ډاکتر ش میرهکی
د شکرې په ناروغانو کې هایپوګلاسیمي (د ګلوکوز ټیټوالی) او هایپرګلاسیمي (د ګلوکوز لوړوالی) څنګه منځ ته راځي؟
۱. هایپوګلاسیمي (Hypoglycemia) — د وینې د شکر ټیټوالی :
تعریف:
هایپوګلاسیمي (Hypoglycemia) هغه حالت دی چې د وینې ګلوکوز (Blood Glucose — د وینې شکر) له 70 mg/dL یا 3.9 mmol/L څخه ټیټ شي.
په کوم وخت کې رامنځته کېږي؟
هایپوګلاسیمي په شکرې ناروغ کې هغه وخت ډېره رامنځته کېږي چې:
- انسولین (Insulin — انسولین) یا د شکر ځینې درمل په زیاته اندازه واخیستل شي.
- ناروغ خپل خواړه (Meals — خواړه) پرېږدي یا ناوخته یې وخوري.
- د معمول په پرتله ډېر ورزش (Exercise — فزیکي فعالیت) وکړي.
- د خوړو په نسبت د انسولین اندازه زیاته شي.
- الکول (Alcohol — الکول) له خوړو پرته استعمال شي.
- د شکرې د درملنې په پلان کې بدلون راشي.
نښې او نښانې (Signs and Symptoms — نښې او نښانې) :
- (Tremor — لړزه)
- (Sweating — خوله کول)
- (Tachycardia — د زړه تېزه درزا)
- (Hunger — لوږه)
- (Dizziness — سر ګرځېدل)
- (Weakness — کمزوري)
- (Anxiety — اندیښنه)
- (Restlessness — بېقراري)
- (Difficulty Concentrating — د تمرکز ستونزه)
- (Blurred Vision — د لید تتوالی)
- (Confusion — ذهني ګډوډي)
- (Difficulty Speaking — د خبرو ستونزه)
په شدید حالت کې:
- تشنج (Seizure — تشنج)
- بېهوښي (Unconsciousness — بېهوښي)
- کوما (Coma — کوما)
له ډاکټر او روغتون څخه مخکې لومړنۍ مرسته (First Aid — لومړنۍ مرسته) :
که ناروغ هوښیار وي او په عادي ډول تېرولای شي:
- که امکان وي، (Blood Glucose — د وینې شکر) اندازه کړئ.
- که شکر له 70 mg/dL څخه کم وي، شاوخوا 15 ګرامه ژر جذبېدونکي کاربوهایډرېټ (Carbohydrate — کاربوهایډرېټ) ورکړئ.
- د بېلګې په توګه:
- (Glucose Tablets — د ګلوکوز ګولۍ (Fruit Juice — د مېوې جوس)
- (Sugary Drink — خواږه څښاک)
- ۱۵ دقیقې وروسته د وینې شکر بیا اندازه کړئ.
- که لا هم له 70 mg/dL څخه ټیټ وي، بیا 15 ګرامه کاربوهایډرېټ ورکړئ او ۱۵ دقیقې وروسته یې بیا اندازه کړئ.
- کله چې شکر عادي شي، که د راتلونکي اصلي خوراک وخت نږدې نه وي، مناسب خوراک یا سپکه ناشته ورکړئ.
که ناروغ بېهوښه وي
که ناروغ بېهوښه (Unconscious) وي، تشنج ولري یا تېرولای نشي:
- هیڅ خواړه، اوبه، بوره یا څښاک د خولې له لارې مه ورکوئ.
- ناروغ په اړخ واچوئ، څو د ساه بندېدو خطر کم شي.
- که ګلوکاګون (Glucagon — ګلوکاګون) موجود وي او کورنۍ/ملګري یې د استعمال په اړه روزنه لري، ورکړل شي.
- بیړنۍ طبي مرسته (Emergency Medical Services — بیړنۍ طبي مرستې) وغواړئ.
د هایپوګلاسیمي اختلاطات (Complications — اختلاطات):
که شدید هایپوګلاسیمي ژر اصلاح نه شي:
تشنج → بېهوښي → کوما → دماغي زیان → مرګ
۲. هایپرګلاسیمي (Hyperglycemia) — د وینې د شکر لوړوالی :
تعریف :
هایپرګلاسیمي (Hyperglycemia) هغه حالت دی چې د وینې ګلوکوز (Blood Glucose — د وینې شکر) د ناروغ له ټاکلي هدف څخه لوړ شي.
په کوم وخت کې رامنځته کېږي؟
- انسولین (Insulin — انسولین) کم اخیستل یا هېرول.
- د شکر درمل (Diabetes Medicines — د شکر درمل) هېرول.
- ډېر خواړه، په ځانګړي ډول ډېر کاربوهایډرېټ (Carbohydrate — کاربوهایډرېټ).
- انتان (Infection — انتان).
- تبه (Fever — تبه).
- جسمي یا رواني فشار (Stress — فشار).
- د انسولین اړتیا زیاتېدل.
- د شکرې د درملنې د پلان نه مراعاتول.
: (Signs and Symptoms — نښې او نښانې)
- (Polydipsia —(Polyuria — ډېر ادرار)
- (Fatigue — ستړیا کمزوري (Weakness — کمزوري)
- (Blurred Vision — د لید تتوالی)
- (Dehydration — د بدن د اوبو کموالی)
- (Weight Loss — د وزن کمېدل)، په ځانګړي ډول که لوړ شکر اوږدمهاله وي.
۳. د شکرې کیټو اسیدوز (DKA — Diabetic Ketoacidosis) :
DKA (Diabetic Ketoacidosis — د شکرې کیټو اسیدوز) د شکرې یو خطرناک بیړنی حالت دی چې د انسولین د شدید کمښت له امله رامنځته کېږي.
په دې حالت کې کیټونونه (Ketones — کیټونونه) په بدن کې زیاتېږي او د وینې تیزابیت (Acidosis — اسیدوز/د وینې تېزابیت) زیاتېږي.
نښې او نښانې
- (Nausea — زړه بدوالی)
- (Vomiting — کانګې)
- (Abdominal Pain — د نس درد)
- (Polydipsia — ډېره تنده)
- (Polyuria — ډېر ادرار)
- (Severe Dehydration — شدید د اوبو کموالی)
- (Fruity Breath — د ساه مېوهته ورته بوی)
- چټکه او ژوره ساه اخیستل (Kussmaul Breathing — کُسماول تنفس)
- (Confusion — ذهني ګډوډي)
- (Drowsiness — خوبولي کېدل)
- (Unconsciousness — بېهوښي)
DKA یو بیړنی حالت دی او روغتون ته اړتیا لري.
۴. هایپراوسمولر هایپرګلاسیمیک حالت (HHS) :
HHS (Hyperosmolar Hyperglycemic State — هایپراوسمولر هایپرګلاسیمیک حالت) د وینې د ډېر لوړ شکر، شدید د اوبو کموالي او د وینې د غلظت د زیاتوالي یو خطرناک حالت دی.
دا په ځانګړي ډول د دوهم ډول شکرې (Type 2 Diabetes — د شکرې دوهم ډول) په ناروغانو کې لیدل کېږي.
نښې او نښانې:
- (Very High Blood Glucose — ډېر لوړ د وینې شکر)
- (Severe Thirst — شدیده تنده)
- (Polyuria — ډېر ادرار)
- (Severe Dehydration — شدید د اوبو کموالی)
- (Weakness —(Confusion — ذهني ګډوډي)
- (Altered Consciousness — د شعور بدلون)
- (Seizure — تشنج)
- (Coma — کوما)
HHS هم بیړنی روغتيايي حالت دی.
۵. کله باید ناروغ ژر روغتون ته یووړل شي؟
که ناروغ د لوړ شکر ترڅنګ لاندې نښې ولري، باید بیړنۍ طبي مرسته وغوښتل شي:
- (Persistent Vomiting — پرلهپسې کانګې)
- (Severe Abdominal Pain — شدید د نس درد)
- (Deep and Rapid Breathing — ژوره او چټکه ساه)
- (Fruity Breath — د ساه مېوهته ورته بوی)
- (Severe Dehydration — شدید د اوبو کمواللی (Confusion — ذهني ګډوډي)
- (Unconsciousness —بېهوښي تشنج (Seizure — تشنج)
- ډېر لوړ شکر چې د ناروغ د ټاکلي پلان سره نه راټیټېږي.
۶. د هایپرګلاسیمي لومړنۍ مرسته :
که ناروغ هوښیار وي او خطرناکې نښې ونه لري:
- د وینې شکر (Blood Glucose) اندازه کړئ.
- اوبه یا بېشکره مایعات (Sugar-free Fluids — بېشکره مایعات) ورکړئ، که د ډاکټر له خوا د مایعاتو محدودیت نه وي ټاکل شوی.
- خپل ټاکل شوي درمل (Diabetes Medicines) د ډاکټر د پلان مطابق استعمال کړي.
- که ناروغ د Type 1 Diabetes (د شکرې لومړی ډول) ولري او شکر ډېر لوړ وي، د کیټونونو (Ketones) معاینه مهمه ده.
- د ډاکټر له ځانګړي پلان پرته د انسولین اضافي لوی دوز (Extra Insulin Dose — د انسولین اضافي دوز) مه ورکوئ.
۷. په روغتون کې طبي درملنه (Medical Treatment)
د شدید هایپوګلاسیمي درملنه:
- ګلوکاګون (Glucagon — ګلوکاګون) د هغه ناروغ لپاره چې د خولې له لارې شکر نه شي اخیستلای.
- د رګ له لارې ګلوکوز (IV Dextrose/Glucose — د رګ له لارې ګلوکوز).
- د وینې شکر دوامداره څارنه (Blood Glucose Monitoring — د وینې د شکر څارنه).
- د هایپوګلاسیمي د اصلي علت معلومول او د درملو/انسولین دوز اصلاح کول.
د DKA درملنه :
په روغتون کې معمولاً:
- د رګ له لارې مایعات (IV Fluids — د رګ له لارې مایعات)
- انسولین (Insulin Therapy — د انسولین درملنه)
- د پوټاشیم (Potassium — پوټاشیم) او نورو الکترولایتونو (Electrolytes — الکترولایتونه) اصلاح.
- د انتان (Infection — انتان) یا بل اصلي علت درملنه.
- د وینې شکر، کیټونونو او الکترولایتونو نږدې څارنه.
د HHS درملنه :
- د رګ له لارې مایعات (IV Fluids — د رګ له لارې مایعات)
- انسولین (Insulin — انسولین)
- د پوټاشیم او نورو الکترولایتونو اصلاح (Electrolyte Correction — د الکترولایتونو اصلاح)
- د اصلي علت درملنه.
- د شعور، وینې شکر، مایعاتو او الکترولایتونو دوامداره څارنه.
۸. د دواړو حالتونو د مخنیوي لارې (Prevention)
د هایپوګلاسیمي د مخنیوي لپاره:
- خواړه په ټاکلي وخت وخورئ.
- د انسولین او درملو اندازه په خپله مه بدلوئ.
- د ورزش پر مهال د وینې شکر وڅارئ.
- د ګلوکوز ګولۍ یا د ژر جذبېدونکي شکر سرچینه له ځان سره ولرئ.
- کورنۍ ته د شدید هایپوګلاسیمي او ګلوکاګون (Glucagon) په اړه روزنه ورکړئ.
د هایپرګلاسیمي د مخنیوي لپاره:
- د وینې شکر په منظم ډول اندازه کړئ.
- انسولین او درمل د ډاکټر د پلان مطابق واخلئ.
- مناسب خوراک او فزیکي فعالیت وساتئ.
- د ناروغۍ، تبې یا انتان پر مهال شکر ډېر ځله وڅارئ.
- د Type 1 Diabetes په ناروغانو کې د لوړ شکر پر مهال د کیټونونو (Ketones) د معلومولو لپاره د ډاکټر له لارښوونې سره سم پلان ولرئ.