نورمحمد تره‌کی، لومړی لیکوال که سیاستوال؟|  امیرشاه یاد 

لنډیز:

نورمحمد تره‌کی د افغانستان په معاصر تاریخ کې یو دوه‌اړخیز شخصیت دی چې ادبي او سیاسي فعالیتونو یې د هېواد پر فرهنګي او سیاسي بهیرونو اغېز کړی دی.نورمحمد تره‌کی (۱۹۱۷–۱۹۷۹) کې د پښتو ادب د معاصرې دورې مهم لیکوال و. هغه لنډې کیسې او ناولونه ولیکل او د ټولنیز ژوند، بېوزلۍ او کلیوالي خلکو ستونزې یې انځور کړې. تره‌کي له لیکوالۍ سره یوځای سیاسي مبارزه هم وکړه او د خلق دموکراتیک ګوند له مهمو مشرانو څخه شو.  هغه د لیکوال په توګه د پښتو معاصر نثر او داستان ته د ټولنیز واقعیت، کلیوالي ژوند، بېوزلۍ او د عامو خلکو د ستونزو موضوعات داخل کړل او د ساده او روانې ژبې له لارې یې د ریالیسټیکې لیکوالۍ په وده کې ونډه واخیسته. له بلې خوا، تره‌کی د خلق دموکراټیک ګوند له مخکښو مشرانو څخه و او د ۱۳۵۷ لمریز کال له سیاسي بدلون وروسته د افغانستان د دولت مشرۍ ته ورسېد. د هغه سیاسي دوره له پراخو اصلاحاتو، داخلي سیاسي اختلافاتو، وسله‌والو مخالفتونو او سختو کړکېچونو سره مل و. په دې څېړنه کې د تره‌کي ادبي ژوند، سبک، آثار او همدارنګه سیاسي فعالیت او تاریخي رول په جلا او بې‌طرفه ډول ارزول کېږي، څو د هغه د شخصیت دواړه اړخونه له علمي لیدلوري روښانه شي.

سریزه:

نورمحمد تره‌کی د شلمې پېړۍ د افغانستان له هغو شخصیتونو څخه دی چې نوم یې په دوو مهمو برخو، ادب او سیاست، کې د پام وړ دی. هغه د ادبي فعالیت له لارې د پښتو معاصر نثر ته داخل شو او په خپلو داستانونو کې یې د وخت د ټولنې، په ځانګړي ډول د کلیوالو او بېوزلو خلکو ژوند او ستونزې انځور کړې. د ده ادبي لیکنې د ساده ژبې او ریالیسټیک لید له امله د پښتو د معاصر داستان په بهیر کې د څېړنې وړ او ارزښت لري.

تره‌کی وروسته په سیاسي ډګر کې فعال شو او د خلق دموکراټیک ګوند له مهمو مشرانو څخه وګرځېد. د ۱۳۵۷ لمریز کال له سیاسي بدلون وروسته د هېواد د حکومت مشري ور وسپارل شوه، خو د هغه واکمني له ژورو داخلي او بهرنیو ستونزو سره مخ شوه. د ده د سیاسي تګلارې، اصلاحاتو، مخالفینو سره د چلند او د ګوند دننه اختلافاتو په اړه تر نن ورځې بېلابېل نظرونه شته.
له همدې امله د نورمحمد تره‌کي مطالعه یوازې په یوه اړخ پورې نه شي محدودېدای. د هغه ادبي شخصیت باید د ادبي معیارونو له مخې، او سیاسي شخصیت یې د تاریخي او سیاسي معیارونو له مخې وڅېړل شي. دا مقاله هڅه کوي چې د تره‌کي دواړه اړخونه په منظم او متوازن ډول وڅېړي او د هغه د ادبي او سیاسي میراث مهمې ځانګړنې روښانه کړي.

۱- د نورمحمد تره‌کي سیاسي اړخ او فعالیت

نورمحمد تره‌کی د افغانستان په معاصر سیاسي تاریخ کې له مهمو او جنجالي څېرو څخه شمېرل کېږي. نوموړی د خپل سیاسي فعالیت په ترڅ کې د وخت له سیاسي او ټولنیز وضعیت اغېزمن شو او وروسته یې د افغانستان د کمونیستي غورځنګ په جوړښت او پراختیا کې مهم رول ولوباوه.

تره‌کی د خلق دموکراټیک ګوند له بنسټ‌ګرو او مخکښو مشرانو څخه و. نوموړي د سیاسي مبارزې لپاره د کارګرانو، بزګرانو او بېوزلو طبقو د ملاتړ شعارونه مطرح کول او د ټولنیز او اقتصادي بدلون غوښتنه یې کوله. د ده سیاسي لیدلوری له مارکسیستي او کمونیستي نظریاتو سره تړلی و او غوښتل یې چې د افغانستان سیاسي او ټولنیز نظام د همدې افکارو پر بنسټ بدل شي.

په ۱۳۵۷ لمریز کال کې د ثور له کودتا وروسته تره‌کی د افغانستان واکمنۍ ته ورسېد او د افغانستان د انقلابي شورا رئیس او د حکومت مشر شو. د هغه حکومت هڅه وکړه چې په لنډ وخت کې پراخ سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او اداري بدلونونه رامنځته کړي. د ځمکو د اصلاحاتو، د ښځو او نارینه‌وو د زده‌کړو، د ټولنیزو اړیکو د بدلون او د پخوانیو دودونو د محدودولو په برخو کې یې اقدامات وکړل.

خو د تره‌کي حکومت له لومړیو ورځو څخه له سختو ستونزو سره مخ شو. د حکومت د اصلاحاتو چټکتیا، د ټولنې له دودیز جوړښت سره ټکر، پراخې سیاسي نیونې او د مخالفینو پر وړاندې سخت چلند د حکومت پر وړاندې د مخالفتونو د زیاتېدو له عواملو څخه وو. د هېواد په بېلابېلو سیمو کې مقاومتونه هم پراخ شول او سیاسي وضعیت ورځ تر بلې کړکېچن شو.

د تره‌کي د واکمنۍ یوه بله مهمه ځانګړنه د خلق او پرچم د داخلي اختلافاتو اغېز و. د خلق ډلې او پرچم ډلې ترمنځ اختلافاتو د افغانستان پر سیاسي نظام ژور اغېز وکړ. د تره‌کي او حفیظ‌الله امین ترمنځ هم سیاسي اختلافات زیات شول، په پایله کې تره‌کی له واکه ګوښه او د ۱۳۵۸ لمریز کال په تلې میاشت کې ووژل شو.

د تره‌کي سیاسي میراث له همدې امله دوه متضاد اړخونه لري. پلویان یې هغه د ټولنیز بدلون، د بېوزلو د ملاتړ او د نوي سیاسي نظام د جوړولو هڅاند مشر بولي؛ خو مخالفان یې د تاوتریخوالي، سیاسي ځپنې، د دودیزو ارزښتونو سره د سخت ټکر او د هېواد د بې‌ثباتۍ په رامنځته کېدو کې مهم مسؤل ګڼي.

په عمومي توګه، د تره‌کي سیاسي شخصیت د هغه له ادبي شخصیت څخه ډېر پراخ تاریخي اغېز لري. که څه هم هغه په لومړي سر کې د لیکوال په توګه هم پېژندل کېده، خو د افغانستان په تاریخ کې یې نوم تر ډېره د خلق دموکراتیک ګوند د مشر، د ثور د کودتا له مشرانو او د لنډمهالې کمونیستي واکمنۍ د لومړي مشر په توګه پاتې شوی دی.

۲- د نورمحمد تره‌کي ادبي ژوند

نورمحمد تره‌کی د پښتو داستاني ادب په هغه پړاو کې راڅرګند شو چې لنډه کیسه او ناول د پښتو نثر د نوو ادبي ژانرونو په توګه د پراختیا په حال کې وو. هغه له مطبوعاتو سره اړیکه لرله او خپلې لیکنې یې د وخت خپرونو، په ځانګړي ډول «کابل» مجله کې خپرولې.

د تره‌کي ادبي فعالیت یوازې په داستان لیکنې پورې محدود نه و. هغه په ژورنالیزم او ژباړه کې هم کار کړی او له همدې لارې یې له ټولنیزو او فرهنګي موضوعاتو سره نږدې اړیکه ساتلې ده.

د هغه داستاني لیکنو د عامو خلکو ژوند د ادبي موضوع په توګه مطرح کړ. د ده کرکټرونه تر ډېره د ټولنې له واقعي چاپېریال څخه اخیستل شوي او د اقتصادي او ټولنیزو ستونزو له اغېزو سره مخ دي.

۳- د تره‌کي ادبي سبک
۳.۱- ریالیسټیک لیدلوری

د تره‌کي د لیکوالۍ تر ټولو څرګنده ځانګړنه ریالیسټي لیدلوری دی. هغه هڅه کړې، چې ټولنیز واقعیتونه له مبالغې او غیرضروري خیال‌پردازۍ پرته وړاندې کړي.
په داستانونو کې یې فقر، محرومیت، ټولنیز واټن او د عام انسان ستونزې د داستان له اساسي موضوعاتو څخه دي. له همدې امله د هغه لیکنې د ټولنیز ریالیزم له بهیر سره نږدې اړیکه لري.
۳.۲ ساده او روانه ژبه

تره‌کی د بیان لپاره ساده، روانه او د ولس له ژبې سره نږدې نثر کاروي. د هغه د ژبې موخه تر ډېره د موضوع روښانه او مستقیم بیان دی.
دا ځانګړنه د هغه داستانونه د عام لوستونکي لپاره د پوهېدو وړ کوي او د کلیوالي چاپېریال له فضا سره یې اړیکه پیاوړې کوي.

۳.۳ د کلیوالي ژوند انځور

کلیوالي چاپېریال د تره‌کي په داستاني نړۍ کې مهم ځای لري. بزګر، ځمکه، کار، فقر، کورنۍ او دودیزې ټولنیزې اړیکې د هغه د ډېرو موضوعاتو بنسټ جوړوي.
ده کلی یوازې د پېښو د رامنځته کېدو ځای نه دی ښودلی؛ بلکې د کرکټرونو د ژوند، فکر او ټولنیزو اړیکو یوه مهمه برخه یې ګرځولې ده.

۳.۴ واقعي کرکټرونه

د تره‌کي کرکټرونه له واقعي ټولنیز ژوند سره تړاو لري. هغوی عادي انسانان دي چې د خپلو اقتصادي، کورنیو او ټولنیزو شرایطو تر اغېز لاندې ژوند کوي.
همدا واقعي‌توب لوستونکی د کرکټرونو له برخلیک سره عاطفي اړیکې ته نږدې کوي.

۴.۱- د نورمحمد تره‌کي مهم آثار

تره‌کي په پښتو کې لنډې کیسې او ناولونه لیکلي دي. د هغه په مشهورو اثارو کې «د بنګ مسافري»، «سپین»، «څړه»، «سنگسار» او «د بزګر لور» یادېږي.

۴.۲- د بنګ مسافري

«د بنګ مسافري» د تره‌کي له مشهورو داستاني اثارو څخه دی. په دې اثر کې د عام انسان ژوند او ټولنیز شرایط د داستاني بیان له لارې وړاندې کېږي. د اثر موضوع د هغه د ریالیسټیکې لیکوالۍ له عمومي بهیر سره تړاو لري.

۴.۳- بې تربیته زوی

«بې تربیته زوی» د تره‌کي له مهمو ناولونو څخه ګڼل کېږي. د موجودو معلوماتو له مخې، د ناول برخې په «کابل» مجله کې خپرې شوې او وروسته موجوده برخه راټوله او چاپ شوې ده.

د دې اثر اهمیت د پښتو ناول د تاریخي ودې له بهیر سره هم تړاو لري، که څه هم د دې اثر د ادبي مقام او د پښتو ناول په تاریخ کې د ځای په اړه د څېړونکو تر منځ د بحث وړ موارد شته.

۴.۴- نور داستاني آثار

«سپین»، «څړه»، «سنگسار» او «د بزګر لور» هم د تره‌کي د داستاني میراث له مهمو نومونو څخه دي. په دغو اثارو کې د انساني ژوند، ټولنیزو اړیکو او د محرومو خلکو د ستونزو انعکاس د پام وړ دی.

۴- تره‌کی؛ ژورنالیست او ژباړن

تره‌کي له ادبي فعالیتونو سره یو ځای په ژورنالیزم کې هم ونډه لرله. له مطبوعاتو سره اړیکې هغه ته دا زمینه برابره کړه چې له ورځني ټولنیز ژوند سره نږدې پاتې شي او خپلې فکري او ادبي تجربې له لوستونکو سره شریکې کړي.
هغه د ژباړې په برخه کې هم فعالیت کړی او له نورو ژبو څخه یې ځینې مطالب او آثار پښتو ته را اړولي دي. ژباړنیز فعالیت یې د پښتو لوستونکو لپاره د نورو ادبي او فکري تجربو د انتقال له اړخه ارزښت لري.

۵- د پښتو ادب په وده کې د تره‌کي ونډه

د تره‌کي مهم ادبي خدمت د پښتو داستاني ادب له پرمختګ سره تړاو لري. هغه د داستان موضوع د عام انسان ژوند ته نږدې کړه، د کلیوالي ټولنې، بزګرانو او بېوزلو خلکو ستونزې یې د ادبي بیان برخې وګرځولې.
د هغه ونډه په څو مهمو ټکو کې راټولېدای شي:
• د پښتو لنډې کیسې.
• د ناول لیکنې د بهیر پیاوړتیا.
• د کلیوالي او ولسي ژوند انځورول.
• د ټولنیزو ستونزو ادبي انعکاس.
• په نثر کې د ساده او روان بیان کارول.
• د ټولنیز ریالیزم د موضوعاتو پراخول.
• په ژورنالیزم او ژباړه کې فعالیت.
په دې توګه، تره‌کي د پښتو داستان لپاره د موضوعاتو نوې ساحه پرانیسته او د عام انسان ورځنی ژوند یې د ادبي اثر د مهمې موضوع په توګه مطرح کړ.

۶- انتقادي ارزونه

د نورمحمد تره‌کي ادبي شخصیت باید د هغه له سیاسي شخصیت څخه جلا وارزول شي. هغه د افغانستان په سیاسي تاریخ کې یو مهم او له بحثونو ډک شخصیت دی، خو ادبي نقد باید تر ډېره د هغه د اثارو پر ژبه، موضوع، هنري جوړښت او ټولنیز لید تمرکز وکړي.

د تره‌کي د ادبي اثارو قوت په ریالیسټک لید، ټولنیزو موضوعاتو او د عام انسان په انځورولو کې دی. د ده نثر نسبتاً ساده او مستقیم دی او د کلیوالي ژوند له فضا سره نږدې اړیکه لري.

له بلې خوا، د هغه په ځینو لیکنو کې د ټولنیزې او سیاسي مفکورې اغېز د هنري بیان په جوړښت کې محسوسېږي. له همدې امله د هغه آثار باید هم د تاریخي اسنادو او هم د ادبي متنونو په توګه په انتقادي ډول مطالعه شي.

د تره‌کي ادبي اهمیت په دې کې دی چې هغه د خپل وخت د ټولنې ځینې واقعیتونه د داستان په ژبه ثبت کړي او د هغو خلکو ژوند یې ادبي کړی چې په ډېرو پخوانیو ادبي روایتونو کې یې حضور کم و.

۷- تره‌کی؛ لومړی لیکوال که سیاستوال؟

د نورمحمد تره‌کي د شخصیت په ارزونه کې یوه مهمه پوښتنه دا ده چې هغه باید تر هر څه وړاندې لیکوال وبلل شي که سیاستوال؟
د ژوند د پړاوونو له مخې، د هغه ادبي فعالیت د سیاسي فعالیت تر څرګندېدو وړاندې پیل شوی و. تره‌کی لومړی د قلم له لارې راڅرګند شو او د لنډو کیسو او نثري اثارو په وسیله یې د ټولنیزو موضوعاتو د بیان هڅه وکړه. له دې پلوه، د هغه لومړنی فرهنګي هویت د لیکوال په توګه څرګندېږي.

خو د ټول تاریخي اغېز له مخې د تره‌کي سیاسي اړخ تر ادبي اړخ ډېر پیاوړی و. هغه وروسته د افغانستان په سیاسي ډګر کې مهم مقام ته ورسېد او د هغه سیاسي فعالیتونو د هېواد پر معاصر تاریخ پراخ اغېز وکړ. په مقابل کې، د هغه ادبي اثار، سره له دې چې د پښتو د معاصر داستان په تاریخ کې ارزښت لري، دومره پراخ تاریخي اغېز یې نه دی لرلی لکه سیاسي فعالیتونو یې.

له همدې امله تره‌کی د ادبي ژوند په پیل کې لیکوال و، خو د ژوند په وروستیو او تاریخي پړاوونو کې یې سیاسي شخصیت پر ادبي شخصیت غالب شو. دا توپیر د هغه د علمي او ادبي ارزونې لپاره مهم دی؛ ځکه د هغه ادبي آثار باید د ادبي معیارونو له مخې وڅېړل شي، نه دا چې د هغه ټول ادبي ارزښت یوازې د سیاسي شخصیت له امله رد یا تأیید شي.

پایله

نورمحمد تره‌کی د پښتو معاصر داستاني ادب له مهمو لیکوالو څخه دی. د هغه ادبي فعالیتونه له لنډې کیسې، ناول، ژورنالیزم او ژباړې سره تړاو لري.
د هغه د سبک بنسټیزې ځانګړنې ریالیسټيک لید، ساده او روانه ژبه، د کلیوالي ژوند انځور، واقعي کرکټرونه او ټولنیزې موضوعګانې دي. هغه په خپلو اثارو کې د عام انسان، په ځانګړي ډول د بزګرانو او بېوزلو خلکو ژوند او ستونزې د داستان موضوع ګرځولي دي.

که څه هم د تره‌کي سیاسي ژوند له ادبي شخصیت سره جلا تاریخي بحث دی، د پښتو ادب په تاریخ کې د هغه داستاني هڅې د معاصر پښتو نثر د ودې په بهیر کې د پام وړ ځای لري. د هغه آثار د خپل وخت د ټولنیزو واقعیتونو د ادبي انعکاس تر څنګ د پښتو داستان د تحول د مطالعې لپاره هم ارزښت لري.

په ټوله کې، د نورمحمد تره‌کي ادبي میراث د پښتو داستاني ادب د هغو پړاوونو له مطالعې پرته بشپړ نه شي درک کېدای چې په کې د عام انسان ژوند، ټولنیزې ستونزې او ریالیستيک بیان د ادبي موضوعاتو مهمه برخه وګرځول شي.

نورمحمد تره‌کی د افغانستان د معاصرې دورې یو دوه‌اړخیز شخصیت دی چې ادبي او سیاسي ژوند یې یو له بل سره تړاو لري. هغه د ادبي فعالیت په لومړیو پړاوونو کې د لیکوال په توګه راڅرګند شو او د واقعیت پالنه، ټولنیزو موضوعاتو او ساده نثر له لارې یې د پښتو ادب په وده کې ونډه واخیسته.

د هغه ادبي اهمیت تر ډېره د ټولنیز واقعیت په انځورولو او د عامو خلکو د ژوند د داستاني کولو له امله دی. خو د تاریخي اغېز له مخې یې سیاسي شخصیت تر ادبي شخصیت ډېر پیاوړی ثابت شوی دی.

له همدې امله د تره‌کي په اړه تر ټولو متوازن حکم دا دی چې هغه په اصل کې د قلم له لارې راڅرګند شوی لیکوال و، خو سیاست یې وروسته د ژوند تر ټولو اغېزمنه برخه وګرځېده. د هغه ادبي میراث باید د پښتو ادب د خپلواکو ادبي معیارونو له مخې وارزول شي او سیاسي میراث یې باید د افغانستان د معاصر تاریخ په چوکاټ کې وڅېړل شي.

ماخذونه
غبار، میر غلام محمد. (۱۹۶۷). افغانستان در مسیر تاریخ. کابل: مطبعه دولتي.
بازرکي، محمد عالم. (۱۳۷۹ هـ.ش.). ویښ ځلمیان. هالنډ.
حبیبي، عبدالحی. (۱۳۶۴ هـ.ش.). جنبش مشروطیت در افغانستان. کابل.
Arnold, Anthony. (1983). Afghanistan’s Two-Party Communism: Parcham and Khalq. Stanford: Hoover Institution Press.
Gladstone, Cary. (2001). Afghanistan Revisited. New York: Nova Publishers.
Edwards, David B. (2002). Before Taliban: Genealogies of the Afghan Jihad. Berkeley: University of California Press.
Reddy, L. R. (2002). Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? New Delhi: APH Publishing.
Dorronsoro, Gilles. (2005). Revolution Unending: Afghanistan, 1979 to the Present. New York: Columbia University Press.
Misdaq, Nabi. (2006). Afghanistan: Political Frailty and External Interference. London: Routledge.
Adamec, Ludwig W. (2011). Historical Dictionary of Afghanistan. 4th ed. Lanham: Scarecrow Press.
Barfield, Thomas. (2010). Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton: Princeton University Press.
Braithwaite, Rodric. (2011). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989.