لیکوال: داکتر سمیع الله خالد سهاک
سریزه
د بابړې عامه وژنه چې د ۱۹۴۸ کال د اګست په ۱۲مه د هغه وخت د شمال لوېدیځ سرحدي ایالت (NWFP)، چې اوس خیبر پښتونخوا بلل کېږي. داپیښه چی د چارسدې په بابړه سیمه کې رامنځته شوه، د پښتنو د سیاسي تاریخ او د پاکستان پوځی حکومتونو د لومړني تاریخ له تر ټولو دردناکو او جنجالي پېښو څخه ګڼل کېږي. دا پېښه د پاکستان له جوړېدو یوازې یو کال وروسته رامنځته شوه او د خدایي خدمتګارانو له غورځنګ سره تړاو درلود. خدایي خدمتګاران یو ستر پښتون سیاسي او ټولنیز غورځنګ و چې له خان عبدالغفار خان، چې په باچا خان مشهور و، سره تړاو یې درلود. حکومتي ځواکونو پر مظاهره کوونکو ډزې وکړې او ګڼ کسان یې ووژل او ټپیان کړل، خو د مرګ ژوبلې کره شمېر تر اوسه هم د اختلاف وړ دی. د همدې تاریخي اهمیت او د قربانیانو د شمېر په اړه د اختلاف له امله، بابړه د سیاسي ځپنې او د پښتنو د سیاسي هویت، سولهییز مقاومت او د پاکستان د نوي دولت او پښتنو سیاسي خوځښتونو ترمنځ د اړیکو د بحث یو مهم سمبول ګرځېدلی دی.
(Bacha Khan).
شالید
د بابړې د پېښې شالید د پاکستان د جوړېدو په شاوخوا کې په شمال لوېدیځ سرحدي ایالت کې له رامنځته شویو سیاسي کړکېچونو سره تړاو لري. له خپلواکۍ څخه مخکې، خدایي خدمتګار غورځنګ د پښتنو ترمنځ په یوه مهم سیاسي ځواک بدل شوی و. باچا خان په مشرۍ دغه غورځنګ چی د انګلیستان په خوښه او هند برتانوی په ملتیا جوړ شوی سیاسی تګلارې یعنیعدم تشدد تینګار کوه مشری کیدله. دې غورځنګ د سیاسي ګډون، ټولنیزو اصلاحاتو او د برتانوي استعمار پر وړاندې پر مبارزې ټینګار کاوه. د دې غورځنګ غړي کله ناکله د خپلو ځانګړو سور رنګ جامو له امله سره کمیس اغوستونکي هم بلل کېدل. دغه غورځنګ د برتانوي واکمنۍ پر وړاندې د مبارزې په ترڅ کې له هند د کانګرس له ګوند سره سیاسي همکاري کوله. کله چې د برتانوي هند وېش ته زمینه برابره شوه، د خدایي خدمتګارانو سیاسي دریځ لا پېچلی شو، ځکه دوی په ۱۹۴۷ کال کې په شمال لوېدیځ سرحدي ایالت کې له ترسره شوي ټولپوښتنې څخه راضي نه وو. د دوی په نظر، په ټولپوښتنه کې د سیمې خلکو ته د خپلواکۍ یا له افغانستان سره د یوځای کېدو انتخاب نه و ورکړل شوی. له همدې امله، له نوي جوړ شوي پاکستاني دولت سره د دوی سیاسي اړیکې لا پسې ترینګلې شوې (Bacha Khan University).
د پاکستان له جوړېدو وروسته سیاسي شخړه نوره هم زیاته شوه. باچا خان او د خدایي خدمتګارانو یو شمېر نور مشران ونیول شول، او صوبه یي حکومت داسې اقدامات ترسره کړل چې چارواکو ته یې د سیاسي مخالفینو د نیولو پراخ واکونه ورکول. د تاریخي سرچینو له مخې، په ۱۹۴۸ کال کې صادر شوي یوه فرمان حکومت ته اجازه ورکوله چې خلک پرته له دې چې د هغوی د نیولو دلیل ورته بیان کړي، بندیان کړي. دغه ډول اقداماتو د خدایي خدمتګارانو په منځ کې نارضایتي او غوسه زیاته کړه. د پاکستان یو پخواني لوړپوړي چارواکي او دیپلومات رستم شاه مومند وروسته لیکلي چې، د باچا خان او نورو مشرانو دوامداره بندي کېدل هغه مهم عوامل وو چې په پای کې یې د بابړې د خونړۍ پېښې زمینه برابره کړه . (Mohmand)
د ۱۹۴۸ کال د اګست په ۱۲مه د خدایي خدمتګارانو پلویان په بابړه کې راټول شول. دوی د خپلو مشرانو د بندي کېدو او د صوبه یي حکومت د سیاستونو پر ضد اعتراض کاوه. حکومت په سیمه کې ۱۴۴ ماده نافذه کړې وه چې له مخې یې عامه غونډې او راټولېدنې محدودې شوې وې. کله چې مظاهره کوونکي سره راټول شول، حکومتي ځواکونه ورسره مخامخ شول. د تاریخي سرچینو له مخې، په هغه وخت کې د صوبه یی حکومت مشري عبدالقیوم خان کوله. حکومتي ځواکونو پر مظاهره کوونکو ډزې وکړې او دا پېښه د پاکستان د لومړني تاریخ له تر ټولو جنجالي پیښه وګڼل شوه.
د تلفاتو شمیره
د ملي تاریخي او کلتوري څېړنو انسټیټیوټ په یوه تاریخي اثر کې راغلي چې د حکومت په لومړني رسمي خبر کې د وژل شویو کسانو شمېر یوازې ۱۵ او د ټپیانو شمېر شاوخوا ۵۰ ښودل شوی و. خو د هغه وخت د ځینو ورځپاڼو راپورونو تر دې ډېر لوړ شمېر وړاندې کړی و. د بېلګې په توګه، Morning News د شاوخوا ۳۰۰ وژل شویو او له ۴۰۰ تر ۵۰۰ ټپیانو راپور ورکړی و.
(National Institute of Historical and Cultural Research).
د بابړې د پېښې په اړه د قربانیانو د شمېر اختلاف د دې تاریخي موضوع له تر ټولو مهمو اړخونو څخه دی. رسمي سرچینو په تاریخي ډول د نسبتاً ټیټې مرګژوبلې یادونه کړې ده. یو مشهور رسمي شمېر شاوخوا ۱۵ وژل شوي او ۴۰ ټپیان ښيي. په مقابل کې، د خدایي خدمتګارانو سرچینو شاوخوا ۱۵۰ وژل شوي او ۴۰۰ ټپیان یاد کړي دي. ځینې نورې تاریخي سرچینې تر دې هم لوړ شمېر وړاندې کوي. د باچا خان تاریخي ارشیف د ۶۱۱ وژل شویو او لږ تر لږه ۱۲۰۰ ټپیانو یادونه کوي. همدارنګه، Express Tribune کې رستم شاه مومند د له ۶۰۰ څخه د زیاتو وژل شویو او شاوخوا ۱۵۰۰ سختو ټپیانو یادونه کړې ده (Bacha Khan; Mohmand).
له همدې امله، دا مهمه ده چې ۱۶۰۰ پښتانه وژل شوي وو د یو ثابت او قطعي تاریخي حقیقت په توګه وړاندې نه شي. د ۱۶۰۰ وژل شویو شمېر په ځینو عامو روایتونو کې لیدل کېږي، خو موجودې سرچینې ښيي چې د قربانیانو شمېر په پراخه کچه توپیر لري. بهتره دا ده چی ووایو، په بابړه کې د وژل شویو او ټپیانو کره شمېر لا هم د اختلاف وړ دی، خو بېلابېلې تاریخي سرچینې د سلګونو کسانو د وژل کېدو او ټپي کېدو راپور ورکوي.
د ډزو له پېښې وروسته د صوبه یی حکومت چلند هم د بابړې د پېښې اهمیت زیات کړ. د تاریخي سرچینو له مخې، اعلی وزیر عبدالقیوم خان په صوبه یی اسمبلۍ کې د حکومت له اقداماتو دفاع وکړه. د ملي تاریخي او کلتوري څېړنو انسټیټیوټ په یوه تاریخي اثر کې د هغه له قوله راغلي چې په سیمه کې ۱۴۴ ماده نافذه شوې وه او کله چې خلکو له خپرېدو څخه ډډه وکړه، پر هغوی ډزې وشوې. په همدې سرچینه کې د هغه یوه بله وینا هم ثبت شوې چې پکې یې ادعا کړې وه چې که پولیسو خپل ټول مهمات نه وای خلاص کړي، مرګژوبله به لا زیاته شوې وای.
(National Institute of Historical and Cultural Research).
بابړي د پيښی تاریخی جوړښت
د بابړي پیښه یوازې د یوې ورځې پیښه نه بلکه دا د پاکستان د حکومت او د خدایي خدمتګارانو د غورځنګ ترمنځ د پراخې سیاسي شخړې یوه برخه وه. خدایي خدمتګارانو د پاکستان له جوړېدو مخکې د پښتنو په سیاسي فعالولو کې مهم رول درلود، خو له خپلواکۍ وروسته د نوي دولت له فشارونو سره مخ شول. د ۱۹۴۸ کال په سپتمبر کې خدایي خدمتګار غورځنګ منع شو او د هغه سازماني جوړښتونه له منځه یووړل شول. د باچا خان تاریخي ارشیف په وینا، د غورځنګ پر وړاندې د حکومت اقداماتو کې د غړو نیول او په چارسده کې د سردریاب د غورځنګ د مرکزي مرکز ویجاړول هم شامل وو (Bacha Khan).
د خدایي خدمتګارانو پر غورځنګ د حکومت فشارونه یوازې د خلکو د مرګ او ټپي کېدو په کچه محدود نه وو. دغو اقداماتو د شمال لوېدیځ سرحدي ایالت سیاسي چاپېریال بدل کړ او د ډېرو پښتون ملتپالو په منځ کې یې دا احساس پیاوړی کړ چې د دوی سیاسي غورځنګ د نوي پاکستاني دولت له خوا له پامه غورځول شوی او څنډې ته شوی دی. له همدې امله، بابړه د پښتنو د سیاسي حقونو، صوبه یی خودمختارۍ، سیاسي استازیتوب او د سیاسي مخالفینو پر وړاندې د دولتي ځواک د استعمال په اړه د یوه پراخ تاریخي روایت برخه شوه.
په عین حال کې، د بابړې پېښه باید یوازې د قومي شخړې په توګه تفسیر نه شي. مظاهره کوونکي د یوه مشخص سیاسي غورځنګ غړي او پلویان وو او شخړه د سیاسي واک، مدني آزادیو، د غونډو د آزادۍ او د نوي دولت د سیاسي جوړښت په اړه د پراخې مبارزې په منځ کې رامنځته شوه. خدایي خدمتګار غورځنګ خپله د عدم تشدد ځانګړې فلسفه لرله. باچا خان د ټولنې خدمت، تعلیم، نظم او د ظلم پر وړاندې له تاوتریخوالي پرته مبارزې ته اهمیت ورکاوه. له همدې امله، پر بې وسلو مظاهره کوونکو د ډزو پېښه د دې غورځنګ په تاریخ کې ځانګړی ځای لري، ځکه چې د غورځنګ د سوله اییز مقاومت له فلسفې سره د دولت د تاوتریخجن غبرګون یو څرګند تضاد رامنځته کوي.
د بابړې پیښه او د پاکستان راتلونکی
بابړه د نوی جوړشوي دولت د ستونزو د درک لپاره هم مهمه ده. کله چې دا پېښه وشوه، پاکستان یوازې یو کال مخکې جوړ شوی و. نوی هېواد د وېش له امله له پراخو سیاسي، اقتصادي، اداري او ټولنیزو ستونزو سره مخ و. میلیونونه خلک بې ځایه شوي وو، نوي دولتي بنسټونه جوړېدل، او د نوي دولت د جوړښت او سیاسي واک پر سر اختلافات موجود وو. البته، دا شرایط د ملکي خلکو پر وړاندې د زیات ځواک استعمال توجیه نه کوی، خو دا مرسته کوي چې هغه بی ثبات او ناپایدار سیاسي چاپېریال درک کړو چې د بابړې د پېښې زمینه یې برابره کړې وه.
بابړه ځکه هم مهمه ده چې بېلابېلو ډلو دا پېښه په بېلابېلو ډولونو یاده کړې ده. د ډېرو پښتون ملتپالو او د خدایي خدمتګارانو د فلسفې د پلویانو لپاره بابړه د هغو خلکو د قربانۍ سمبول دی چې په یوه سیاسي مبارزه کې یې برخه اخیستې وه او د حکومتي ځواکونو له خوا ووژل شول. د باچا خان تاریخي سرچینه، قربانیان د غورځنګ بې وسلو پلویان ګڼي او بابړه د پښتنو په سیاسي تاریخ کې د وینې تویېدنې یوه مهمه پېښه بولي . باچا خان له بلې خوا، ځینې رسمي روایتونه پر حکومتي ارقامو ټینګار کوي او د مظاهرې د غیرقانوني ګڼلو او د ۱۴۴ مادې د ماتولو موضوع مطرح کوي. دغه متضاد روایتونه ښيي چې ولې بابړه تر اوسه یوه حساسه تاریخي او سیاسي موضوع ده (باچاخان).
سره له دې اختلافاتو، د پېښې په اړه پر څو اساسي حقایقو عمومي موافقه شته یو داچی دا پېښه د ۱۹۴۸ کال د اګست په ۱۲مه کی رامنځته شوه. دوهم، ځای یې بابړه، د چارسدې سیمه وه. دریم داچی قربانیان یی د خدایي خدمتګار غورځنګ له غړو او پلویانو څخه وو. او څلورم داچی حکومتي ځواکونو پر مظاهره کوونکو ډزې وکړې؛ او د پام وړ مرګژوبله رامنځته شوه
معاصرو او وروسته لیکل شویو سرچینو د قربانیانو ډېر متفاوت شمېرې وړاندې کړي دي. له همدې امله، څېړونکي او زده کوونکي باید د یوې سرچینې پر ځای څو سرچینې وڅېړي او د ثابتو حقایقو او متنازعو ادعاوو ترمنځ توپیر وکړي (Mohmand).
د اګست ۱۲مه د ډېرو پښتنو سیاسي او ټولنیزو سازمانونو له خوا د بابړې د شهیدانو د ورځې په توګه یادېږي. په دې ورځ د قربانیانو د درناوي لپاره مراسم ترسره کېږي او د خدایي خدمتګار غورځنګ، د باچا خان د عدم تشدد فلسفې او د پښتنو د سیاسي مبارزې د تاریخ په اړه بحثونه کېږي. د بابړې یادونه د سوله اییز سیاسي ګډون اهمیت او د سیاسي مظاهره کوونکو پر وړاندې د زیات دولتي ځواک د استعمال د خطرونو په اړه د بحث لپاره هم زمینه برابروي. که څه هم په افغانستان کی دا ورځ د بابړی د پیښې په نوم نه لمانځل کیږي، خو دولتونه باید د پښتنو د د نورو غورځنګونو تر څنګ د دې ورخی هم په لوړو مراسمو تجلیل وکړي او نړیوالو ته ووایی چی لر او بر پښتانه د ا ختلافاتو سره سره یو نه بیلدونکی ملت دی.
د پيښې تاریخي ارزښت
د بابړې ارزښت یوازې دې ته اړه نه لري او محدود نه دی چې څومره خلک وژل شوي وو. د دې پېښې ژور اهمیت په دې کې دی چې دا د یوه نوي جوړ شوي دولت او هغه سیاسي غورځنګ ترمنځ د ستونزمنو اړیکو یو مثال دی چې د پښتنې ټولنې او سیاسي حقونو لپاره یې ځانګړی لیدلوری درلود. د بابړې پیښه د آزادۍ، سیاسي مخالفت، دولتي واک، مدني آزادیو او د سیاسي مخالفینو د چلند په اړه مهمې پوښتنې راپورته کوي. دا چې د قربانیانو د شمېر په اړه لا هم اختلاف موجود دی، دا هم ښيي چې د تاریخي اسنادو، ارشیفونو او بېلابېلو سرچینو ساتنه او څېړنه څومره مهمه ده. او څومره دولتې مراجعو د دې پیښې د پټولو او کوچنی ښودلو لپاره هڅه کړې او کوي.
پایله
په پایله کې، د ۱۹۴۸ کال د بابړې عامه وژنه د پاکستان د لومړني تاریخ او د پښتنو د سیمې په سیاسي تاریخ کې یوه مهمه تاریخي پېښه وه. د خدایي خدمتګارانو د پلویانو وژل کېدل د پاکستان له جوړېدو لږ وروسته د صوبه یی حکومت او پښتنو سیاسي فعالانو ترمنځ ژور سیاسي کړکېچ څرګندوي. که څه هم د قربانیانو کره شمېر لا هم د اختلاف وړ دی، تاریخي او معاصرې سرچینې ښيي چې مرګ ژوبله د پام وړ وه او پېښې اوږدمهاله سیاسي اغېزې لرلې. وروسته د خدایي خدمتګار غورځنګ منع کېدو د بابړې یاد لا پیاوړی کړ او دا پېښه یې د سیاسي ځپنې د یوه سمبول په توګه په تاریخ کې ثبت کړه. د ډېرو پښتنو لپاره، د اګست ۱۲مه یوازې یوه تاریخي ورځ نه بلکې د هغو کسانو د یاد ورځ ده چې د خپلې سیاسي مبارزې په ترڅ کې یې خپل خوږ ژوند له لاسه ورکړ. د بابړې د تاریخ له ثابتو حقایقو او متنازعو روایتونو سره یوځای مطالعه کول د پاکستان د لومړني تاریخ او د پښتنو د سیاسي هویت د پیچلي پرمختګ په اړه د لا متوازن درک زمینه برابروي.
پای
داکتر سمیع الله خالد سهاک
کلیفورنیا، د امریکا متحد ایالات
اګست، ۲۰۲۶ کال
ماخذونه
Bacha Khan Foundation. “The Babrra Massacre.” Bacha Khan’s Portfolio, Bacha Khan Foundation, https://bachakhan.org/massacre-of-khudai-khidmatgars/. Accessed 12 Aug. 2026.
Mohmand, Rustam Shah. “Babara Massacre of 1948.” The Express Tribune, 14 Aug. 2019, https://tribune.com.pk/story/2033419/babara-massacre-1948. Accessed 12 Aug. 2026.
National Institute of Historical and Cultural Research. The Dawn of New Era in Khyber. Quaid-i-Azam University, Islamabad, https://www.nihcr.edu.pk/Downloads/PDF%20Books/Dawn%20of%20Era.pdf. Accessed 12 Aug. 2026.
Bacha Khan University. Curriculum for Four Years. Bacha Khan University, Charsadda, https://bkuc.edu.pk/media/154/1.pdf. Accessed 12 Aug. 2026.
https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%93%D9%87
https://www.bbc.com/pashto/pakhtunkhwa-53757233
د بابړې ورځ: پښتانه ځوانان څه ویل لري؟