د مشهور نومیالي استاد احمد خان ولسي غږ؛ د پښتنو ( افغانانو) د زخمونو فریاد، د پښتونخوا پوځي عملیات، د پاکستان د نظامیانو ظالمانه دسیسې، تېری، تجاوز، مرګژوبله او د عدالت غوښتنه
بیا استاد احمد خان ور پسې داسی وايي:
«د پښتنو مشران نشته؛ په هر سنګر باندې بېځایه ځکه مرینه»
په دې لیکنه کې د پښتونخوا د مظلومو پښتنو پر کړاوونو، پر هغوی د روانو ظلمونو او د بشري حقونو پر سرغړونو ځانګړې رڼا اچول شوې ده .
۱ | د پښتون د ولسي غږ او علمي دریځ پوښتنې
پوښتنه: ولې د استاد احمد خان د ټپې لومړی بیت د دې مقالې سرلیک دی؟
ځواب: دا ټپه د یوې بېکوره شوې کورنۍ ټول درد په څو کلیمو کې رانغاړي: «نورې د هېچا کډې نه ځي، دا یو پښتون دی، کډې ښکته پورته وړینه». د لیکوال په تعبیر، د استاد احمد خان غږ د یوه نومیالي او مېړني پښتون ولسي سندرغاړي داسې غږ دی چې د وطن، قوم او ولس پر زخمونو ګوته ږدي، د خلکو د ویښېدو غوښتنه کوي او د کور پرېښودو پر تکراري تراژیدۍ د ضمیر پوښتنه راولاړوي. دا ادبي ستاینه ده؛ د سندرغاړي د ژوند او د غږ د لومړي ثبت په اړه بشپړ آرشیفي تصدیق لا جلا کار غواړي. [۱، ۳۴]
پوښتنه: د «د پښتنو مشران نشته، په هر سنګر باندې بېځایه ځکه مرینه» بیت څه پیغام لري؟
ځواب: دا بیت د استازیتوب، بېپناهۍ او عدالت د نشتوالي ولسي فریاد دی. د پښتون ادبي حافظه داسې پوښتنه راپورته کوي:
کله چې ماشومان د بمبار له وېرې کډه کوي، د ورکو کسانو میندې کلونه انتظار کوي او د ټپي ناروغ لپاره روغتون ته لاره بندېږي، د هغوی غږ څوک اوري؟
د ټپې کلمې د یوې ټولنې او په ټوله کی د افغان ولس عمومي احساس څرګندوي؛ خو د یوې ځانګړې پېښې حقوقي ثبوت نه شي ګرځېدای. [۱، ۳]
پوښتنه: ایا په دې مقاله کې د سند، شاهد، سیاسي ادعا او شخصي تفسیر توپیر ساتل شوی دی؟
ځواب: هو. د ملګرو ملتونو ثبت شوې شمېرې، د بشري حقونو سازمان موندنې، د حکومت رسمي ادعا، د سیاسي ګوند څرګندونې، د سیمې د خلکو شهادت او د لیکوال تحلیلي نظر په یوه درجه نه دي وړاندې شوي. د «ظالمانه دسیسې» یا «هدفمند فشار» اصطلاحات د هغو قربانیانو د لیدلوري او د څېړنې وړ ادعاوو لپاره کارول کېږي چې د یوه منظم او قصدي سیاست خبره کوي؛ د هرې ځانګړې پېښې د پلان کوونکي نوم یوازې له خپلواک ثبوت وروسته ټاکل کېدای شي. [۱۶، ۲۳]
پوښتنه: د دې مقالې اصلي پوښتنه څه ده؟
ځواب: ولې د نیمې پېړۍ له امنیتي ژمنو، پوځي عملیاتو، نویو قوانینو او حکومتي بدلونونو سره سره د پښتونخوا ګڼې کورنۍ بیا هم له کډوالۍ، مرګژوبلې، کرفیو، جبري بېدرکیو او د عدالت له ځنډ سره مخ کېږي؟
د پوښتنې په مرکز کې هغه انسان ولاړ دی چې باید ژوند، کور، ښوونځی، روغتون او ازاد مدني غږ ولري. [۲–۴، ۲۳]
۲ | استعماري میراث او د ټولیزې سزا پوښتنې
پوښتنه: ولې د ۱۹۰۱ کال قبایلي جرمونو قانون (FCR) لا هم د پښتونخوا په بحث کې یادېږي؟
ځواب: د برتانوي واکمنۍ Frontier Crimes Regulation (FCR) د قبایلي سیمو پر ټولنیز ژوند د استثنايي ادارې، سیاسي استازي د پراخو صلاحیتونو او ډلهییزې سزا نښې پرېښودې.
د یوه تن په جرم د یوې کورنۍ یا ټولې ټولنې د سزا منطق د عادي عدالت پر ځای اداري زور پیاوړی کاوه. امنېسټي انټرنېشنل په ۲۰۱۰ کال کې د مقبوضه شمال لوېدیځ پاکستان د کمزوري حقوقي خوندیتوب تفصیلي راپور وړاندې کړی دی. [۲]
پوښتنه: ایا د ۲۰۱۸ کال ادغام د تاریخي بېعدالتۍ ټول زیان ختم کړ؟
ځواب: د پخوانیو قبایلي سیمو له خیبر پښتونخوا سره ادغام او د FCR لغوه کېدل یو مهم حقوقي ګام و، خو د قانون په کاغذ کې بدلون د خلکو په ژوند کې د مؤثرې محکمې، حقوقي مرستې، روغتون، ښوونځي، خپلواک پولیسو او د شکایت د اورېدنې له موجودیت سره توپیر لري. د خلکو باور هغه مهال راګرځي چې د ظلم د عامل د حساب غوښتنې عملی لاره ولري. [۱۹، ۲، ۲۳]
پوښتنه: د «ټولیزې سزا» په نوم کوم عملونه نقد کېږي؟
ځواب: له یوې بېثبوته امنیتي اړیکې په استناد د ټول کلي محاصره کول، د ښځو او ماشومانو پر تګ راتګ نامتناسب بندیز لګول، د بېګناه خلکو کورونه ورانول یا د ناروغانو له اړینو خدمتونو بېبرخې کول د ډلهییزې سزا جدي حقوقي اندېښنې راپورته کوي. د امنیت اړتیا د هر اقدام په اړه ضرورت، تناسب، د ملکي وګړو خوندیتوب او د قضايي بیاکتنې مکلفیت نه ختموي. [۲، ۲۳، ۲۴]
۳ | سوات او وزیرستان: د لویو کډوالوۍ پوښتنې
پوښتنه: په ۲۰۰۹ کال کې د سوات، بونېر او کوز دیر د جګړې بشري قیمت څه و؟
ځواب: د UNHCR د ۲۰۰۹ کال د جولای د لسمې د بیان له مخې، د هماغه کال د مې له لومړیو تر هغه وخته له دوو میلیونو زیات خلک بېځایه شوي وو. د ناورین د پراخې مرحلې په نورو ارزونو کې د نږدې ۳٫۲ میلیونو شمېر هم راغلی، خو دا د بېلو نېټو او ثبتونو شمېرې دي، نه د یو بل ترڅنګ جمع کېدونکي ارقام. له شمېرو هاخوا د ژوند او کورونو د پرېښودو درد، د ماشومانو د زدهکړې ځنډ او د ناروغانو د خدمتونو ګډوډي مهمه ده. [۳]
پوښتنه: په سوات کې د مرګژوبلې او کډوالۍ پړه څنګه په عادلانه توګه ارزول کېږي؟
ځواب: وسلهوالو ډلو ملکي وګړي ګواښل او وژلي؛ د دولتي ځواکونو درنو عملیاتو، د ډزو او بمبارونو وېرې او کرفیو هم د خلکو د تېښتې فضا پراخه او ظا لمانه کړه. د حقوقي ارزونې دقت دا غواړي چې د هر برید ځای، وخت، کارول شوې وسله، ملکي قربانیان او د قوماندې لړۍ ثبت شي. د یوې خوا جنایت د بلې خوا احتمالي سرغړونه نه سپینوي. [۳، ۲۳]
پوښتنه: د ۲۰۱۴ کال د شمالي وزیرستان پوځي عملیاتو څو کسان بېکوره کړل؟
ځواب: د UNHCR د ۲۰۱۴ کال د جون د ۲۴مې ثبت ۴۳۵٬۴۲۹ بېځایه شوي ښيي، چې نږدې ۱۸۳ زره یې ماشومان وو. په راتلونکو میاشتو کې په ځینو پراخو ارزونو کې د بېځایه شویو شمېر شاوخوا یو میلیون هم یاد شو؛ دغه ارقام د بېلو ثبتپړاوونو دي. هر عدد د یوه کور، یوې کورنۍ او یوه پرې شوي عادي ژوند نښه ده. [۴]
پوښتنه: ولې په وزیرستان کې د پاکستاني پوځي عملیاتو تر څنګ د امریکا د بېپیلوټه الوتکو بریدونه هم باید یاد شي؟
ځواب: ځکه د ملکي خلکو زیان د عامل د نوم له مخې نه کمېږي. د امریکا ډرون بریدونو په باب امنېسټي انټرنېشنل په ۲۰۱۳ کال کې د احتمالي ناقانونه وژنو څېړنه خپره کړه.
هممهاله د پاکستان د دولتي ادارو د خپلو کورنیو او نړیوالو حقوقي مکلفیتونو حساب په خپل ځای پاتې کېږي. د ټولو ښکېلو لورو د کړنو پلټنه د تحقیق بېطرفي ساتي. [۱۵، ۴]
۴ | باجوړ، جنوبي وزیرستان او تیرا: د کرفیو او کډې پوښتنې
پوښتنه: ایا کرفیو تل د امن لپاره قانوني او اړینه وسیله وي؟
ځواب: نه. په ټاکلو امنیتي شرایطو کې لنډمهاله محدودیت ممکن توجیه ولري، خو د وخت او ځای د دقیقې کچې، څرګندې اړتیا، تناسب، طبي استثناوو او د بیاکتنې له لارې پرته کرفیو د خلکو ژوند ځپلی شي. د یوه بیمار د اکسیجن، د حامله ښځې د عاجل زېږون او د ورځني مزدور د رزق اړتیا باید تر عملیاتو وړاندې په پلان کې وي. [۸، ۹، ۲۳]
پوښتنه: د ۲۰۲۵ کال د باجوړ «سربکف» (Operation Sarbakaf) عملیاتو پر مهال څه راپور شول؟
ځواب: د ۲۰۲۵ کال د جولای په پای کې د لوې ماموند د څو سیمو لپاره د تګ راتګ بندیزونه اعلان شول. ډان د عملیاتو او د خلکو د اعتراضونو ترڅنګ د ملکي مرګژوبلې د ادعاوو یادونه هم کړې ده. د زیان د مسئول مشخصول باید د پېښې په ځای خپلواکو تحقیقاتو، روغتیايي ثبتونو او شاهدانو ته په لاسرسي ولاړ وي. [۸]
پوښتنه: د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ د جنوبي وزیرستان محدودیتونو انساني اغېز څه و؟
ځواب: د فبرورۍ پر ۲۶مه د بر او کوز جنوبي وزیرستان په ځینو ځایونو کې له سهار شپږو تر ماښام شپږو بجو محدودیتونه راپور شول او بازارونه وتړل شول. دا د ټولې پښتونخوا د تلپاتې کرفیو معنا نه لري؛ خو د هماغو سیمو د ناروغانو، سوداګرو او زدهکوونکو پر ورځني ژوند اغېز مهم و. [۹]
پوښتنه: ولې د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ له تیرا څخه کډه د اندېښنې وړ وه؟
ځواب: د خیبر د تیرا درې څخه د احتمالي پوځي عملیاتو له وېرې لسګونه زره کسان، د AP د راپور له مخې تر ۷۰ زرو زیات، په ساړه ژمي کې ووتل. ځینو ځایي خلکو د خطر خبره کوله، خو د پاکستان دفاع وزیر د لویو عملیاتو پلان رد کړ او وتل یې موسمي بلل. د دوو متضادو روایتونو ترمنځ د خلکو د خوندي سرپناه، خواړو، درملو او واضح معلوماتو اړتیا بدلېدونکې نه ده. [۱۰، ۱۱]
پوښتنه: د کډوالو د بېرته ستنېدو پر مهال باید څه وپوښتل شي؟
ځواب: کورونه او کروندې څومره ویجاړې شوې؟
ماینونه او ناچاودېدلي مواد پاک شوي؟
د څښاک اوبه، کلینیک، ښوونځی او د ښځو روغتیايي خدمتونه فعال دي؟
د جبران لپاره د دعوې اغېزمنه لاره شته؟
که دا پوښتنې بېځوابه وي، یوازې د بېرته ستنېدو اعلان د باعزته بیا مېشتېدو ثبوت نه دی. [۳، ۴، ۱۰]
۵ | پښتون ژغورنې غورځنګ، مدني غږ او جبري بېدرکۍ
پوښتنه: د پښتون ژغورنې غورځنګ (PTM) د راپورته کېدو مهم علتونه څه وو؟
ځواب: د نقیبالله محسود د ادعا شوې ناقانونه وژنې له قضیې وروسته، په ۲۰۱۸ کال کې PTM پراخ ولسي پام ځان ته واړاوه. د غورځنګ د مدني غوښتنو په منځ کې د جبري بېدرکیو پای، د بېمحاکمې وژنو پلټنه، د ماینونو پاکول، د امنیتي پوستو د سپکاوي ختمول او د برابر تابعیت غوښتنه شامله وه. د بشري حقونو څار سازمان پر پښتنو د تبعیضي انځور جوړونې د بندېدو غوښتنه وکړه. [۵]
پوښتنه: ولې د ۲۰۲۴ کال پر PTM بندیز سختې نیوکې وشوې؟
ځواب: د پاکستان حکومت د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر پر شپږمه PTM ممنوع اعلان کړ. امنېسټي انټرنېشنل د اکتوبر پر اتمه وویل چې د بندیز لپاره کافي مشخص عامه شواهد نه دي وړاندې شوي او د سولهییز اعتراض د ځپلو په اړه یې خبرداری ورکړ. دا د سازمان دریځ دی؛ د دولت د قانوني ادعا د اعتبار ارزونه د دلیلونو او خپلواکې قضايي بیاکتنې غوښتنه کوي. [۶]
پوښتنه: د حنیف پښتین او نورالله ترین په اړه کوم مستند راپور شته؟
ځواب: امنېسټي انټرنېشنل د ۲۰۲۶ کال د اپرېل پر ۳۰مه په خپل عاجل اقدام کې لیکلي چې دوی د ۲۰۲۵ کال د نومبر پر ۱۲مه په پېښور کې تر یوې غونډې وروسته له نورو کسانو سره ونیول شول؛ پنځه نور وروسته خوشې شول، خو د یادو دوو کسانو د برخلیک په اړه تر هماغې نېټې جدي اندېښنه پاتې وه. د دوی په اړه د تازه وضعیت لپاره باید نوې رسمي او مستقلې سرچینې وکتل شي. [۷]
پوښتنه: د یوې بېدرکه کورنۍ لپاره د ورځې او شپې اصلي معنا څه وي؟
ځواب: له یوې مور څخه یې د زړه د ټوټې ژوندیتوب او مړینه پټه وي. د یوه ماشوم د پلار له شتون پرته زدهکړه، عاید او ذهني امنیت ګډوډېږي. د جبري بېدرکۍ پای او د توقیف د قانوني ثبت غوښتنه یوازې یوه سیاسي غوښتنه نه ده؛ د شخص د ازادۍ، د عادلانه محاکمې او د کورنۍ د معلوماتو د حق موضوع ده. [۱۶، ۷، ۲۳]
۶ |د پاکستان د پوځ، استخباراتو او ظالمانه دسیسو پر تورونو مستندې پوښتنې
پوښتنه: ایا د پاکستان د پوځي او استخباراتي ادارو د احتمالي سرغړونو مسئله یوازې یوه سیاسي وینا ده؟
ځواب: نه. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېټې د ۲۰۲۴ کال په رسمي سند CCPR/C/PAK/CO/2 کې د جبري بېدرکیو، شکنجو او له محکمې پرته وژنو د هغو راپورونو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړه چې د پوځ، پولیسو او استخباراتو له ځینو غړو سره تړل کېږي. کمېټې په ځانګړې توګه د خپلواکو تحقیقاتو او د معافیت د مخنیوي غوښتنه وکړه. دا یو رسمي حقوقي سند دی، خو د هر ځانګړي تورن د محکمې وروستۍ فیصله نه ده. [۲۳]
پوښتنه: ملګرو ملتونو د پوځ او استخباراتو د څارنې په اړه څه جدي کمزوري په ګوته کړې؟
ځواب: د ۲۰۲۴ کال د راپور په ۶ او ۷ فقرو کې د پاکستان د بشري حقونو ملي کمېسیون د صلاحیت پر محدودیت اندېښنه ښودل شوې؛ دا محدودیتونه د پوځ او استخباراتو پر ضد د شکایتونو بشپړه پلټنه ستونزمنوي. کمېټې غوښتنه کړې چې د دغو ادارو د بشري حقونو د سرغړونو ټول تورونه د خپلواک تحقیق له ساحې بهر پاتې نه شي. [۲۳]
پوښتنه: د شکنجې ضد د ملګرو ملتونو کمېټې له وړاندې څه ویلي وو؟
ځواب: د شکنجې ضد کمېټې په ۲۰۱۷ کال کې د پوځ، پولیسو، ISI، فرنټیر کور او نورو امنیتي جوړښتونو په اړه د شکنجې او ناقانونه وژنو راپور شوي تورونه وڅېړل. د ۲۰۲۴ کال د بشري حقونو کمېټې هم په توقیف ځایونو کې د شکنجې او بېسزا پاتې کېدو په اړه اندېښنې تازه کړې. مهمه غوښتنه دا ده چې توقیف ځای، د نیولو امر او د شکایت پلټنه تر خپلواک څار لاندې وي. [۲۴، ۲۳]
پوښتنه: ایا د «ظالمانه دسیسو»، «قصدي فشار» او «تجاوز» کلیمې بېدلیله کارېدلی شي؟
ځواب: د خلکو د کورونو سوځېدل، بېځایه کېدل، د شکمنو جبري نیونو تکرار او د ملکي وګړو مرګژوبله ځورېدلو کورنیو ته د ظالمانه دسیسو او منظم تجاوز په څېر ښکاري ،چی ولسې او نړیوال ثبوت هم موجود [۱۶، ۲۳، ۲۴]
پوښتنه: د پاکستان د نظامیانو او استخباراتي چارواکو د تېري ،ظلم او مرګژوبلې د حساب غوښتنه څه معنی لري؟
ځواب: د امنیتي عملیاتو د قوماندې سلسله، د وسلو د استعمال قانوني امر، د هر وژل شوي یا ټپي ملکي کس هویت، د طبي او عدلي طب سندونه او د قربانیانو جبران باید وڅېړل شي. د پوځ، پولیسو یا استخباراتو له لوري د جرم ثابتېدل د انفرادي او ادارې مسئولیت بحث رامنځته کوي، نه د ټولو پاکستانیانو د ګناه. د حساب غوښتنه د قومونو پر ضد د دښمنۍ تبلیغ نه، بلکې د قانون تطبیق دی. [۲۳، ۱۷]
پوښتنه: ایا د پښتنو پر وړاندې تبعیض ته د نړیوالو اسنادو په رڼا کې اشاره کېدای شي؟
ځواب: هو. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېټې د ۲۰۲۴ کال په ۱۰ فقره کې پښتانه د هغو قومي ډلو په منځ کې یاد کړي چې د تبعیض راپورونه ترې رسېدلي. کمېټې د برابر حقونو او د مؤثر جبران غوښتنه کړې ده. د ځانګړي امنیتي اقدام د «نژادي» یا «قومي» هدفمند والي ثابتول بیا د هغه اقدام له مشخصو شواهدو سره تړاو لري. [۲۳]
۷ | د ۲۰۲۶ کال اضطراري واکمني: قانون، سیاست او ولسي حقونه
پوښتنه: د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر ۱۱مه په پښتونخوا کې څه وشول؟
ځواب: د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري د وفاقي کابینې له سپارښتنې وروسته د پښتونخوا په اړه اضطراري حالت او د والي واکمني منظور کړل او د تحریک انصاف د صوبايي حکومت اجرایي واکونه وځنډېدل. حکومت د وسلهوالو بریدونو د زیاتېدو او له امنیتي ادارو سره د نه همکارۍ خبره وکړه؛ PTI دا سیاسي مداخله وبلله. رویټرز، AP او ډان دغه بدلون ثبت کړی دی. [۱۲، ۲۰، ۲۷]
پوښتنه: ایا د پا کستان د اساسي قانون د ۲۳۲ او ۲۳۴ مادو حقوقي مانا یو شان ده؟
ځواب: نه. ۲۳۲مه ماده د اضطراري حالت او د فدرالي واک د ځینو پراخو اغېزو چوکاټ ټاکي، او ۲۳۴مه ماده د صوبايي اساسي قانوني ادارې د ناکامۍ پر بنسټ د والي د واکمنۍ ځانګړی نظام تشریح کوي. د دواړو د نافذېدو شرایط، موده، پارلماني څار او د محکمې د صلاحیتونو خوندیتوب بېل حقوقي بحث غواړي. پوځ ته د ملکي واک د مرستې په توګه د ۲۴۵مې مادې کارول هم د شکنجې یا ناقانونه توقیف اجازه نه ورکوي. [۲۷، ۱۲]
پوښتنه: د اکتوبر پر ۱۲مه والي فیصل کریم کنډي د پالیسۍ په اړه څه وویل؟
ځواب: د ډان د ثبت شوې خبري غونډې له مخې، هغه وویل چې د صوبې پالیسۍ به اوس له اسلامآباد څخه راځي، نه له کابل، جلالاباد یا کندهار څخه. په دې څرګندونو کې د وفاق او صوبې د امنیتي همغږۍ د ټینګولو پیغام و؛ له دې خبرې نه د ټولو صوبايي قوانینو د لغوه کېدو نتیجه نه شي اخیستل کېدای. د بیان سیاسي اغېز او پر انتخابي واک یې پایلې جلا بحث غواړي. [۲۱، ۲۲]
پوښتنه: ولې امنېسټي د اضطراري واکمنۍ په اړه اندېښنه څرګنده کړه؟
ځواب: امنېسټي انټرنېشنل د اکتوبر پر ۱۲مه د سیاسي مشرانو د خپلسرو نیونو د راپورونو، د انټرنېټ د ګډوډیو او د عسکري صلاحیتونو د پراخېدو په اړه اندېښنه وښوده. سازمان ټینګار وکړ چې اضطراري حالت باید د بشري حقونو د ځپلو یا د مخالفت د غږ بندولو خلاص جواز نه شي. [۱۳]
پوښتنه: ایا د پښتونخوا د ټولو ښارونو پر خلکو یوه شان کرفیو ولګېده؟
ځواب: نه. د اضطراري واکمنۍ او په یو شمېر ولسوالیو کې د ځانګړو امنیتي ترتیباتو ترمنځ توپیر شته. په پېښور کې د اکتوبر پر ۱۳مه د جزايي اجراآتو د ۱۴۴مې مادې له مخې د اوو ورځو لپاره د پنځو یا زیاتو کسانو پر غونډو، لاریونونو او پرلتونو بندیز اعلان شو. دا له قانوني پلوه باید د وخت او جغرافیې له حدودو سره وپېژندل شي؛ د ټولې صوبې مطلق او دایمي کرفیو نه و. [۳۰، ۲۷]
پوښتنه: ایا ټول سیاسي او ولسي اړخونه د والي واکمنۍ په اړه په یوه نظر وو؟
ځواب: نه. د عوامي نېشنل ګوند ځینو مشرانو د صوبايي خپلواکۍ او ولسي واک د ساتنې غوښتنه وکړه، د وکیلانو ټولنو حقوقي نیوکې مطرح کړې او PTI اعتراض وکړ. د وفاقي حکومت چارواکو بیا د امنیت او نظم د اړتیا خبرې وکړې. دا بېلابېل نظرونه د ټول ولس د واحد دریځ یا د علمي سروې بدیل نه دي. [۲۵، ۲۶، ۲۸، ۳۱]
۸ | د اکتوبر ۱۳ او ۱۴ تازه پېښې: باړه، ټپیان او نیونې
پوښتنه: د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر ۱۳مه د خیبر په باړه کې څه وشول؟
ځواب: د اضطراري واکمنۍ پر ضد د PTI د پلویانو د مظاهرې پر مهال د پولیسو او معترضانو ترمنځ شخړه رامنځته شوه. رویټرز د اکتوبر پر ۱۳مه د ګوند د مسئولینو له قوله د پنځو ټپیانو خبر ورکړ؛ پولیسو/صوبايي ادارې د شاوخوا ۵۰ نیونو او د دولتي ودانیو د زیان په اړه معلومات ورکړل. د اکتوبر پر ۱۴مه ډان هم د لږ تر لږه پنځو ټپیانو او د ودانیو د اور اخیستلو راپور ورکړ. [۳۵، ۳۶]
پوښتنه: ایا د پولیسو له لوري د ژوندیو مرمیو د کارولو خبر له هر اړخه تأیید شوی دی؟
ځواب: د PTI چارواکو د ډزو ادعا وکړه او ځینو عیني شاهدانو ورته اشاره وکړه؛ د صوبايي ادارې د اطلاعاتو مسئولې ثمر هارون بلور دغه ادعا رد کړه او د ناسمو انځورونو یادونه یې وکړه. رویټرز په ښکاره لیکلي چې ویډیوګانې او د ډزو په باب متضادې دعوې یې په خپلواکه توګه نه شي تاییدولای. له همدې امله د ټپي کېدو راپور د مسئولیت د وروستۍ قضايي پرېکړې سره نه ګډوو. [۳۵، ۳۶]
پوښتنه: د باړې د مظاهرې د تاوتریخوالي دواړو اړخونو ته کوم معیار باید یو شان وي؟
ځواب: د پولیسو هره غیرضروري یا نامتناسبه قوه باید وڅېړل شي، په ځانګړې توګه چې ټپیان رامنځته شوي وي. په مقابل کې د دولتي ودانیو سوځول یا پر کارکوونکو برید هم بېطرفه پلټنه غواړي. د پېښې ویډیو، عدلي طب، د شاهدانو شهادت، د پولیسو د عملیاتو راپور او د توقیف اسناد باید د وکیلانو او خپلواک تحقیق لپاره خوندي وي. [۳۵، ۳۶، ۲۳]
۹ | روغتیا، ښوونځی او د جګړې ناڅرګنده بیه
پوښتنه: په کرفیو او کډوالۍ کې د ښځو او ماشومانو پر روغتیا څه اغېزې واقع کېدای شي؟
ځواب: د خوندي زېږون ځنډ، د ماشومانو د واکسین د لړۍ پرې کېدل، د تغذیې خرابېدل او د رواني فشار زیاتېدل د بېځایه کېدو پېژندل شوي خطرونه دي. د یوه کور تشېدل یواځې د ملکیت له لاسه ورکول نه دي؛ د درملو، حفظ الصحې، زدهکړې او کورني امن د شبکې ماتېدل هم دي. دغه پایلې عمومي روغتیايي خطرونه دي، نه د هرې پېښې لپاره مستقل ثبت شوې احصایه. [۳، ۴، ۱۰]
پوښتنه: د سږو، زړه، شکر او پښتورګو ناروغانو لپاره د امنیتي بندیزونو طبی استثناوې ولې ضرور دي؟
ځواب: د اکسیجن اړتیا، د انسولین وخت، د ډایالیز ټاکلې ناستې او د حاد زړه یا سږو د ناروغۍ بېړنۍ درملنه ځنډ نه زغمي. روغتیايي امبولانس، د امیندوارو ښځو موټر او د ژوند ژغورونکي درمل باید د روښانه او په عمل کې تطبیقېدونکو استثناوو له لارې تېر شي. امنیتي پلان د ژوند د ژغورنې له پلان پرته نیمګړی دی. [۹، ۱۰]
پوښتنه: ایا د مړینو شمېر د جګړې بشپړ بشري قیمت بیانوي؟
ځواب: نه. د وژل شویو او ټپیانو ترڅنګ د بېځایه شویو ښځو او ماشومانو شمېر، د ښوونځیو د تړل کېدو موده، د عاید له لاسه ورکول، د اوږدمهاله رواني زیان کچه او د کورونو د بیارغونې ضرورت هم د هر عملیاتو په ارزونه کې لازم دي. د امنیت د لاسته راوړنې دعوه باید د ملکي ژوند په ریښتینې ښه کېدو وازمویل شي. [۳، ۴، ۱۰]
۱۰ | د ډیورنډ فرضي تحمیلي کرښې بلې غاړې ته د ملکي ژوند پوښتنې
پوښتنه: ولې کونړ او هلمند او ….. په دې لیکنه کې یادېږي، سره له دې چې اصلي تمرکز پښتونخوا ده؟
ځواب: ځکه د پښتنو او افغانانو پر ملکي ژوند د امنیتي سیاستونو اغېزې د ډیورنډ فرضي تحمیلي کرښې دواړو غاړو ته محسوسېږي او دواړه خواې یو وجود او یوه روح دی . د افغانستان د ټولو حالاتو تفصیل دلته مقصد نه دی؛ یوازې د ملکي وګړو د خوندیتوب د ګډ اصل د روښانه کولو لپاره د کونړ او هلمند اخری مستندې پېښې یادېږي. [۱۴، ۱۸]
پوښتنه: د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر د لومړۍ نېټې په کونړ او هلمند کې د مرګژوبلې مستند شمېر څه و؟
ځواب: د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندوی پلاوي (UNAMA) د هوايي بریدونو له امله لږ تر لږه لس ملکي وژل شوي، چې ډېری یې ماشومان وو، او نهه نور ټپیان تأیید کړل. پاکستان ویلي چې د وسلهوالو پټنځایونه یې په نښه کړي او د وسلوالو د وژل کېدو ادعا یې کړې؛ دغه ادعا د ملکي مرګژوبلې د ثبت ځای نه نیسي او د هدف او تناسب د ارزیابۍ لپاره مستقل شواهد غواړي. [۱۴، ۱۸]
پوښتنه: د «تجاوز» او «ظالمانه برید» په تعبیر کې د سند او قضاوت توپیر څنګه ساتل کېږي؟
ځواب: د ملکیانو پر کورونو د برید له امله د ماشومانو وژنه د کورنیو لپاره د ظالمانه تجاوز او بېعدالتۍ تجربه ده. نړیوال حقوقي حکم بیا د هدف د قانونیت، د ملکي او پوځي هدف د توپیر، د حملې د تناسب او لازم احتیاط پر ځانګړو شواهدو ولاړ وي. د پاکستان رسمي دریځ، د افغانستان د حا کمانو دریځ او د UNAMA ثبت باید په روښانه نسبت وړاندې شي، نه د یوې نهثابتې ادعا په بڼه. [۱۴، ۱۸]
۱۱ | د نړیوالو بنسټونو مسئولیت او عملي حقوقي لارې
پوښتنه: ملګري ملتونه د جبري بېدرکیو د قربانیانو لپاره عملاً څه کولای شي؟
ځواب: د جبري یا ناارادي بېدرکیو د ملګرو ملتونو کاري ډله (WGEID) د مشخصو کسانو دوسیې اړوندو دولتونو ته رسولای او د هغوی د برخلیک د څرګندېدو تعقیب کولای شي. د بشري حقونو د عالي کمېشنر دفتر ځانګړو کړنلارو (Special Procedures) ته هم مستند شکایتونه سپارل کېدای شي. دغه لارې خپله جزايي محکمه نه دي، خو د نړیوالې څارنې او حقوقي فشار مهمې رسمي کړنلارې دي. [۳۲، ۳۳]
پوښتنه: د قرباني یا بېدرکه شوي کس د قضیې د مستندولو لپاره څه پکار دي؟
ځواب: د شخص بشپړ نوم، د ورک کېدو یا ټپي کېدو کره نېټه او ځای، د شاهدانو معلومات، روغتیايي اسناد، د توقیف احتمالي اداره او د کورنۍ د رضایت او امنیت څرنګوالی باید خوندي ثبت شي. د ویډیو اصلي فایل او د خپرېدو نېټه هم مهمه ده؛ د ټولنیزو رسنیو بېسنده کلیپ باید د محکمې د وروستي ثبوت په څېر ونه کارول شي. [۳۲، ۳۳]
پوښتنه: له پاکستاني حکومت، پوځ او استخباراتي ادارو څخه کومې مشخصې حقوقي غوښتنې کېدای شي؟
ځواب: د بېدرکه کسانو برخلیک ښکاره کول؛ د تېري، شکنجې، نامتناسب زور او ملکي مرګژوبلې ادعاوې بېطرفه څېړل؛ د توقیف ځایونو حقوقي څار؛ د ناروغانو لپاره د کرفیو استثنا؛ د کډوالو خوندي ستنول؛ د زیانمنو کورنیو جبران؛ او د سولهییزو غونډو د محدودیتونو قضايي بیاکتنه. [۲۳، ۱۳، ۳۳]
پوښتنه: ولې د وسلوالو ډلو مسئولیت باید هم جلا او څرګند ذکر شي؟
ځواب: ځکه پر ملکي خلکو د وسلوالو ډلو بریدونه، د ماشومانو وژنه او د ښوونځیو یا روغتونونو ګواښل په هېڅ سیاسي اختلاف کې نه شي توجیه کېدای. د دولت مکلفیت د دغو بریدونو مخنیوی دی، خو د وسلهوالو حملی د حکومت د خپلو اقداماتو قانوني ارزونه نه معاف کوي. د دواړو مسئولیتونه باید جلا او عادلانه وڅېړل شي. [۲۳، ۲، ۵]
۱۲ | د پښتنو (افغانانو) د زخمونو وروستۍ پوښتنې
پوښتنه: ایا د پښتون ولس د کړاو په اړه د حساب غوښتنه د کوم قوم پر ضد دښمني ده؟
ځواب: نه. د پاکستان د دولتي ادارو، پوځ یا استخباراتو د مشخصو کړنو انتقاد او د هغوی د مستندو ظلمونو یادول د پاکستان له ټولو ولسی وګړو سره د دښمنۍ معنا نه لري. د پښتنو، افغانانو او د سیمې د هرې بلې ټولنې ملکي ژوند برابر کرامت لري. قانوني مسئولیت د کړنې او ثابت شوي عامل سره تړاو لري، نه د یوې ژبې یا قوم له نوم سره. [۲۳]
پوښتنه: د استاد احمد خان د ټپې د درد ژبه نن کوم عملي پیغام لري؟
ځواب: دا چې د بېکوره کېدو عادي کېدل باید ومنل نه شي؛ ولسي غږ د سند، پوهې، د عدالت د غوښتنې او د قربانیانو د انساني درناوي له لارې ژوندی پاتې شي. هغه ټپه چې له یوه پښتون څخه د بیا بیا کډې پوښتنه کوي، د مور د اوښکې تر څنګ د ښوونځي، روغتون او قاضي دروازه هم غواړي. [۱، ۳، ۲۳]
وروستۍ پوښتنه:
امنیت د چا لپاره دی، که د ماشوم ښوونځی، د مور زړه او د کورنۍ عزت خوندي نه وي؟
ځواب: هغه امنیت چې د خلکو د ژوند او کرامت په ژغورنه کې ونه لیدل شي، یوازې یوه اداري ادعا پاتې کېږي. د پښتونخوا د غمجنو تجربو ځواب له نوې کډوالۍ، پټ توقیف او دوامدارې مرګژوبلې پرته په روڼ حقیقت، قانوني حساب ورکونه، مستقلو تحقیقاتو، د قربانیانو په جبران او د سولې په خوندي مدني حق کې پروت دی.
پښتون او افغان ولس د تلپاتې جګړې لپاره نه، بلکې د خپل کور، خپل عزت او خپل راتلونکي لپاره ژوند کوي. [۲۳، ۳۲]
د سرچینو د کارولو او غږیز ثبت په اړه ضروري وضاحت
د دې مقالې د وینا ژبه انساني او څرګنده ده. «ظالمانه دسیسې»، «تېری»، «تجاوز» او «مرګژوبله» هغه مهال د نړیوالې بشري تجربې یا د قربانیانو د حقوقي شکایت د بیان لپاره کارول شوې چې اړوند پېښې او تورونه د سرچینو په نسبت وړاندې شوي وي.
د استاد احمد خان په نوم یاد شوی شاوخوا ۸۰ ثانیې غږیز ثبت په اصلي فایل لاندی اوریدلای شۍ.
سرچینې
شمېره په متن کې د همدغې لېست سرچینې ته اشاره کوي. لومړۍ ۳۴ سرچینې له سپارل شوي اصل سند څخه ساتل شوې؛ ۳۵ او ۳۶ د ۱۴ اکتوبر تر سهاره د تازه معلوماتو د ثبوت لپاره زیاتې شوې دي.
[۱] Usman Ali (Olasyar), “An Analytical Study: Pashto Tappa and Political Consciousness,” International Journal of Pukhtunkhwa, 2022, مخ ۹۰. https://pukhtunkhwajournal.
[۲] Amnesty International, “As if Hell fell on me: The human rights crisis in northwest Pakistan,” 10 June 2010. https://www.amnesty.org/en/
[۳] UNHCR, “Pakistan: Government announces return plan for displaced,” 10 July 2009؛ UNHCR 2009 Global Report. ; https://www.unhcr.org/asia/
[۴] UNHCR, “Fighting in Pakistan’s North Waziristan region uproots more than 400,000,” 24 June 2014؛ HRW World Report 2015. ; https://www.unhcr.org/us/
[۵] Human Rights Watch, “Listen to Pakistan’s Marginalized Pashtuns,” 13 March 2018. https://www.hrw.org/news/
[۶] Amnesty International, “Authorities must immediately revoke ban on Pashtun Tahaffuz Movement,” 8 October 2024. https://www.amnesty.org/en/
[۷] Amnesty International, “End Enforced Disappearance of Activists: Hanif Pashteen and Noor Ullah Tareen,” 30 April 2026. https://www.amnesty.org/en/
[۸] Dawn, “Curfew imposed as forces launch Operation Sarbakaf in Bajaur,” 30 July 2025. https://www.dawn.com/news/
[۹] Dawn, “Local administration imposes Section 144, 12-hour daily curfew in South Waziristan,” 26 February 2026. https://www.dawn.com/news/
[۱۰] Associated Press, “Tens of thousands flee northwest Pakistan over fears of military operation,” January 2026. https://apnews.com/article/
[۱۱] Reuters, “Thousands flee northwest Pakistan after mosques warn of possible military action,” 31 January 2026. https://www.reuters.com/
[۱۲] Reuters, “Pakistan president imposes emergency in province ruled by ex-PM Imran Khan’s party,” 11 October 2026. https://www.reuters.com/
[۱۳] Amnesty International, “Declaration of emergency must not be pretext to crackdown on human rights,” 12 October 2026. https://www.amnesty.org/en/
[۱۴] UNAMA, “UNAMA confirms Civilian Casualties in Afghanistan,” 1 October 2026. https://unama.unmissions.org/
[۱۵] Amnesty International, “Will I be next? US drone strikes in Pakistan,” 22 October 2013. https://www.amnesty.org/en/
[۱۶] Amnesty International, “Living Ghosts: The Devastating Impact of Enforced Disappearances in Pakistan,” 22 November 2021. https://www.amnesty.org/en/
[۱۷] Human Rights Watch, World Report 2018: Pakistan؛ World Report 2023: Pakistan. https://www.hrw.org/world-
[۱۸] Reuters, “Pakistani airstrikes in Afghanistan,” 1 October 2026. https://www.reuters.com/
[۱۹] Dawn, “President signs KP-Fata merger bill into law,” 31 May 2018. https://www.dawn.com/news/
[۲۰] Associated Press, “Pakistan accuses suspended provincial government of colluding with militants,” 12 October 2026. https://apnews.com/article/
[۲۱] Dawn, «KP’s policies will come from Islamabad now, not Kabul, says Kundi», 12 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۲] Dawn, «Governor vows new era of counterterror efforts», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۳] UN Human Rights Committee, CCPR/C/PAK/CO/2, «Concluding observations on the second periodic report of Pakistan», 2 December 2024, paras. 6–7, 24–29. https://digitallibrary.un.org/
[۲۴] UN Committee against Torture, CAT/C/PAK/CO/1, «Concluding observations on the initial report of Pakistan», 1 June 2017, para. 10. https://digitallibrary.un.org/
[۲۵] Dawn, «Governor’s rule won’t resolve KP’s problems, says ANP», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۶] Dawn, «Legal fraternity rails against emergency proclamation in Khyber Pakhtunkhwa», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۷] Dawn, «Governor’s rule and emergency imposed in KP — here’s what it means», 11 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۸] Dawn, «PTI’s protest call draws lacklustre response in Peshawar», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۲۹] Dawn, «Most districts remain calm on second day of governor’s rule», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۳۰] Dawn, «Protests, public gatherings banned in Peshawar», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۳۱] Dawn, «Govt says people of KP ‘welcomed’ governor’s rule», 13 October 2026. https://www.dawn.com/news/
[۳۲] United Nations, «International Day of the Victims of Enforced Disappearances» — WGEID reporting guidance. https://www.un.org/en/
[۳۳] OHCHR, «Submission of information to Special Procedures». https://spsubmission.ohchr.
[۳۴] د لیکوال له خوا ورکړل شوی ویډیويي کلیپ (د خبري غونډې د سرچینې د پېژندنې لپاره؛ د محتوا تصدیق د Dawn پر مطبوعاتي راپورونو ولاړ دی): https://vm.tiktok.com/
[۳۵] Reuters, “Police clash with Imran Khan supporters in northwestern Pakistan”, 13 October 2026. https://www.reuters.com/world/
[۳۶] Dawn, “PTI protest in Bara turns violent as demonstrators clash with police”, 14 October 2026. https://www.dawn.com/news/
د استاد احمد خان اصلي غږیزه ضمیمه
د لاندې غږیزې نښې په دوه ځله وهلو د استاد احمد خان اصلي ټپه واورئ. غږیز فایل د همدې Word سند دننه خوندي شوی دی.
Dr. Mohammad Homayoun Hemat, MD, PhD | ۱۴ اکتوبر ۲۰۲۶