احسان الله کریمي
د کرنې اوسنی وضعیت، اساسي ستونزې او د حل لارې
افغانستان یو کرنیز هېواد دی چې د خلکو د ژوند، اقتصاد، کارموندنې او خوراکي امنیت یوه لویه برخه یې له کرنې او مالدارۍ سره تړلې ده. د هېواد پراخې دښتې، حاصلخېزې درې، سیندونه، غرونه او بېلابېل اقلیمي شرایط د غنمو، وریجو، جوارو، مېوو، سبزیجاتو، مغزبابو او نورو کرنیزو محصولاتو د تولید لپاره مهم ظرفیتونه برابروي. سره له دې، افغانستان لا هم د خوراکي توکو د اړتیاوو د پوره کولو لپاره پر وارداتو تکیه لري.
د کرنې په برخه کې پر ځان بسیا کېدل یوازې د غنمو او نورو محصولاتو د تولید زیاتولو په معنا نه دي؛ بلکې په دې معنا دي چې هېواد وکولای شي د خپلو خلکو د اړتیا وړ خوراکي توکي په کافي اندازه، مناسبه بیه، ښه کیفیت او دوامداره توګه تولید کړي. د دې موخې ترلاسه کول د بزګرانو ملاتړ، د اوبو سم مدیریت، د عصري کرنیزو وسایلو کارول، د اصلاح شویو تخمونو برابرول، د بازارونو پراختیا او د کرنیزو محصولاتو د ضایعاتو کمول غواړي.
افغانستان که خپلې طبیعي سرچینې په سمه توګه مدیریت کړي، د کرنې په برخه کې پانګونه زیاته کړي او د علمي او عملي لارو چارو ترمنځ اړیکه پیاوړې کړي، کولای شي د خوراکي توکو واردات کم، د کلیوالو خلکو عاید لوړ او خپل اقتصادي ثبات پیاوړی کړي.
د افغانستان د کرنې اوسنی وضعیت
د ۲۰۲۶ کال د موجودو راپورونو له مخې، د افغانستان کرنه د پرمختګ وړتیا لري، خو لا هم له جدي ستونزو سره مخ ده. په وروستیو کلونو کې د بارانونو بدلون، وچکالۍ، د اوبو کمښت او د کرنیزو توکو د بیو لوړېدو د بزګرانو پر فعالیتونو اغېز کړی دی.
د ۲۰۲۵–۲۰۲۶ کرنیز کال د غنمو تولید د نسبتاً مناسبو شرایطو له امله له منځنۍ کچې لوړ اټکل شوی، خو هېواد لا هم د غنمو او اوړو د اړتیاوو د پوره کولو لپاره وارداتو ته اړتیا لري. د ۲۰۲۶–۲۰۲۷ سوداګریز کال لپاره د غلو د وارداتو اړتیا شاوخوا ۴.۶ میلیون ټنه اټکل شوې ده.
له بلې خوا، د ۲۰۲۶ کال د اپرېل څخه تر نومبر پورې شاوخوا ۱۳.۸ میلیون کسان د خوراکي توکو له شدید کمښت سره د مخ کېدو له خطر سره مخ اټکل شوي دي. د اصلاح شویو تخمونو، سرو او نورو کرنیزو توکو محدود لاسرسی هم د تولید پر کچه منفي اغېز کوي.
دا وضعیت څرګندوي چې یوازې د یوه ښه حاصل ترلاسه کول د کرنې د بشپړ ځان بسیاینې لپاره بسنه نه کوي. افغانستان باید د تولید ترڅنګ د بزګرانو عاید، د خوراکي توکو زېرمه، پروسس، ترانسپورټ او بازارموندنه هم پیاوړې کړي.
ولې افغانستان په کرنه کې پر ځان بسیا نه دی؟
۱. د اوبو کمښت او ناسم مدیریت
اوبه د افغانستان د کرنې تر ټولو مهمه سرچینه ده. په ډېرو سیمو کې بزګران د باران، واورې ویلې کېدو او دودیزو ویالو پر اوبو تکیه کوي. وچکالي، د اوبو د زېرمه کولو د اسانتیاوو کمښت او د اوبو ضایع کېدل د کرنیزو محصولاتو کچه راټیټوي.
۲. د اصلاح شویو تخمونو او سرو کمښت
ډېر بزګران د لوړ کیفیت تخمونه، مناسبې سرې او عصري کرنیز وسایل په اسانه او مناسبه بیه نه شي ترلاسه کولای. کله چې بزګر د کرنې لپاره اړین توکي ونه لري، د ځمکې حاصل یې کمېږي او لګښتونه یې لوړېږي.
۳. دودیزې کرنیزې طریقې
په ځینو سیمو کې لا هم د کرنې دودیزې طریقې کارول کېږي. د خاورې د کیفیت نه ارزول، د تخمونو ناسم انتخاب، د کښت نامناسب وخت او د افتونو پر وړاندې کمزوری کنټرول د حاصلاتو پر اندازه او کیفیت منفي اغېز کوي.
۴. د کرنیزو محصولاتو ضایع کېدل
د مېوو، سبزیجاتو او نورو ژر خرابېدونکو محصولاتو لپاره د سړو خونو، معیاري ګودامونو، بستهبندۍ او پروسس د اسانتیاوو کمښت د دې لامل کېږي چې د بزګرانو د زحمت یوه برخه ضایع شي. له همدې امله، یوازې د تولید زیاتول کافي نه دي؛ د تولید ساتنه هم مهمه ده.
۵. د بازار او پانګونې ستونزې
که بزګر خپل محصولات په مناسبه بیه ونه پلورلای شي، د راتلونکي فصل لپاره د تخمونو، سرو او وسایلو د پېرلو توان یې کمېږي. د پورونو، بیمې، بازارونو او د محصولاتو د لېږد محدود امکانات د کرنې پرمختګ ورو کوي.
افغانستان څنګه په کرنه کې پر ځان بسیا کېدای شي؟
لومړی: د اوبو مدیریت او د اوبهخورۍ سیستمونو عصري کول
د افغانستان د کرنې د پرمختګ تر ټولو مهم شرط د اوبو سم مدیریت دی. د هېواد په بېلابېلو سیمو کې باید د ویالو، کانالونو او بندونو د بیارغونې ترڅنګ د باراني اوبو د راټولولو حوضونه او د ځمکې لاندې اوبو د تغذیې پروژې جوړې شي.
همدارنګه، د څاڅکي اوبهخورۍ او لمریزې انرژۍ په وسیله د اوبو لګولو سیستمونو ته باید پراختیا ورکړل شي. د دغو سیستمونو په مرسته بزګران کولای شي له لږو اوبو څخه اغېزمنه ګټه واخلي.
په لغمان کې د نهر کریم کانال د یوې برخې له بیارغونې وروسته د اوبهخورۍ تر پوښښ لاندې ځمکه له ۹۶۶ څخه ۱٬۳۴۴ هکټارو ته پراخه شوې ده. دا تجربه ښيي چې د موجودو اوبو د لارو اصلاح هم د کرنې د پراختیا لپاره مهمه وسیله ده.
دویم: د اصلاح شویو تخمونو او مناسبو سرو برابرول
د بزګرانو لپاره باید د غنمو، وریجو، جوارو، لوبیا، کچالو او نورو مهمو محصولاتو اصلاح شوي او د سیمې له اقلیم سره برابر تخمونه په مناسبه بیه برابر شي.
د کرنې اړوند ادارې او څېړنیز مرکزونه باید داسې تخمونه تولید او ترویج کړي چې د وچکالۍ، ناروغیو او د سیمې د خاورې له شرایطو سره ښه مقاومت ولري. همدارنګه، د خاورې د ازموینې له مخې باید بزګرانو ته د سرو د مناسب استعمال په اړه لارښوونې وشي.
د تصدیق شویو تخمونو، کافي سرو او ښو کرنیزو طریقو ګډ استعمال د غنمو حاصل لوړولای شي. له همدې امله، د تخمونو د تولید کورني مرکزونه باید پیاوړي او بزګرانو ته د کرنې د نوې ټکنالوژۍ د کارولو روزنه ورکړل شي.
درېیم: د عصري او علمي کرنې پراختیا
افغانستان باید له دودیزې کرنې څخه داسې کرنیز سیستم ته حرکت وکړي چې علمي معلومات، نوې ټکنالوژي او د بزګرانو عملي تجربه پکې سره یوځای شي.
څلورم: د غنمو ترڅنګ د نورو خوراکي محصولاتو تولید
که څه هم غنم د افغانستان د خوراکي امنیت لپاره اساسي اهمیت لري، خو د کرنې ټول تمرکز باید یوازې پر غنمو نه وي. هېواد باید د خپلو اقلیمي او جغرافیایي شرایطو له مخې د وریجو، جوارو، لوبیا، کچالو، سبزیجاتو او نورو مهمو خوراکي محصولاتو تولید هم زیات کړي.
د محصولاتو تنوع څو مهمې ګټې لري: د خوراکي توکو ډولونه زیاتوي، د بزګرانو عاید لوړوي، د خاورې د حاصلخېزۍ په ساتنه کې مرسته کوي او د یوه محصول د کم حاصل له امله د اقتصادي زیان خطر راکموي.
په هغو سیمو کې چې د اوبو شرایط مناسب وي، د وریجو او سبزیجاتو تولید پراخېدای شي؛ خو په وچو سیمو کې باید د اوبو اړتیا ته په کتو د وچکالۍ پر وړاندې مقاوم محصولات او مناسبې کرنیزې طریقې غوره شي.
پنځم: د مېوو، سبزیجاتو او مالدارۍ پراختیا
افغانستان د انارو، انګورو، مڼو، زردالو، بادامو، پستې او نورو کرنیزو محصولاتو د تولید لپاره مهم ظرفیت لري. د دغو محصولاتو د تولید ترڅنګ باید د شیدو، غوښې، هګیو او نورو حیواني محصولاتو تولید هم پیاوړی شي.
د مالدارۍ د پراختیا لپاره د څارویو روغتیايي خدمتونه، واکسین، مناسب خوراک، د څړځایونو مدیریت او د نسل اصلاح مهم دي.
که د مېوو او لبنیاتو د پروسس کارخونې، د شیدو راټولولو مرکزونه او د بستهبندۍ معیاري سیستمونه جوړ شي، د بزګرانو محصولات به لږ ضایع شي، کاري فرصتونه به زیات شي او کورني تولیدات به په بازارونو کې ښه سیالي وکړای شي.
شپږم: د کرنیزو محصولاتو ساتنه، پروسس او بازارموندنه
د کرنې د ځان بسیاینې لپاره یوازې تولید زیاتول بسنه نه کوي؛ تولیدات باید په سمه توګه وساتل شي او په مناسب وخت بازار ته ورسېږي.
حکومت، خصوصي سکټور او پانګهوال باید په مهمو کرنیزو سیمو کې لاندې اسانتیاوې برابرې کړي:
د غنمو او نورو غلو د ساتنې لپاره معیاري ګودامونه.د مېوو او سبزیجاتو لپاره سړې خونې.د اوړو، غوړیو، لبنیاتو او وچو مېوو د پروسس کارخونې.د بزګرانو او سوداګرو ترمنځ مستقیمې اړیکې.د محصولاتو د لېږد او صادراتو لپاره مناسب ترانسپورټي امکانات.
د دغو اسانتیاوو په رامنځته کېدو سره به بزګران اړ نه وي چې خپل محصولات د حاصلاتو پر مهال په ډېره ټیټه بیه وپلوري. په دې توګه به د بزګر عاید لوړ شي او د کورنیو تولیداتو اقتصادي ارزښت به زیات شي.
اووم: بزګرانو ته مالي ملاتړ او د بازار ډاډ ورکول
بزګر هغه وخت پانګونه کوي چې د خپلو لګښتونو د بېرته ترلاسه کولو او ګټې ترلاسه کولو ډاډ ولري. له همدې امله، اړینه ده چې د کوچنیو او منځنیو بزګرانو لپاره د مناسبو شرایطو لرونکي پورونه، د تخمونو او سرو د پېرلو مرستې، د کرنیزو وسایلو اسانتیاوې او د طبیعي پېښو پر وړاندې د کرنیز بیمې سیستمونه پراخ شي.
همدارنګه، د کرنیزو محصولاتو د بیو په اړه باید د بازار معلومات بزګرانو ته ورسېږي، څو وکولای شي د تقاضا له مخې د کښت پرېکړه وکړي. د بزګرانو د کوپراتیفونو پیاوړتیا هم د تخمونو او سرو په ارزانه پېرلو او د محصولاتو په ښه پلورلو کې مرسته کولای شي.
اتم: د کرنې په برخه کې د ښځو او ځوانانو ونډه پیاوړې کول
د افغانستان ښځې او ځوانان د کرنې او مالدارۍ په پرمختګ کې مهم رول لوبولای شي. د کرنیزو مهارتونو روزنه، د کوچنیو شنو خونو جوړول، د چرګانو روزنه، د لبنیاتو پروسس او د وچو مېوو بستهبندي هغه برخې دي چې د کورنیو عاید لوړولای شي.
که ښځو او ځوانانو ته د زدهکړې، تخنیکي روزنې، وسایلو او بازار ته د لاسرسي مناسب فرصتونه برابر شي، نو د هېواد کرنیز تولید به پراخ او د کلیوالو کورنیو اقتصادي وضعیت به پیاوړی شي.
د کرنې د ځان بسیاینې لپاره عملي کاري پلان
افغانستان باید د کرنې د اصلاح لپاره د لنډمهاله، منځمهاله او اوږدمهاله اقداماتو ترمنځ روښانه توپیر وکړي.
لنډمهاله پړاو: لومړی او دویم کال
بزګرانو ته د اصلاح شویو تخمونو او سرو رسول،د خرابو کانالونو او ویالو بیارغول،د کرنې د مشورتي خدماتو پراخول، د غنمو او نورو مهمو خوراکي محصولاتو د تولید ملاتړ.
منځمهاله پړاو: درېیم تر پنځم کال
د سړو خونو او معیاري ګودامونو جوړول، د شنو خونو او عصري اوبهخورۍ پراختیا، د کرنیزو ماشینونو او پروسس کارخونو ته پانګونه، د کرنیزو بازارونو او کوپراتیفونو پیاوړتیا.
اوږدمهاله پړاو: پنځه تر لسو کلونو
د کرنیزو څېړنو او تخم تولید ملي سیستم پیاوړی کول، د اوبو د زېرمه کولو او اقلیم سره د تطابق پراخې پروژې، د کورنیو خوراکي صنایعو پراختیا، د وارداتو کمول او د اړینو محصولاتو په تولید کې د ځان بسیاینې تدریجي ترلاسه کول.دا مهالوېش یو وړاندیز شوی عملي چوکاټ دی، نه د راتلونکو حاصلاتو تضمین. د بریالیتوب لپاره باید د هرې سیمې اړتیاوې، بودجه، د اوبو وضعیت او د بازار تقاضا په جلا توګه وارزول شي.
د کرنې د ځان بسیاینې پر وړاندې احتمالي خنډونه
د دې موخې په لاره کې وچکالي، سېلابونه، د اوبو کمښت، د سرو او سونتوکو لوړې بیې، د بازارونو محدودیتونه او د پانګونې نشتوالی مهم خنډونه دي. د دغو ستونزو د حل لپاره باید د کرنې پروژې د اقلیمي خطرونو له ارزونې سره سمې طرحه شي، د طبیعي پېښو پر مهال د بزګرانو ملاتړ وشي او د اوبو، کرنې، سوداګرۍ او اقتصاد اړوند ادارې خپلې چارې همغږې کړي.همدارنګه، د کرنې د پرمختګ پایلې باید هر کال د کرنیزو حاصلاتو، وارداتو، د بزګرانو د عاید، د اوبو د مصرف او د خوراکي توکو د بیو له مخې وارزول شي. یوازې په دې توګه معلومېدای شي چې کومې پروژې اغېزمنې دي او کومو برخو ته لا ډېره پانګونه پکار ده.افغانستان د کرنې په برخه کې د ځان بسیاینې لپاره طبیعي سرچینې، تجربهلرونکي بزګران او د تولید پراخ امکانات لري؛ خو د دې وړتیا په واقعي اقتصادي ځواک بدلول منظمې پالیسۍ، پانګونې، علمي مدیریت او دوامدار ملاتړ ته اړتیا لري.د ۲۰۲۶ کال تازه معلومات ښيي چې د غنمو ښه حاصل د خوراکي توکو د موجودیت په ښه کېدو کې مرسته کولای شي، خو د وارداتو لوړه اړتیا او د میلیونونو خلکو خوراکي ستونزې څرګندوي چې لا هم ډېر کار ته اړتیا شته.که افغانستان د اوبو مدیریت اصلاح کړي، بزګرانو ته اصلاح شوي تخمونه او مناسبې سرې برابرې کړي، عصري کرنه پراخه کړي، د محصولاتو ضایعات کم کړي او کورني بازارونه او صنایع پیاوړي کړي، نو په تدریجي ډول به د خوراکي توکو پر وارداتو تکیه کمه شي.د افغانستان د کرنې د ځان بسیاینې اصلي راز په دې کې دی چې بزګر ته د تولید وسایل، ځمکې ته اوبه، محصول ته بازار او پانګونې ته ډاډ برابر شي. کله چې بزګر پیاوړی شي، کلیوال اقتصاد وده کوي، د خلکو د خوړو اړتیاوې په ښه توګه پوره کېږي او هېواد د اقتصادي خپلواکۍ پر لور مهم ګامونه اخلي.