا هدفونه یو له بل سره ټکر هم لري: له پوتین سره نرمې خبرې د اروپا اندېښنه راپاروي؛ له چین سره اقتصادي جوړجاړی د ټکنالوژۍ او تایوان په امنیتي مسئلو کې د واشنګټن د سیالۍ مخه نه شي نیولای. ټرمپ غواړي په نړیواله صحنه کې د معاملې د جوړوونکي مشر انځور وړاندې کړي، په داسې حال کې چې متحدان یې د خبرو د پایلو د روڼتیا غوښتنه کوي. [۳، ۵، ۱۰]

روسیه: له انزوا وتل او د اروپا امنیتي معادله بدلول

د پوتین لپاره دا یوه ستره دیپلوماتیکه صحنه وه. له ۲۰۲۲ کال راهیسې پر اوکراین د روسیې د بشپړ یرغل له امله مسکو له ګڼو لوېدیځو بندیزونو او سیاسي انزوا سره مخ شوی. پوتین غواړي د ستر قدرت په حیث یې مشروعیت بیا ومنل شي، د اروپا د امنیتي جوړښت په ټاکلو کې اغېز ولري، د ناټو د پراختیا په اړه خپلې غوښتنې مطرح کړي او د روسیې د انرژۍ پر پلور محدودیتونه نرم کړي. په دې لیدنه کې د ټرمپ له خوا د دوستانه الفاظو کارول د مسکو لپاره تبلیغاتي ګټه لرله، خو دا په خپله د روسیې پوځي یا حقوقي غوښتنې نه تثبیتوي. [۳، ۵، ۱۱]

چین: اقتصادي ثبات، لوی‌قدرتي حیثیت او آسیایي توازن

چین د غونډې کوربه و او هڅه کوي ځان داسې قدرت وښيي چې واشنګټن او مسکو دواړه ورسره خبرې کوي. د چین لومړیتوبونه د نړیوالې سوداګرۍ د لارو خلاصون، د انرژۍ خوندي واردات، د لوېدیځو ټکنالوژیکي محدودیتونو کمول، د تایوان پر سر د خپلو دریځونو ساتل او له روسیې سره اقتصادي اړیکې دي. چین له روسیې سره همکاري لري، خو د روسیې ټولې غوښتنې یې خپلې نه دي ګرځولې؛ له امریکا سره یې هم پراخې اقتصادي اړیکې دي، خو په آسیا کې ستراتیژیک سیال دی. [۵، ۱۰، ۱۲]

ایا درې واړه یوه واحده جبهه ده؟

نه. د ګټو ګډ ټکي یې اټومي جګړې ته د نه رسېدو، د نړیوالو بازارونو د بشپړې ګډوډۍ مخنیوي او د لویو قدرتونو د مستقیمو خبرو دوام دی. د اختلاف اصلي میدانونه اوکراین او اروپایي امنیت، ایران او بندیزونه، د تایوان مسئله، ټکنالوژي او سوداګري، او د نړیوالو حقوقي بنسټونو واک دی. په نړیوال سیاست کې دوه هېوادونه په یوه موضوع کې ملګري او په بله کې سیالان کېدای شي؛ د «دښمن» او «دوست» ساده دوه‌ګونې وېش د دې معادلې د پوهېدو لپاره بسنه نه کوي. [۵، ۱۰، ۱۲]

۳ ـ د اوکراین جګړه او د اروپا اندېښنه

ولې اوکراین د شنژن تر ټولو حساسه موضوع وه؟

د روسیې یرغل چې د ۲۰۲۲ کال په فبرورۍ کې پیل شو، د اروپا د امنیت، انرژۍ، مهاجرت، اقتصاد او ناټو لپاره اوږدمهاله پایلې لرلې دي. په شنژن کې ټرمپ او پوتین د اوکراین مسئله په جلا لیدنه کې وڅېړله، او ټرمپ د چین له ولسمشره هم د جګړې د پای لپاره د مرستې غوښتنه وکړه. خو د درې‌اړخیزې اعلامیې په متن کې د اوربند، د اشغال شوو سیمو، د امنیتي تضمینونو او د اوکراین د ګډون په اړه کومه ماده نشته. [۲، ۳، ۱۳]

د کییف او د اروپا اصلي اعتراض

د اوکراین بنسټیز دریځ دا دی چې د اوکراین د خاورې او برخلیک په اړه پرېکړه باید د اوکراین په ګډون وشي. اروپایي شریکان هم وایي د اروپا امنیتي جوړښت بې له اروپایانو نه شي ټاکل کېدای. هممهاله د نومبر پر ۱۹مه په برلین کې د اوکراین د ملاتړو هېوادونو ناسته روانه وه او د دفاعي، مالي او انرژۍ مرستو د دوام خبرې پکې کېدې. دا هممهاله حرکت د لویو قدرتونو د انحصاري خبرو پر وړاندې د اروپا د سیاسي وزن د ساتلو هڅه ګڼل کېدای شي. [۱۳، ۱۴]

د اروپا درې احتمالي لارې

لومړۍ: که واشنګټن، کییف او اروپایي پلازمېنې په ګډه پر اوربند او ضمانتونو یوې لارې ته ورسېږي، د جګړې د کمېدو امکان لوړېږي. دویمه: که د امریکا او روسیې خبرې د اوکراین او اروپایانو له عملي ګډون پرته پر سیمه‌ییزو امتیازونو راڅرخي، د باور بحران ژورېږي او اروپا خپل دفاعي لګښتونه زیاتوي. درېیمه: که مذاکرات بې پایلې پاتې شي، جګړه او بندیزونه دوام کوي، او دواړه لوري به د جګړې په میدان کې د نفوذ د بدلون هڅه کوي. دا درې لارې احتمالي سناریوګانې دي، اعلان شوې پرېکړې نه دي. [۳، ۱۳، ۱۵]

د ناټو او نړیوال نظم پوښتنه

د ناټو د غړیتوب، د ختیځې اروپا د امنیت او د روسیې د غوښتنو مسئلې یوازې د مسکو او واشنګټن شخصي معامله نه ده. د ټولو اغېزمنو دولتونو مشروع برخه‌اخیستنه د دوامدارې سولې شرط دی. د ملګرو ملتونو منشور د دولتونو پر حاکمیتي برابرۍ او د زور له لارې د سرحدونو د بدلولو پر منع ټینګار کوي. د اوکراین د قضیې ارزونه باید همدغه حقوقي معیار ولري، نه یوازې د لویو پوځونو د ځواک تناسب. [۱۶]

ارزونه: شنژن پوتین ته نړیواله تریبون ورکړ؛ خو تر هغه چې د اوکراین د جګړې د پای عملي او منل شوی تړون نه وي، د خبرو تشریفات د سولې له پایلې سره نه شي یو ځای کېدای. [۳، ۱۳]

۳-الف ـ ولې اروپا د درېیو مشرانو له مېزه بهر پاتې شوه؟

اروپا کمزورې نه ده: نفوس، اقتصاد، ټکنالوژي او اټومي ځواک

د اروپا د نه ګډون پوښتنه یوازې د یوه عکس او د درېیو څوکیو موضوع نه ده؛ دا د نړیوال قدرت د تعریف بنسټیزه پوښتنه ده. د اروپایي اتحادیې د احصایوي ادارې (Eurostat) له مخې، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه د اتحادیې نفوس شاوخوا ۴۵۲ میلیونه و؛ او د ۲۰۲۵ کال د ټول ناخالص کورني تولید ارزښت ۱۸٫۸ ټریلیونه یورو ته رسېده. اروپا د صنعتي ماشینونو، درملو، علمي څېړنو، هوايي چلند، موټرو، نړیوالو بانکونو، سوداګرۍ، چاپېریالي معیارونو او تنظیمي قوانینو له لارې لوی نړیوال وزن لري. له همدې کبله اروپا د نفوس، اقتصاد او تخنیک له پلوه له نړیوالو سترو قدرتونو سره د پرتله کولو وړ ده. [۳۲، ۳۳]

په اټومي برخه کې باید دقیق توپیر وشي: له برېګزېټ وروسته فرانسه د اروپایي اتحادیې یوازینی اټومي وسلې لرونکی غړی هېواد دی. برېتانیا هم اروپایي اټومي قدرت دی، خو د اروپایي اتحادیې غړې نه ده؛ دواړه د ناټو مهم هېوادونه دي. فرانسه خپل اټومي ځواک د ملي ولسمشرۍ تر کنټرول لاندې ساتي او د ناټو د اټومي پلان جوړونې په ډله کې برخه نه اخلي. نو «اروپا اټومي قدرت دی» سمه سیاسي جمله ده، خو «اروپایي اتحادیه یو متحد اټومي پوځ لري» حقوقي او نظامي لحاظه دقیقه نه ده. [۳۴، ۳۵]

لومړی لامل: د غونډې اداري چوکاټ

درې‌اړخیزه ناسته د آسیا او ارام سمندر د اقتصادي همکاریو (APEC) د مشرانو د غونډې په څنډه کې وشوه. دا سازمان ۲۱ غړې اقتصادونه لري؛ چین، روسیه او امریکا درې واړه غړي دي، خو اروپایي اتحادیه د APEC غړې نه ده. دغه واقعي اداري شرایط د اروپایي اتحادیې د مستقیم ګډون د نشتون یو لامل ښيي، خو ټول سیاسي دلیل نه تشریح کوي؛ ځکه په موازي لوړه کچه لیدنو کې د نورو شریکانو د رابللو امکانات اصولاً شته. [۳۶]

دویم لامل: د ځواک بڼه او د اروپا د واحد بهرني غږ محدودیت

امریکا، چین او روسیه هر یو د ولسمشرۍ یا متمرکز دولتي مشرۍ لاندې واحد ستراتیژیک استازیتوب لري. اروپایي اتحادیه، سره له ستر اقتصادي او تنظیمي ځواکه، په دفاعي او بهرنۍ تګلارې کې د ۲۷ غړو د ملي دریځونو، ناټو، د اروپایي شورا او د کمېسیون ترمنځ د صلاحیتونو د وېش له محدودیتونو سره مخ ده. اروپایي هېوادونه اقتصاد او سوداګریز بازار ګډوي، خو اټومي واک او د جګړې او سولې وروستۍ سیاسي پرېکړه یې تر ډېره ملي ده. دا نهادي جوړښت د اقتصادي ځواک او چټک دیپلوماتیک تصمیم ترمنځ فاصله پیدا کوي؛ دا نه د اروپا د بې‌وسۍ دلیل دی او نه د بېلتون د تقدیر. [۳۴، ۳۷]

دریم لامل: د واشنګټن، مسکو او بیجینګ د قدرت-سیاست انتخاب

مسکو غواړي د اروپا د امنیت د راتلونکي په اړه له واشنګټن سره مستقیمې خبرې وکړي؛ بیجینګ غواړي چین د نړیوالو لویو قدرتونو د تعامل مرکز وښيي؛ او ټرمپ د مشرانو له مستقیمې معاملې سره ځانګړې علاقه څرګنده کړې. د دغو درېیو تاکتیکونو یو ځای کېدل د اروپا د سیاسي غیابت انځور پیاوړی کوي، که څه هم د ځمکنۍ وېش کوم پټ تړون یې نه دی ثابت کړی. د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر ژان-نوېل بارو پر همدې انځور نیوکه وکړه او ویې ویل چې د نړۍ د لویو قدرتونو په حساب کې اروپایي اتحادیه نه شي ایستل کېدای. په مقابل کې د اروپا نور شنونکي د خپلواک دفاعي ظرفیت او واحد دریځ د زیاتولو غوښتنه کوي. [۲، ۱۵، ۳۷]

سیاسي نتیجه : د مېز پر سر نه، بلکې د خپل برخلیک شریک

د اروپا د نه ګډون اهمیت له دې کبله لوی دی چې د اوکراین جګړه، د ناټو امنیت، د بندیزونو اقتصاد او د کډوالو او انرژۍ مسئلې په مستقیمه توګه اروپا اغېزمنوي. د اروپایي دولتونو د برخلیک په اړه مشروع او پایدارې پرېکړې د هغوی د ګډون او منلو پرته نه شي تضمینېدای. د ملګرو ملتونو د منشور د حاکمیتي برابرۍ اصل د هېڅ لوی قدرت لپاره داسې ځانګړی حق نه جوړوي چې د بل دولت ځمکه یا سیاسي خپلواکي په معامله کې ووېشي. [۱۶، ۳۷]

افغانستان ته د دې بحث درس

که د سلګونو میلیونو وګړو او څو ټریلیونه یورو اقتصاد لرونکې اروپا د نړیوال سیاست د یوه مهم مېز له نشتون څخه اندېښنه لري، افغانستان باید د خپلې جغرافیې، حاکمیت، اوبو، سوداګرۍ او بشري پانګې په اړه لا ډېرې دقیقې ملي ستراتیژۍ ولري. لوی قدرتونه د افغانانو د حقونو او اړتیاوو د اتومات استازیتوب مکلف نه دي؛ افغانان باید د هرې سیاسي او اقتصادي معاملې په ارزونه کې خپلواکه پوهه، مشروع استازیتوب او د نړیوال قانون پر اصولو تکیه وکړي. د افغانستان ملي ګټې د چین، روسیې، امریکا، ایران او پاکستان له خپلو ګټو سره په ځینو برخو کې یو ځای کېږي او په ځینو کې یې توپیر کوي. همدا توپیر د متوازن سیاست اړتیا ثابتوي.

۴ ـ ایران، هرمز تنګی او د منځني ختیځ د جګړې حساب

د ۲۰۲۶ کال بحران او د درېیو قدرتونو ګټې

د ۲۰۲۶ کال په فبرورۍ کې د امریکا او اسرائیلو بریدونو د ایران کړکېچ په جګړه بدل کړ. د اپرېل لنډ اوربند او د جون تفاهم د دوامدارې هوکړې لامل نه شول؛ په راتلونکو میاشتو کې د جګړې، بندیزونو او د هرمز تنګي د تګ راتګ مسئله بیا سختېدله. هرمز د نړیوالې انرژۍ لپاره حیاتي مسیر دی؛ بندښت یې نه یوازې ایران او خلیجي هېوادونه، بلکې اروپا، چین، هند او د انرژۍ واردوونکي بې‌وزله هېوادونه زیانمنوي. [۸، ۱۷، ۱۸]

امریکا څه غواړي؟

واشنګټن د ایران د اټومي وسلو مخنیوی، د خلیج د سمندري تګ راتګ امنیت، د سیمه‌ییزو متحدانو دفاع او پر تهران اقتصادي فشار غواړي. د ټرمپ د څرګندونو له مخې، د هرمز د خلاص پاتې کېدو لپاره د چین همکاري ارزښت لري. خو د اټومي پروګرام، بندیزونو، کنګل شویو شتمنیو او د جګړې د پای د ترتیب پر سر د واشنګټن او تهران دریځونه لا هم لرې دي. د شنژن اعلامیه په دې اړه کوم ضمانت نه لري. [۸، ۱۷، ۱۸]

چین او روسیه د ایران کوم ملګري دي؟

چین د ایران د تېلو مهم پېرودونکی دی او د ایران له بې‌ثباتۍ، سمندري خطر او لوړې انرژۍ بیې مستقیم اقتصادي زیان ویني. روسیه له ایران سره امنیتي، سیاسي او اقتصادي اړیکې لري او د لوېدیځ فشارونو د محدودولو غوښتونکې ده. خو دا دواړه قدرتونه له امریکا سره هم لویې معاملې لري؛ نو د ایران د هرې غوښتنې بې‌قید او شرط ملاتړ یې له خپلو ملي ګټو سره نه جوړېږي. د دوی اړیکه له تهران سره «ستراتیژیکه» کېدای شي، خو د تهران هر تصمیم د مسکو او بیجینګ تصمیم نه دی. [۱۲، ۱۹]

خلیجي هېوادونه، ترکیه او د افغانستان پر اقتصاد اغېز

د سعودي عربستان، اماراتو، قطر، عمان او نورو خلیجي هېوادونو لپاره امنیت، انرژي، سوداګریز بندرونه او د جګړې د پراخېدو مخنیوی اساسي لومړیتوبونه دي. ترکیه هڅه کوي خپل سوداګریز او امنیتي تماسونه پرانیستي وساتي. که د هرمز بحران اوږد شي، ترانسپورتي لګښت، بیمه، د تېلو او خوراکي توکو بیې لوړېدای شي. افغانستان چې د وارداتي توکو، ټرانزیټ او ګاونډیو بازارونو له بدلونونو اغېزمنېږي، باید د ایران، ترکمنستان، ازبکستان او نورو لارو د بدیل ظرفیت جدي وڅېړي. دا اقتصادي اغېزې احتمالي دي؛ اندازه یې د راتلونکو بازارونو پورې تړلې ده. [۱۷، ۲۰]

پایله: د انرژۍ په برخه کې د درېیو مشرانو ګډې خبرې مهمې دي؛ خو د ایران د جګړې د پای په معنا یې اخیستل له شواهدو پورته ادعا ده. [۱، ۸]

۵ ـ منځنۍ اسیا او د آسیا د قدرتونو حساس توازن

منځنۍ اسیا: د یوه نوي نفوذ ترمنځ، که د څو لارو په تقاطع کې؟

قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، تاجکستان او قرغزستان د روسیې له تاریخي، اقتصادي او امنیتي نفوذ، د چین له پانګونو او ترانزیټي شبکو، او د لوېدیځو بازارونو له اړتیاوو سره هممهاله مخ دي. دا دولتونه عموماً غواړي له یوه قدرت سره د بشپړې تړلتیا پر ځای څو‌اړخیزې اړیکې وساتي. که واشنګټن، مسکو او بیجینګ د لویو امنیتي موضوعاتو په اړه د دوی له مشورې پرته تفاهم وکړي، د سیاسي خپلواکۍ په اړه اندېښنې لوړېدای شي؛ خو که د سوداګرۍ او امن لارو لپاره سیالي په همکارۍ بدله شي، سیمه کې نوې اقتصادي موقع رامنځته کېدای شي. [۱۰، ۲۰]

د منځنۍ اسیا د هېوادونو جلا جلا ګټې

قزاقستان د تېلو، یورانیمو، چین ـ اروپا د اورګاډي او له روسیې سره د اوږدو اړیکو توازن ساتي. ازبکستان د افغانستان له لارې سویلي بازارونو ته د رسېدو او د رېل‌پټلۍ پراختیا ته ارزښت ورکوي. ترکمنستان د ګازو صادراتو، ایران او افغانستان سره د ټرانزیټ لارو او سیاسي بې‌طرفۍ پر اصل ټینګار کوي. تاجکستان د افغانستان د شمالي پولو، د کډوالو او سرحدي امنیت په اړه ځانګړې اندېښنې لري؛ قرغزستان بیا له چین سره د ځمکنیو لارو او په سیمه‌ییزو سوداګریزو طرحو کې د ونډې د زیاتولو هڅې کوي. دا د هغوی د ګټو تحلیلي انځور دی، نه د شنژن په غونډه کې اعلان شوی پټ تفاهم. [۲۰، ۲۱]

هند، پاکستان او ختیځه آسیا

هند د چین د نفوذ د زیاتېدو، د روسیې د وسلو او انرژۍ له اړیکو، د امریکا له ستراتیژیکو اړیکو او د ایران له ترانزیټي ظرفیت سره یو وخت حساب کوي. پاکستان د چین له اقتصادي اړیکو، له امریکا سره د امنیتي تماسونو او له افغانستان سره د ترینګلتیا د مدیریت اړتیا لري. جاپان، جنوبي کوریا، تایوان او د آسیا ـ اوقیانوس متحدان بیا دا پوښتنه کوي چې ایا د واشنګټن او بیجینګ جوړجاړی به د دوی د امنیتي ګټو په ګډون وي، او که به د دوی په نشتون کې معاملې کېږي. د کوریا د یونهاپ اژانس په ځانګړي ډول یادونه کړې چې د اعلامیې په متن کې د شمالي کوریا د اټومي مسئلې نوم نه دی راغلی. [۴، ۱۰، ۲۲]

د افغانستان د نښلولو جغرافیه

د هرات ـ مزارشریف، خواف ـ هرات، ترمذ ـ مزارشریف او له ایران څخه د چین او منځنۍ اسیا پر لور د ترانسپورتي شبکو بحثونه د افغانستان لپاره د فرصت یوه مهمه کړکۍ ښيي. خو د دغو پروژو ارزښت هغه مهال عملي کېږي چې تمویل، ګمرکي روڼتیا، تخنیکي معیارونه، د پولو امنیت او د خلکو اقتصادي ګټه تضمین شي. د افغانستان جغرافیه یوازې هغه مهال سرمایه ګرځي چې افغانان له ترانزیټي اجرت، کار، برېښنا او صنعتي تولیده هم ګټه واخلي. [۲۰]

۶ ـ له ختیځې آسیا تر افریقا او لاتینې امریکا: نړیوال انځور

اقتصاد، انرژي، ټکنالوژي او د سوداګرۍ نوې لارې

د درېیو قدرتونو سیالي یوازې پوځي نه ده. د مصنوعي ځیرکتیا، پرمختللو چپسونو، نادرو معدني موادو، بندرونو، فضا، مخابراتو او نړیوالو مالي تادیاتو کنټرول د قدرت اساسي وسیلې ګرځېدلي دي. امریکا د لوړ ارزښت ټکنالوژیکو شبکو او متحدانو له لارې نفوذ ساتي؛ چین د تولید، سوداګرۍ، زیربناوو او خامو موادو د بهیر په ساحه کې پراخ حضور لري؛ روسیه د انرژۍ، وسلو او ځینو سیمه‌ییزو امنیتي اړیکو له لارې نفوذ کاروي. د شنژن خبرې دا اختلافونه نه ختموي، خو د خطر د کنټرول لپاره د مستقیمې اړیکې یو میکانیزم جوړولای شي. [۳، ۱۰، ۲۳]

افریقا او لاتینه امریکا ولې له دې صحنې بهر نه دي؟

افریقایي هېوادونه د پورونو، معدني زیرمو، کرنې، انرژۍ او زیربناوو د قراردادونو په اړه له بېلابېلو قدرتونو سره اړیکې لري. د لاتینې امریکا هېوادونه د امریکا له تاریخي نفوذ، له چین سره له زیاتېدونکې سوداګرۍ او د طبیعي منابعو له نړیوال بازار سره تړلي دي. که نوې لوی‌قدرتي معاملې د موادو د رسولو، پانګونې او بازارونو د کنټرول پر محور وڅرخي، د دغو هېوادونو د معاملې شرایط بدلېدای شي. خو هغوی ټول یو شان دریځ نه لري: یو شمېر به له سیالۍ امتیاز ترلاسه کړي او یو شمېر به له ډېر فشار سره مخ شي. دا برخه د نړیوال اقتصاد د جوړښت تحلیلي ارزونه ده، نه د شنژن د ګډ سند موضوع. [۱۲، ۲۳]

نړیوال جنوب: د غږ غوښتنه او د نوي انحصار خطر

چین او روسیه د «څو‌قطبي نړۍ» په ژبه د نړیوال جنوب د زیاتې ونډې خبره کوي؛ امریکا بیا د نړیوالې همکارۍ په چوکاټ کې د خپلو ګټو او اتحادونو ساتنه غواړي. د ملګرو ملتونو اصلاحات تر هغه عادلانه نه بلل کېږي چې د افریقا، آسیا او لاتینې امریکا د هېوادونو استازیتوب، د پرېکړو روڼتیا او د نړیوال قانون پر ټولو یو شان تطبیق ورسره تړلي نه وي. که اصلاحات یوازې د درېیو دایمي غړو د معاملې نوم شي، کوچني هېوادونه زیانمنېږي؛ که پراخ او حقوقي بنسټ ولري، فرصت جوړوي. [۱، ۱۶، ۲۳]

د نړۍ د بیا وېش د خطر څلور نښې

لومړۍ نښه به دا وي چې د کوچنیو هېوادونو د خاورې او امنیت په اړه پرېکړې له هغوی پرته وشي. دویمه به د نفوذ د ځانګړو ساحو رسمي یا غیررسمي منل وي. درېیمه د نړیوالو محکمو او حقوقي بنسټونو د واک سیستماتیک کمزوري کول دي. څلورمه به د سوداګرۍ، انرژۍ او امنیت د لویو امتیازونو یو له بل سره تړل وي. تر اوسه د شنژن لنډې اعلامیې دا ټولې نښې نه دي پوره کړې؛ خو درېیمه ماده د نړیوال حساب‌ورکونې په بحث کې د پاملرنې وړ ده. [۱، ۳، ۷]

۷ ـ له ۱۹۴۵ یالتا څخه تر ۲۰۲۶ شنژن پورې: ورته والی او توپیر

د یالتا اصلي تاریخي واقعه

د ۱۹۴۵ کال د فبرورۍ له ۴مې تر ۱۱مې د کریمیا په یالتا کې د امریکا ولسمشر فرانکلېن روزوېلټ، د بریتانیا لومړی وزیر وینسټن چرچل او د شوروي مشر جوزف ستالین سره ولیدل. درې واړه د نازي جرمني پر وړاندې د جګړې متحدان وو او د جګړې د پای او تر جګړې وروسته د نړۍ د نظم په اړه یې خبرې وکړې. د جرمني د اشغال د ادارې، د پولنډ د راتلونکي، د ختیځې اروپا د حکومتونو، د جاپان پر وړاندې د شوروي ګډون او د ملګرو ملتونو د راتلونکي جوړښت په تړاو مهمې پرېکړې او تفاهمونه وشول. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت تاریخي څانګه دا هم روښانوي چې د یالتا د پرېکړو ژمنې او عملي تطبیق یو شان نه وو. [۱۶، ۲۴]

ولې د «یالتا ۲» نوم کارول کېږي؟

د دې تشبیه بنسټ دا وېره ده چې د نړۍ څو زورور مشران د نورو ولسونو له غږ پرته د امنیتي او اقتصادي نفوذ د حدودو پر سر خبرې کوي. د روسیې لپاره د ستر قدرت په حیث د امریکا او چین تر څنګ کېناستل ځانګړی سیاسي ارزښت لري. په اروپایي رسنیو کې ځینو شنونکو دا صحنه د «نفوذ د ساحو» د سیاست د بیا راژوندي کېدو نښه بللې ده. خو د فرانسې لوموند او د امریکا وال‌سټریټ ژورنال په ځینو تحلیلونو کې پر دې هم ټینګار شوی چې د ۱۹۴۵ کال او ۲۰۲۶ کال تاریخي شرایط ژور توپیر لري. [۶، ۷، ۲۵]

پنځه اساسي توپیرونه

لومړی، د یالتا درې مشران د یوې سترې جګړې د متحدې جبهې برخه وو؛ نن امریکا، روسیه او چین په ګڼو ډګرونو کې یو د بل سیالان دي. دویم، د ۱۹۴۵ کال اروپا پوځي ماتې او اشغال ته نژدې وه؛ نن خپلواک دولتونه، اروپایي ټولنه او ګڼ نړیوال سازمانونه شته. درېیم، د نړیوال اقتصاد اړیکې دومره سره تړلې دي چې د بازارونو بې‌ثباته وېش ټولو ته زیان رسولای شي. څلورم، اټومي وسلې او مخابراتي ټکنالوژي د مخامخ جګړې بیه ډېره لوړه کړې. پنځم، د ملګرو ملتونو منشور د دولتونو حاکمیتي برابري او د زور پر وړاندې اصول لري؛ که څه هم د پلي کېدو ستونزې پکې ډېرې دي. [۱۶، ۲۴]

درې احتمالي راتلونکي سناریوګانې

«مدیریت شوې سیالي» تر ټولو احتیاطي امکان دی: دولتونه پر اټومي خطر او انرژۍ خبرې کوي، خو پر اوکراین، تایوان او ایران اختلافونه دوام کوي. «انتخابي لویې معاملې» کېدای شي پر ځینو موضوعاتو محدود تفاهمونه رامنځته کړي چې په هغو کې د نورو دولتونو د ګډون او ګټو مسئله حساسه کېږي. «نوی سخت بلاکي وېش» هغه وخت جدي کېږي چې رسمي اتحادونه، امنیتي تضمینونه او تجارتي بندیزونه په مشخصو جغرافیایي کرښو بدل شي. د موجودو شواهدو پر بنسټ درېیمه پایله نه ده ثابته شوې. [۳، ۶، ۷]

۸ ـ نړیوال مطبوعات غونډې ته څنګه ګوري؟

خبري راپور، حکومتي روایت او تحلیلي نظر باید سره جلا شي

رویټرز (Reuters) د خبرو د سمبولیک اهمیت تر څنګ د مشخصو لاسته‌راوړنو کمښت او د متحدانو اندېښنې روښانه کړې دي. اسوشیټېډ پرېس (AP) پر دې ټینګار کړی چې اعلامیه شته، خو د اوکراین او ایران په اړه لوی بدلون نه دی ثبت شوی. فرانس پرېس (AFP) د تاریخي غونډې او هممهاله جګړو ټکر انځور کړی. د دغو دریو اژانسونو قوت د پېښو، نېټو او مستقیمو څرګندونو ثبتول دي؛ خو د دغو خبرونو شننه د هرې ادارې د سرلیک له زاویې متاثره کېدای شي. [۲–۴]

فایننشل ټایمز (Financial Times) او ځینو اروپایي رسنیو د «یالتا ۲» تشبیه او د اروپا د نشتون خطر رااخیستی؛ لوموند (Le Monde) خبرداری ورکړی چې دا تشبیه په تاریخي لحاظ ساده کوونکې هم کېدای شي. وال‌سټریټ ژورنال (Wall Street Journal) د لویو قدرتونو د عملي توان پر محدودیتونو بحث کړی. ګارډین (The Guardian) د نړیوالې جزایي محکمې د واک پر ماده او د اعلامیې له متن څخه د اوکراین او ایران پر حذف تمرکز کړی دی. [۶، ۷، ۹، ۱۴]

الجزیره (Al Jazeera) د هرمز تنګي، ایران، اټومي خبرو او «G3» احتمالي جوړښت پوښتنې مطرح کړې؛ دویچه‌ویله (Deutsche Welle) روښانه کړې چې چین او روسیه له ایران سره اړیکې لري، خو دواړه یې د امریکا سره د خپلو اړیکو په رڼا کې تلي. یونهاپ (Yonhap) د شمالي کوریا د اټومي مسئلې د نشتون موضوع برجسته کړې او د پاکستان ډان (Dawn) د آسیا له لیدلوري د غونډې خبر خپور کړی دی. [۸، ۱۹، ۲۲، ۲۶]

د چین دولتي شینهوا (Xinhua) او رسمي وېبپاڼې پر سولې، اټومي خطر او د درېیو هېوادونو پر همکارۍ ټینګار کړی؛ د روسیې تاس (TASS) د پوتین د لوی‌قدرتي حضور، نړیوال ثبات او اعلامیې متن ته پراخ ځای ورکړی دی. د دغو دولتي ادارو خبرونه د حکومت د رسمي دریځ د پېژندلو لپاره ډېر مهم دي، خو د هماغه حکومت د تګلارو د خپلواک نقد لپاره باید له نورو سرچینو سره پرتله شي. [۱، ۲۷]

انډه پا یله

په ټولیز ډول مطبوعات په درېو ډلو کې ارزول کېدای شي: یوه ډله د خبرو د پرانیستې مثبت امکان ویني؛ بله د کوچنیو هېوادونو د ګټو د قرباني کېدو او د پوتین د مشروعیت د زیاتېدو خطر ته ګوري؛ درېیمه د تاریخ، اقتصاد او د قدرت د توازن له پلوه وایي چې د «نوې یالتا» ادعا لا ثبوت ته اړتیا لري. د علمي څېړنې سمه لاره دا نه ده چې یوازې له یوې ډلې سره موافق شو؛ باید د هرې ادعا سند، بدیل تفسیر او عملي پایلې وازمویل شي. [۳، ۶، ۷]

۹ ـ افغانستان: ستراتیژیک فرصت، ګواښ او د افغان ولس لومړیتوب

په ګډ سند کې افغانستان نشته؛ خو په سیمه‌ییزو حسابونو کې یې ځای مهم دی

د شنژن په څلورماده‌ییزه اعلامیه کې د افغانستان نوم نه دی یاد شوی. له همدې کبله دا ادعا چې درېیو مشرانو د افغانستان په اړه پټ تړون کړی، له شته علني اسنادو نه ثابتېږي. خو افغانستان د چین د لوېدیځو سوداګریزو لارو، د روسیې د منځنۍ اسیا امنیت، د امریکا د ترهګرۍ ضد سیاست، د ایران د ټرانزیټ او له پاکستان سره د سرحدي کړکېچ له امله د دغو قدرتونو د پراخو ګټو له دایرې بهر نه دی. [۱، ۲۰، ۲۱]

د قدرتونو ګټې د افغان ولس له ګټو سره یو شان نه دي

روسیې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو حکومت په رسمي توګه وپېژاند؛ چین له کابل سره اقتصادي او دیپلوماتیکې اړیکې او د سرحدي امنیت اندېښنې لري؛ امریکا د ترهګرۍ، امریکایي اتباعو، بندیزونو او نړیوالو تعهداتو په اړه خپل لومړیتوبونه لري. د چین او روسیې دریځ پر اقتصادي تعامل او د کنګل شوو شتمنیو پر ازادولو تمرکز لري، په داسې حال کې چې د امریکا او ځینو لوېدیځو هېوادونو په بحثونو کې امنیت، د بشري حقونو تعهدات او د ښځو او نجونو وضعیت ځانګړی ځای لري. دا بیلابیل دریځونه د افغانانو د اړتیاوو بشپړ بدیل نه شي کېدای. [۲۱، ۲۸، ۲۹]

اوسنۍ ملي اړتیاوې

د ملګرو ملتونو راپورونه د بې‌وزلۍ، د بشري مرستو د کمښت، د ښځو او نجونو د زده‌کړې او کار د محدودیتونو، کډوالۍ او د پاکستان سره د سرحدي جګړو د ملکي زیانونو یادونه کوي. د افغانستان لپاره تر ټولو ژور امنیت هغه دی چې د خلکو ژوند، ښوونځي، روغتیا، کار، کرنه او ملي حاکمیت پکې خوندي وي. د کډوالو راستنېدل او د سرحدي جګړې فشار د کورني اقتصاد پر ظرفیت مستقیم اغېز لري. [۲۸، ۳۰، ۳۱]

افغان ولس، مدني بنسټونه او واکمن چارواکي څه وکړي ؟

لومړی، افغانستان باید د هېڅ بهرني قدرت د نیابتي سیالۍ په ډګر بدل نه شي. دویم، د ملي حاکمیت او د ټولو ګاونډیانو سره د متوازن، متقابل احترام اړیکو اصل وساتل شي. درېیم، د ښځو او نجونو تعلیم، روغتیا، کار او د ټولنې ګډون د اوږدمهالي ملي ثبات اقتصادي شرط وګڼل شي. څلورم، د ایران او منځنۍ اسیا ترانزیټي لارې د تخنیکي، مالي او امنیتي ارزونې له مخې پراخې شي؛ قراردادونه دې شفاف وي. پنځم، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ملکي وګړو د ساتنې، سرحدي اړیکو او شخړو د سوله‌ییز حل لپاره دوامدارې لارې وکارول شي. [۲۰، ۲۸، ۳۰]

شپږم، د افغان پوهانو، سوداګرو، ښځو، ځوانانو او د هېواد دننه او بهر مدني شخصیتونو پر شواهدو ولاړه خپلواکه څېړنیزه شبکه جوړه شي چې نړیوال خبرونه، تړونونه او اقتصادي طرحې له ملي ګټو سره پرتله کړي. اووم، له نړیوالو قدرتونو سره هره معامله دې د افغانستان د خاورې، اوبو، کانونو، تعلیم او د نسلونو د راتلونکي په ګټه وارزول شي؛ عکس، شعار یا لویه غونډه د ملت د برخلیک د سپارلو جواز نه دی.

پا یله

شنژن یو ه مهمه نړیواله سیاسي پېښه ده، خو د نړۍ د رسمي بیا وېش ثابت سند نه دی.

د افغان ولس لپاره مناسبه تګلاره نه ساده خوش‌بیني ده او نه بې‌سنده وېره؛

بلکې د حقایقو پر بنسټ ملي یووالی، خپلواک فکر، د ټولو هېوادونو سره سنجول شوې اړیکې او د خلکو د ژوند د اړتیاوو لومړیتوب دی.

د افغانستان د برخلیک د ټاکلو حق د افغان ولس دی، نه د درېیو سترو قدرتونو د ناستې د مېز انحصاري صلاحیت. [۱۶]

سرچینې

سرچینې د ۱۹ نومبر ۲۰۲۶ پورې وکتل شوې. د ټیک‌ټاک ویډیو بشپړه کتنه ممکنه نه وه؛ څېړنه پر خپلواکو اسنادو ولاړه ده. په متن کې د رسمي سند، خبر او تحلیل توپیر ساتل شوی.

[۱] د چین رسمي سفارت، د درېیو مشرانو د سولې د اعلامیې بشپړ متن (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۲] Associated Press، د شنژن د ناستې راپور او د څلورماده‌ییزې اعلامیې تشریح (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۳] Reuters، د سولې اعلامیه او د اوکراین، ایران او سوداګرۍ د اختلافونو راپور (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۴] Anadolu Agency، د ګډې اعلامیې متن او د ناستې وخت (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۵] Al Jazeera، د درېیو مشرانو سیاسي موخې او اختلافونه (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۶] Financial Times، د نوې یالتا د تشبیه انتقادي تحلیل (۱۸–۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۷] Le Monde، ولې شنژن «یالتا» نه ده؟ (۱۸ نومبر ۲۰۲۶)

[۸] Al Jazeera، د شنژن غونډې پنځه اساسي پایلې (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۹] The Guardian، د درې‌اړخیزې اعلامیې او ICC په اړه راپور (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۰] Reuters، د درېیو مشرانو جلا لیدنې او سوداګریز اختلافونه (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۱] RFE/RL، د لوی‌قدرتي غونډې د سیاسي انځور ارزونه (۱۸–۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۲] Financial Times، د چین د نړیوال لید او APEC غونډې ارزونه (۱۵ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۳] Reuters، د اوکراین د اروپايي شریکانو د برلین غونډه (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۴] The Guardian، په برلین کې د اوکراین د ملاتړ او د اروپا د دریځ راپور (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۵] Euronews، په خبرو کې د اروپا د ګډون او غیابت شننه (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۱۶] United Nations، د منشور لومړی فصل: د خلکو حق او د دولتونو حاکمیت (اصلي حقوقي متن)

[۱۷] UK House of Commons Library، په ۲۰۲۶ کې د ایران د جګړې څېړنیز راپور (اګست ۲۰۲۶)

[۱۸] Security Council Report، د هرمز د امنیت او ایران د مذاکرې شرایط (نومبر ۲۰۲۶)

[۱۹] Deutsche Welle، د ایران، چین او روسیې د ګټو توازن (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۰] Eurasianet، د افغانستان ـ ایران د ترانسپورتي اړیکو او منځنۍ اسیا شننه (اکتوبر ۲۰۲۶)

[۲۱] Security Council Report، د افغانستان په اړه د چین، روسیې او امریکا د دریځونو مقایسه (سپتمبر ۲۰۲۶)

[۲۲] Yonhap، اټومي خطر او د شمالي کوریا د یادونې نشتون (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۳] Wall Street Journal، ولې غونډه د نوي نړیوال نظم د پلي کولو ضمانت نه دی؟ (۱۷ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۴] U.S. Department of State, Office of the Historian، د یالتا کنفرانس ۱۹۴۵ تاریخي سند

[۲۵] Le Monde، د نوې یالتا د انځور خطر او تاریخي توپیر (۱۸ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۶] Dawn، د شنژن غونډې د آسیا له لیدلوري راپور (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۷] TASS، د سولې اعلامیه او د روسیې رسمي خبري روایت (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۲۸] UNAMA، د افغانستان د خلکو د راتلونکي لپاره ټولشموله پرمختګ (اګست ۲۰۲۶)

[۲۹] Reuters، د طالبانو حکومت ته د روسیې د رسمیت پېژندنې خبر (۳ جولای ۲۰۲۵)

[۳۰] UNAMA، د افغانستان بشري حقونو څارنې راپورونه (اکتوبر ۲۰۲۶)

[۳۱] UN DPPA، د افغانستان په اړه د امنیت شورا ته د ملګرو ملتونو توضیحات (سپتمبر ۲۰۲۶)

[۳۲] Eurostat، د اروپایي اتحادیې نفوس ۴۵۲ میلیونه (۱۰ جولای ۲۰۲۶)

[۳۳] Eurostat، د اروپایي اتحادیې ۲۰۲۵ کال GDP = ۱۸٫۸ ټریلیونه یورو (۶ اګست ۲۰۲۶)

[۳۴] European Parliament Research، د اروپا اټومي دفاع او د فرانسې رول (۲۰۲۶)

[۳۵] UK House of Commons Library، د فرانسې د اټومي وسلو رسمي څېړنیز راپور (۲۰۲۶)

[۳۶] APEC، د ۲۱ غړو رسمي نوملړ او د سازمان تعریف

[۳۷] Centre for European Policy Network، د شنژن له خبرو د اروپا بهر پاتې کېدل (۱۹ نومبر ۲۰۲۶)

[۳۸] World Bank، د افغانستان د ۲۰۲۶ اقتصادي پرمختګ او اوبو امنیت تازه راپور (۱۸ نومبر ۲۰۲۶)

[۳۹] UNESCO / UNICEF، د افغانستان د ښوونې تازه شمېرې (۴ نومبر ۲۰۲۶)

[۴۰] The White House، «U.S.-Russia-China Heads of State Declaration toward Peace»، ۱۹ نومبر ۲۰۲۶. د ګډې اعلامیې رسمي امریکايي متن. د اصلي سند مستقیمه تړنه

[۴۱] Ministry of Foreign Affairs of China، «President Xi Jinping Chairs China-Russia-U.S. Summit»، ۱۹ نومبر ۲۰۲۶. د شي جین‌پینګ د خبرو څلور اصول او رسمي راپور. د اصلي سند مستقیمه تړنه

محمد همایون همت

(MD, PhD)

شنژن، نړیوال سیاست او افغانستان | ۱۹ نومبر ۲۰۲۶ |

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

ادب

د ونسان ون‌ګوګ یو انځور په ۱۹۰.۴ میلیون ډالرو وپلورل شو

تاند (جمعه، د لړم/ عقرب ۲۹ مه)د هالنډي انځورګر ونسان ون‌ګوګ د «غوړېدونکو څېړیو ونو» په نوم انځور د نیویارک په ساتبیز لیلام‌ځای کې...