Home+د روسیې او ترکیې له خوا د افغانستان رسمیت پېژندنه

د روسیې او ترکیې له خوا د افغانستان رسمیت پېژندنه

لیکوال: پروفیسور دکتور اورهان یازجي
ژباړن: سیلانی
د شوروي روسیې او د ترکیې لویې ملي جرګې له‌خوا د افغانستان په رسمیت پېژندنه.
له انګرېزانو سره د دغو خبرو اترو په لړ کې، د ۱۹۲۱ زېږدیز کال د فبرورۍ په ۲۸مه، د محمد ولي خان په مشرۍ د افغانستان د سفارتي پلاوي او د شوروي روسیې د استازي، ګیورګي واسیلیویچ چیچېرین، ترمنځ یو تړون لاسلیک شو. د دغه تړون له مخې:
۱. دواړه لوري د یو بل خپلواکي په رسمیت پېژني. د عادي سیاسي اړیکو پر ټینګولو هوکړه کوي او ژمنه کوي چې له نورو دولتونو سره به داسې تړونونه نه لاسلیکوي چې د یوه لوري ګټې زیانمنې کړي.۲. روسیه کولی شي د افغانستان په هرات، میمنې، مزارشریف، کندهار او غزني ښارونو کې قونسلګرۍ پرانیزي. افغانستان هم کولای شي په تاشکند، پېټروګراد (لېنېنګراد)، کازان، سمرقند، مروه او کراسنوودسک کې خپلې قونسلګرۍ پرانیزي.

۳. روسیه به د افغان سوداګریزو مالونو د ترانزیټ اجازه ورکوي.
۴. دواړه لوري د ختیځو ملتونو د ازادۍ په اړه همغږي دي. د دغو ملتونو خپلواکي باید د هغوی پر عمومي اراده ولاړه وي.۵. دواړه حکومتونه، د سیمې د اوسېدونکو له غوښتنو سره سم، د بخارا او خیوې خپلواکي او ازادي په رسمیت پېژني، پرته له دې چې د هغوی سرحدونه په کومه بڼه ټاکل کېږي.

۶. د دغه تړون د پلي کېدو پر مهال او د لینن له کړې ژمنې سره سم، روسیه مني چې هغه سرحدي سیمې به افغانستان ته بېرته وسپاري چې په تېرې پېړۍ کې د روسیې هېواد پورې اړوندې وې. خو په دې بهیر کې به د عدالت اصل او د خلکو د خپلې ارادې د څرګندولو ازادي رعایتېږي.
۷. د دواړو دولتونو ترمنځ د دایمي اړیکو تر ټینګېدو وروسته، روسیه به له افغانستان سره مالي مرسته وکړي.د دغه تړون په ضمیمه‌يي مادو کې بیا داسې راغلي دي:

۱. له افغانستان سره به هر کال د یو میلیون روبلو په ارزښت، د سرو زرو، سپینو زرو او مسو په بڼه مرسته کېږي.
۲. د قوشکې-هرات او کندهار-کابل ترمنځ به د ټیلیګراف کرښې جوړېږي.
۳. روسیه به د اړتیا پر مهال خپل متخصصان د افغانستان په واک کې ورکوي.³⁵له شوروي اتحاد سره د دغه تړون تر لاسلیک یوه ورځ وروسته، د ۱۹۲۱ زېږدیز کال د مارچ په لومړۍ نېټه، محمد ولي خان د ترکیې د لویې ملي جرګې له هغو استازو، یوسف کمال بېګ (تنګیرشېک) او رضا نور بېګ، سره چې هغه مهال په مسکو کې و، وکتل او له هغوی سره یې لس‌ماده‌ییز تړون لاسلیک کړ. د دغه تړون له مخې:

۱. خپلواک ترک دولت اړینه ګڼي چې د افغانستان دولت، چې له هغه سره د صمیمیت او زړه له کومي ژورې اړیکې لري، په بشپړ ډول په رسمیت وپېژني.

۲. تړون کوونکي لوري د ختیځ د ټولو ملتونو خپلواکي، بشپړه ازادي او د استقلال حق مني او تاییدوي چې هر ملت حق لري د خپلې خوښې له نظام سره سم خپل هېواد په خپلواک ډول اداره او رهبري کړي. دواړه لوري همدارنګه د بخارا او خیوې د دولتونو خپلواکي په رسمیت پېژني.

۳. د افغانستان دولت مني چې ترکیه، چې له پېړیو راهیسې یې د اسلام لارښوونه او خدمت کړی او د خلافت واګې یې په لاس کې درلودلې، په دغو چارو کې د لارښود مقام لري.
۴. له تړون کوونکو لوریو څخه هر یو مني چې د ختیځ د اشغال یا استثمار سیاست تعقیبوونکي هر امپریالیستي دولت له‌خوا پر بل لوري تېری، پر خپل ځان تېری وګڼي او د خپلو شته امکاناتو او سرچینو په چوکاټ کې به ورته لازم ځواب ووايي.۵. له تړون کوونکو لوریو څخه هر یو ژمنه کوي چې له هغه درېیم دولت سره به، چې بل تړون کوونکی لوری ورسره د شخړې په حالت کې وي، نه د خپلو ګټو لپاره او نه د بل تړون کوونکي دولت پر زیان، کوم تړون یا قرارداد لاسلیکوي. همدارنګه، هر لوری ژمنه کوي چې له کوم بل دولت سره د تړون تر لاسلیکولو مخکې به بل تړون کوونکی دولت خبروي.

۶. تړون کوونکي لوري به د خپلو متقابلو اقتصادي او سوداګریزو اړیکو او سفارتي چارو د تنظیم لپاره اړین تړونونه په جلا توګه لاسلیک کړي او له همدا اوس څخه به د یو بل پلازمېنو ته خپل سفیران واستوي.

۷. تړون کوونکي لوري به د دواړو دولتونو ترمنځ منظم او ځانګړي پوستي خدمات رامنځته کړي او یو بل به له خپلو سیاسي حالاتو، ښوونیزو او سوداګریزو چارو او همدارنګه له خپلو هر ډول اړتیاوو او غوښتنو څخه خبروي.

۸. ترکیه ژمنه کوي چې له افغانستان سره به د کرنې په برخه کې مرسته وکړي او دغه هېواد ته به ښوونکي او پوځي افسران واستوي. یاد ښوونکي او افسران به پنځه کاله په افغانستان کې دندې ترسره کوي او د دې مودې تر پای ته رسېدو وروسته، که افغانستان غوښتنه وکړي، ترکیه به یو بل ښوونیز پلاوی هم ورولېږي.

۹. دغه تړون به د دواړو لوریو له‌خوا په لنډ ممکن وخت کې تصویب او له هماغې شېبې څخه به نافذ شي.

۱۰. دغه تړون په مسکو کې په دوو نسخو ترتیب شوی او د دواړو لوریو د استازو له‌خوا لاسلیک شوی دی. تړون د ۱۳۳۷ کال د مارچ میاشتې د لومړۍ نېټې، سه‌شنبې په ورځ، چې د ۱۳۳۹ هجري قمري کال د جمادي‌الثاني میاشتې له یوویشتمې نېټې سره سمون خوري، لاسلیک شوی دی.³⁶

د دغه تړون له مخې، د ترکیې لویې ملي جرګې د افغانستان د بشپړې خپلواکۍ د په رسمیت پېژندلو ترڅنګ ژمنه وکړه چې له دغه هېواد سره به په سوداګریزو، پوځي او علمي برخو کې هر اړخیزه همکاري کوي. د ۱۹۲۱ زېږدیز کال د مارچ په لومړۍ نېټه د ترکیې د لویې ملي جرګې او افغان حکومت ترمنځ د لاسلیک شوي تړون د شپږمې مادې له مخې، دواړو لوریو به په متقابل ډول سفارتونه پرانیستل او خپلې ډیپلوماټیکې اړیکې به یې له همدې لارې پر مخ وړلې.³⁷

په ۱۹۲۱ زېږدیز کال، سلطان احمد خان په انقره کې د افغانستان د لومړي سفیر په توګه دنده پیل کړه او خپل باورلیک یې مصطفی کمال پاشا ته وړاندې کړ.³⁸ د همدې کال د جون په لسمه په انقره کې د افغانستان د سفارت د پرانیستلو مراسم ترسره شول او د سفارت پر ودانۍ د افغانستان بیرغ پخپله د مصطفی کمال پاشا له‌خوا پورته شو.³⁹

له روسیې او ترکیې سره د یادو تړونو لاسلیک کېدل، په کابل کې په خوښئ ونمانځل شول او هرکلی یې وشو. د هنري ډابز په مشرۍ انګرېز پلاوي د فشارونو په واردولو پیل وکړ، څو د افغانستان په ګڼو ښارونو کې د روسیې د قونسلګریو د پرانیستلو مخه ونیسي او له ترکیې سره لاسلیک شوی تړون بې‌اعتباره کړي.

په همدې ترڅ کې کابل ته نوي خبرونه راورسېدل. د دغو خبرونو له مخې، ایران او د اروپا بېلابېلو دولتونو هم افغانستان د یوه خپلواک دولت په توګه په رسمیت پېژندلی و.⁴⁰ سربېره پر دې، دا خبر چې ایټالیا له افغانستان سره د سوداګریز تړون د لاسلیکولو او په دغه هېواد کې د قونسلګرۍ د پرانیستلو په موخه له افغان سفارتي پلاوي سره هوکړه‌لیک لاسلیک کړی، په کابل کې له پراخې خوښۍ سره بدرګه شو. خو انګرېز لوری یې سخت اندېښمن کړ، ځکه انګرېزانو لا هم افغانستان د خپل نفوذ د حوزې یوه برخه ګڼله.⁴¹

په کابل کې د دواړو پلاوو ترمنځ د خبرو اترو د دوام پر مهال، محمد ولي خان د ۱۹۲۱ زېږدیز کال په اګست کې لندن ته ولاړ او هلته یې له لارډ کرزن سره وکتل. لارډ کرزن له نورو دولتونو سره د افغانستان خبرې اترې او د یو شمېر تړونونو لاسلیکول، د راولپنډۍ او مسوري له تړونونو سره خیانت وباله. نوموړي دا هم زیاته کړه چې افغان حکومت باید له لندن سره نه، بلکې د هند له حکومت سره د یوه رسمي مخاطب په توګه تعامل وکړي.

دې خبر په کابل کې پراخ سیاسي غبرګونونه راوپارول. امان‌الله خان، کله چې ولیدل انګرېزان د افغانستان د خپلواکۍ له په رسمیت پېژندلو څخه لا هم ډېر لرې دي، د ۱۹۲۱ زېږدیز کال د اګست په ۲۸مه له روسیې سره لاسلیک شوی تړون تصویب کړ.⁴²

نوټ: درېیمې برخې پای، بله برخه هم لري.

د افغان-انګرېز جګړه (۱۹۱۹) او د راولپنډۍ او میسوري تړونونه

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

ادب

په اوکراین کې د جګړې له امله میلیونونه کتابونه سوځېدلي

تاند (سې شنبه، د زمري/ اسد ۲۰ مه) د اوکراین د ماشومانو د کتابونو د یوه لوی خپرندوی شرکت «رانُک» مشر ویکتور کروهلوف هغه...