تاند (جمعه، د زمري/ اسد ۲۳ مه) د اویل پرایس ویبپاڼې د راپور له مخې، د ترکمنستان، افغانستان، پاکستان او هند ترمنځ د طبیعي ګاز د لېږد د ټاپي (TAPI) نللیکې د جوړولو په اړه، که څه هم د افغانستان او ترکمنستان چارواکي د پروژې د پرمختګ خبر ورکوي، خو خپلواک شواهد ښيي چې د کار د چټکتیا په اړه لا هم ډېرې پوښتنې شته.
د راپور له مخې، د ټاپي پروژه له څو لسیزو راهیسې د پلان په مرحله کې ده. اوس د دې پروژې د لومړۍ برخې، چې د ترکمنستان له سرحدي ښار سرحداباد څخه د افغانستان تر لوېدیځ ښار هرات پورې ۱۵۳ کیلومتره اوږدوالی لري، د جوړولو چارې روانې دي؛ خو د کار بهیر ډېر ورو بلل شوی دی.
د ترکمنستان ملي مشر قربانقلي بیرديمحمدوف د اګست پر ۱۰مه (تېره دوشنبه) افغانستان ته سفر وکړ او له افغان چارواکو سره یې د ټاپي پروژې د چټکولو او د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو اړیکو د پراختیا په اړه خبرې وکړې.
ترکمنستان او افغان چارواکو د ټاپي پروژې پر اهمیت ټینګار کړی او ویلي یې دي چې د پروژې چارې مخته روانې دي. د ترکمنستان د چارواکو په وینا، د افغانستان په برخه کې د پروژې په کارونو کې شاوخوا ۷۰۰ ترکمن متخصصان او تر ۳۰۰ ډېر ځانګړي ماشینونه کارول کېږي.
هرات ته د ګاز د رسولو هوکړه
د بیرديمحمدوف د سفر په ترڅ کې تر ټولو مهم پرمختګ هرات ښار ته د ترکمنستان ګازو رسولو په اړه د یوه لومړني تفاهم لاسلیکول و.
د دې سند له مخې، دواړه خواوې د هرات لپاره د ترکمن ګاز د رسولو پر بنسټیزو شرایطو خبرې کوي او همدارنګه په هرات کې د سیمهییز ګاز وېشلو شبکې په جوړولو کې د ترکمنستان د احتمالي ونډې موضوع هم مطرح شوې ده.
خو راپور وايي چې د ګاز د رسولو بشپړه سوداګریزه هوکړه لا نه ده شوې. د ګاز بیه، د صادراتي ګاز اندازه او نور مهم سوداګریز شرایط لا هم باید د دواړو خواوو ترمنځ وروستي شي.
د افغانستان د طالبانو د حکومت د ريیس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر هم له ترکمن لوري غوښتي چې د ګاز د بیې په اړه هوکړه ژر بشپړه کړي. د افغان حکومت په وینا، دا باید یوه اوږدمهاله هوکړه وي چې ساده شرایط او د بیې د بیاکتنې انعطافمن میکانیزم ولري.
د برېښنا او نوري فایبر پروژې
د راپور له مخې، بیرديمحمدوف یوازې پر ټاپي تمرکز نه کوي، بلکې غواړي د ترکمنستان، افغانستان او پاکستان ترمنځ د برېښنا د لېږد یوې کرښې او ورسره د نوري فایبر کیبل هم جوړ شي.
هغه همداراز د افغانستان او ترکمنستان ترمنځ د سوداګرۍ د پراختیا غوښتنه کړې او د ترکمنستان ترکمنباشي بندر یې د لوېدیځو بازارونو لور ته د افغانستان د صادراتو لپاره د احتمالي دروازې په توګه بللی دی.
د ځمکې او رېلګاډي له لارې د سوداګریزو توکو د لېږد د وخت د کمولو لپاره یې د یوه «متحد لوژستیکي مرکز» د جوړولو وړاندیز هم کړی دی.
خو د راپور له مخې، تر اوسه داسې نښې نه لیدل کېږي چې د دغو پروژو د عملي کولو لپاره د سفر پر مهال کومه مشخصه او نوې هوکړه شوې وي.
پایله
راپور ټینګار کوي چې د ټاپي پروژې په اړه د چارواکو له خوشبینانه څرګندونو سره سره، د پروژې د عملي پرمختګ په اړه خپلواک او څرګند شواهد محدود دي. د هرات لپاره د ترکمن ګاز د رسولو موضوع هم لا تر اوسه د بیې، حجم او نورو سوداګریزو شرایطو د نه وروستي کېدو له امله بشپړه هوکړه نه ده.
په مجموع کې، د ټاپي پروژه د افغانستان لپاره د انرژۍ، ترانزیت او سیمهییزې اقتصادي همکارۍ له مهمو پروژو څخه ده، خو د راپور له ارزونې سره سم، د هغې د بشپړېدو لپاره لا هم د پام وړ تخنیکي، سوداګریز او عملي خنډونه شته.
د اویل پرایس له دې بدبینانه راپور سره سره، تېره اوونۍ اعلان وشو چې تراوسه د ټاپي نللکیه د افغانستان په خاوره کې ۱۱۶ کیلومتره غځول شوې ده او تمه ده چې د روان ۲۰۲۶ تر پایه به تر هرات ښاره ورسول شي.