زما اکثره همځولي چې د سرطان د شپږویشتمې او د ثور د اوومې نېټې پېښې یې لیدلي دي، ګومان کوي چې که دغه پېښې نه وای، ژوند به یې بهتره و. په دغو حوادثو شاوخوا نیمه پیړۍ تېره شوې ده خو کابو هر کال چې ثور پیل شي او سرطان پای ته نژدې کېږي، په تصور کې هغو وختونو ته ستون شم او ډېرې بې فایدې خبرې په زړه کې راتېرې شي. په زړه کې وایم چې کاشکې داسې شوي وای، کاشکې هاسې شوي وای! په تېره شوې زمانه کې تغییر راوستل ناممکنه چاره ده، مګر د نن او سبا د ښه کېدو لپاره یو څه ورنه زده کول ممکن دي.
یوه ورځ مې د اسلم وطنجار د یوه ملګري خبرې اورېدې. ویل یې، د سرطان له کودتا او د شاهي نظام له ړنګېدو وروسته مې له وطنجاره پوښتنه وکړه چې که داوود خان هم سم نه چلېده، څه به کوې؟ ده ځواب راکړ:«که سم نه چلېده، د هغه په خلاف به هم راپاڅم!»
له دې خبرې څو کاله وروسته، د داوود خان د حکومت په نسکورېدو او د ثور په کودتا کې د وطنجار برخه تر بل هر منصبدار زیاته وه. هغه ټانک چې د کودتا په ورځ دی پکې سپور و او شمېره یې ۸۱۵ وه، د ثور انقلاب په یوه سیمبول بدل شو.
ما ته د کودتا کلمه وطنجار رایادوي.
هغه کسان چې د کودتاکوونکو په اړه مثبت نظر لري، ممکن ووایي: نیتونه یې سم وو خو حالات خراب شول. او مخالفان یې شاید ووایي: نیتونه یې کاږه وو، ځکه حالات خراب شول. دغه بحثونه هغه بحث ته ورته شي چې اول چرګه پیدا شوې ده که هګۍ؟
زما په ګومان که د کودتاکوونکو فکر او عمل ته د شلمې پیړۍ د لوی فیلسوف او سیاسي مفکر کارل پوپر د خورا مشهور کتاب (پرانیستې ټولنه او غلیمان یې) په رڼا کې وګورو، داسې پایلو ته به ورسېږو چې د نن او سبا لپاره به هم درسونه پکې وي.
پوپر وایي، د یو کس یا یوې ډلې دا رنګه نظر چې د حقیقت مالکیت صرف له دوی سره دی، استبدادي نظر دی او د خیر سبب نه ګرځي.
وطنجار یا بل کودتاکوونکي ځکه توره له تېکې راایستله چې خپل ذهن او د خپلو ملګرو ذهن په ټولنه کې د حقیقت مالک ورښکارېده. یعنې وطنجار ځان ته دا حق ورکاوه چې داوود خان یا بل واکمن نسکور کړي، ځکه ده او د ده ملګرو ته یې نسکورېدا سمه معلومېده. دوی ته دا شک نه پیدا کېده چې د حقیقت او عدالت په پېژندلو کې شاید اشتباه وکړي.
انسان جایزالخطا دی. موږ هر یو که انصاف ولرو او خپل تېر ژوند ته وګورو، داسې ډېرې پرېکړې به ومومو چې په هغو اوس پښېمانه یوو. نو ایا د هیڅ پرېکړې جراات به نه کوو،ځکه چې انسان خطا کولای شي؟ نه. منظور بل شی دی.
زموږ پریکړې او فکرونه هغه وخت ټولنې ته په جدي خطر بدلېدای شي چې نور د هغو منلو ته مجبور وبولو. په شخصي ژوند کې که مثلا زه په دې باور یم چې مڼه تر ټولو خوندوره مېوه ده یا چشتیه تر ټولو غوره صوفیانه طریقه ده، دا د مشکل سبب نه ګرځي. مشکل هاله پیدا کېږي چې نور هم د خپل نظر پیروي ته مجبور کړم او بل مجبورول د قدرت په زور کېږي. زما یا زما د ملګرو فیصلې معمولاً هغه وخت ټولنې ته په جدي خطر بدلېدلای شي چې خلک مجبور وګڼو چې زموږ غوندې فکر وکړي او زموږ فیصلې ومني.
پوپر چې د حقیقت مالکیت خطرناک ګڼي، منظور یې تر ډېره حده له قدرت سره تړلی حقیقت دی. د ده په نظر داسې چلن د شر باعث ګرځي چې یو کس یا یوه ډله راشي او ووایي، مونږ پوهېږو، مونږ له حقیقته خبر یوو، نو له مونږ سره د مخالفت اجازه نشته.
پوپر د اطریش اوسېدونکی و. دی مخکې تر دې چې د هیتلر او فاشیستو استبداد اطریش لاندې کړي، نیوزیلند ته لاړ او هورې د استبداد د ماهیت په اړه د خپل شهکار کتاب (پرانیستې ټولنه او د هغې دښمنان، The Open Society and Its Enemies) په لیکلو بوخت شو.
د سیاسي فلسفې یو بنسټګر، افلاطون، کابو دوه نیم زره کاله پخوا په دې خبره ډېر فکر کړی و چې د واکمن ځانګړنې باید کومې وي؟ پوپر بل څه وویل. دی لیکي چې په سیاست کې اصلي سوال دا نه دی چې څوک دې واکمن شي؟ اصلي سوال دا دی چې سیاسي بنسټونه په څه ډول جوړ کړو چې که بد یا نالایقه کسان هم قدرت ترلاسه کړي خو چې ډېر ضرر ونه رسولی شي. کله چې پوپر دا خبره کوله، جرمني د هیتلر او شوروي د ستالین په منګولو کې وو. هیتلر او ستالین د میلیونونو کسانو ژوند ورتباه کاوه، مګر هغه وخت د شوروي او جرمني په نظامونو کې داسې سیاسي بنسټونه نه وو چې د دغو په ځان کې ورکو او په خپل نظر میینو واکمنو د تباه کوونکو فیصلو مخه ورباندې ډب شي او د شیطان له خره یې راکوز کړي.
پوپر وایي، د ولسواکي امتیاز دا نه دی چې تر ټولو منلي کسان قدرت ته رسوي، بلکې امتیاز یې دا دی چې تر ټولو نامنلي او بد کسان پکې بې خشونته له قدرته لرې کېدلای شي. زموږ کودتاکوونکو قدرت ته د رسېدو لپاره فکر کړی و خو په دې یې فکر نه و کړی چې له قدرته د راکوزولو بې خشونته لارې به کومې وي؟
زموږ په وطن او شاوخوا ملکونو کې په تاریخي لحاظ د واکمن د بدلېدو لپاره بس دا یو رواجي اصل موجود و چې له پاچا وروسته یې زوی د تخت مستحق دی خو څرنګه چې په واقعي معنا سیاسي فلسفه راسره نه وه نو د واک لېږد منطقي او بې خطره نسخه مو نه لرله او په نتیجه کې ډېر ځله د واکمن بدلېدل د قتلونو او تباهیو سبب وګرځېدل. اورنګزیب چې وفات شو، زامن یې، اعظم او معظم، د تخت د نیولو په سر په خپلو کې سره وجنګېدل او د رحمان بابا په قول:
شاه اعظم، معظم وګوره چې یې خسا کړ
په خونونو واړه ملک د هندوستان
دا حال زموږ په سیمه کې عام و او « پاچا ګردشي» منفي کلمه وه. د خلیفه هارون الرشید له وفاته وروسته د هغه زامنو، امین او مامون، د تخت د ګټلو لپاره ډېرې وینې وبهولې او د سلطان محمود غزنوي زامنو، محمد او مسعود هم د تخت د صاحبي کولو لپاره جګړه سره وکړه. چې د لویو او مدبرو واکمنو له وفاته وروسته د واک لېږد دغه حال و، د نورو اکثرو واکمنو قصه خو لا ګډه وډه وه. موږ چې د قدرت د تر لاسه کولو لپاره د یو کور په منځ کې نه سره جوړېدو او منلې قاعده مو ورته نه لرله، د واک لېږد له واضح قاعدې پرته مو د یوه ګوند او ټول ملت په منځ کې د قدرت د انتقال مسالې ته ولې تشویش نه کاوه؟
عدالت عامه غوښتنه ده خو ډېر ځله د عدالت په لاره کې ډېرې بې عدالتۍ شوې دي. د پوپر په نظر، کار معمولا هغه وخت خرابېږي چې یو څوک ځان او خپل همفکران د عدالت او حقیقت وروستي قاضیان وبولي او دا هېر کړي چې د ټولنې چارې شراکت غواړي او د ټولنې د غړیو له ازاد بحثه پرته عدالت او حقیقت ته نژدې کېږو نه، بلکې لرې کېږو. د پوپر په نظر حقیقت او عدالت باید د خبرو اترو له لارې ولټوو، نه د یو چا د حکم له لارې. څرنګه چې د هیچا پر تندي نه دي لیکلي چې د حقیقت او عدالت وروستۍ نسخه ورسره ده، نو که یې نسبتا بهتره نسخه لټوو، هغه به د مختلفو او متفاوتو کسانو د ازاد بحث په نتیجه کې وي.
د اسلم وطنجار په باره کې مې په څو رپورټونو کې ولوستل چې په مهاجرت کې یې د ژوند وروستي کلونه له مالي ستونزو مالامال و. له ده سره د قدرت په مهال د خپلو جېبونو د ډکولو غم نه و. پلویان یې ویلای شي چې د ده نیت سم و، ځکه خو د خپل جېب په غم کې نه و، او مخالفان یې ویلای شي چې که یې نیت سم وای، دومره ډېره بربادي به نه پېښېده. دا هم ویلای شو چې یوازې په ښه نیت وطنونه نه جوړېږي.
د سرطان دېرشمه، ۱۴۰۵
استاد سلام
ته یو عالم او دانشمند لیکوال یی ستا ټولې لیکنې دګوګلی معلوماتو، اطلاعاتو څخه ډیر ې لوړې دی هرخبره مو بشپړه علمی استدلال باندې استواره ده .
ما دوطن جار مرکه نه وه اورېدلې وایی: مرد تا سخن نګفته باشد هنرش نهفته باشد!
لکه څنګه چې تاته معلومه زمو کړکیچ نیمې پېړۍ ته ورسید خو موږ یو معمولی شان ته رهبر څه چې یو میرو ! مو هم ونه موند زه
دلته داوښ پوښتنې ته راځم وایی: اوښ نه چا پوښتنه وکړ ه غړۍ دې ولې کږه ده هغه وویل کوم ځای مې سم دی چې غړۍ مې سمه شی.
استاد محترم ماته دوطن جار لافه
یوه کاذبه لافه ښکاری ځکه دافغانستان زعامت ځانګړی هر اړخیزه ظرفیت او شخصیت غواړی
.کور مو ودان!
ښاغلي اسدالله غظنفر ته په درنښت او سلام!
ستاسو دغه لیکنه مې په غور ولوستله، نو ځینو پېښو ته مې پام ورواوښت. د پوپر فلسفه خو تیوریتیک بنسټ دی، مګر ژوند کې تل د زور خبره رامنځ ته کېږي او د ټولنې سیاسي او ټوانیز جوړښت د همغه مملکت په ټولنیز ژوند پور تړلی دی.
جرمني لومړۍ او دویمه نړيواله جګړه پیل کړه او په دواړو کې ناکامه شوه او غنایم له جریمو سره پرې واوښنل، خو عثماني واکمني ختمه شوه او د انګرېز له امپراطوري په دواړ جګړو کې ګڼشمېر ملکونه خپلواک شول، جرمن یې ځانته یو بری تلقي کوي.
په دویمه نړیوالې جګړې کې له ۵۰ میلیونه زیات او تر ۷۰ میلیونه هم یادېږي ووژل شول. دوبمه نړیواله جګړه پر جرمني وتپل شوه، ځکه انګلوسکسانو داسې محدودیتونه یې پرې کېښودل، چې جرمني له اقتصادي رکود او نورو جنجالونو سره مخامخ شوه، نو هیتلر دې ته اړ ایستل شو، چې جکړه پيل کړي او نورو سیمو ته یې وغزوي. د فاشیست با قومي برتري آبډیا اوس هم په ټوله نړۍ کې شته. د ټرمپ حکومت د افریقا او اسلامي ملکونو وګړو ته ویزه نه ورکوي، مګر د سویلې افریقا او نورو ملکونو سپینپوستو ته ویزه آزاده ده او ځینې خو بې ویزې هم ورروان وي. په هالند کې د برده داري له مودې د سینتر کلاوس په جشن کې د تور چوکړه (سوارتې پیت) یا بې تربیه تورغری آیډیا خپلو ماشومانو ته ورکوي. د هالندي په رسمي دکشنري کې د اوتوختون او الوختون یعنې خپل سپبنی او پردی هالندی لغتونه موجود دي. کشمیریان کشمیزي او پښتانه پښتونولي یادوي. په روسیه کې د قفقاز خلکو ته تورغري او د سایبیریا وګړو ته توهینآمېزه د چوکچه لغت او اوکراینیانو ته خخول ویی کاروي، نو د ناروغ نشنلیزم او فاشیستي نظر هر ځای موجود دی، ځینې وایي: یو مسلمان تر ټولو بهتره دی! نو هیتلر جګړې ته اړ ایستل شوو.
په ۱۹۹۱ کې عراق پر کوییت تیری وکړ او امریکا د کوییت ننګه وکړه او د صدام حسین قواوې یې بیرته شاته وتمبولې، چې زه هغه مهال محصل وم، نو ما خپلو سیالو ته ویل، چې کله کله قانون په زور پلی کېږي، مګر په ۲۰۰۳ م کال په عراق د امریکا یرغل غندم او له نړیوالو قوانینو یې سرغړونه ګڼم. په افغانستان امریکایي تیری یو یرغل ګڼم.
د ستالین په اړه ویل کېږي، چې په حکمروايي کې یې تر ۵۰ میلیونه خلک ووژل شول، چې ۲۶ میلیونه یې د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې له منځه لاړل. دویمه نړیواله جګړه روسانو یا شوروي وګټله، خو رهبري او قومانده د ستالین وه. د ستالین په د ده بو زبردسته روسی مارشال ژوکوف وایي، چې ستالین یو خارقالعاده رهبر او نظامي نابغه وو. د ستالین په موده کې د شوروي اتحاد اقتصاد پیاوړی شو، د اټوم انرژي خاوند سوو، د سایبیریا د بام پروژه یې پلې کړه، چې مسکو یې له سایبیریا او چین سره ونښولو. خپلو خلکو ته یې د خپل آیډیال پر بنسټ کور، کالي او ډوډۍ ورکړل! خو د دیموکراسي پلویانو ګوربوچوف او یلتسن شوروي اتحاد دړېوړې کړ، چې اوس یې پوتین راټولوي. اوکراین په دویمه نړيواله جګړه کې له جرمنانو سره لاس یو کړ او د روسانو پر ضد وجنګېدل، د سوروي اتحاد ړنګول هم له اوکراینه سرچشمه اخیسته او له ۱۹۹۱ نه تر ۲۰۲۲ یې د اوکرین روسي وګړي ترورول، له سیمو یې شړل او له غربیانو سره یې لاس یو کړی وو، چې جګړه پر پوتین ورواښتله، چې اوس هم ارواوې ترې نا کراره دي، خو ګورجستان په ۲۰۰۸ کې سم سبق تر لاسه کړ! دغه ټول په زور شوي دي.
ایران لکه پاکستان د افغانستان دوښمن ګاونډی دی. په ۱۹۱۹ کې د افغانستان د خپلواکي مخالف وو، چې د ایران دغه نظر هغه محال په یوې جاپاني اخبار کې خپور شوی وو! مګر د امریکایي تیري سره زه شحصا سخت مخالف یم، ځکه امریکا یکه تازي کوي، بدماشي کوي او د سیمې او د خلکو حق تر پښو لاندې کوي، نو د امریکا صد د هر درپځ پلوی یم او په دې هیله چې امریکا له خپل یرغلګر ذهنیت راولوېږي!
د افغانستان د کودتاچیانو او بلخصوص د مرحوم وطنجار په اړه باید یاده کړم، چې زما یو ملګري به ویل، چې: در وخت کمونیستا ګوشنه در کون تشنه درامده بود! نو هغه مهال د افغانستان ټولې اقتصادې چارې د روسانو لخوا اداره کېدلې او چارواکو پرته له روسي مشاوره پرېکړه خو څه کوې، حتی تشناب ته هم پرته له اجازې نه شوی تللی، نو د غلې او جوب ډکولو ډېر څه نه ول، مګر د ثور انقلاب په دویم او که دریم فرمان کې ولسمشر ته تر ۳ لکه افغانۍ، وزیرانو تر ۲۵۰ زره افغانۍ وټاکل شوې، هغه مخال یو ډالر په له ۲۰ تر ۳۰ افغانۍ تبادله کېدو!
وطنجار د دواد خان او د خلقیانو په کودتا کې پیاوړی رول درلود. هېڅ خلقي یا پرچمي ګومان نه کولو، چې شوروي به سقوط وکړي، نو دوی به ټول عمر مقتدر وي، ځکه يې په دولتي امکاناتو په موټرو، سوچي ته چکرونو او لسهاوو باډیګاردانو بسنه کړې وه!
مرحوم وطنجار وروسته د نجیب د حکومت له سقوطه یو څه موده په مسکو کې وو او بیا یې غوښتل په ساختګي روسي پاسپورت لکه یو طبیب د اوکراین له لارې لوېديز نړۍ ته قاچاقي ورواوړي، خو په سرحد کې کوم سابقه روسي نظامي پېژندلی وو او له ریله یې ښکته کړی وو اږ بیرته یې د اوکراین کوم ښارته استولی وو، چې بیا په ۵۳ کلنۍ له ورپېښې ناروغي ومړ! الله دې پر ټولو ژوندیو او تللو رحم وکړي، آمین یا ربالعالمین! که مو وخت درلود دا پورته موضوعان ستایو د مسلکي پوهې په رڼا کې د یوې لیکنې په بڼه ولیکی! وسلام
د استاد اسدالله غضنفر دا لیکنه د فکر، تاریخ او سیاسي فلسفې یو ارزښتناک امتزاج دی. لیکوال د افغانستان د معاصر تاریخ یوې حساسې دورې ته یوازې د احساساتو له زاویې نه، بلکې د عقل، استدلال او تاریخي تجربې په رڼا کې ګوري. د کارل پوپر د نظریاتو په مرسته یې دا په زړه پورې روښانه کړې چې د حقیقت د مطلق مالکیت ادعا او د زور له لارې د بدلون راوستل، که هر څومره په ښه نیت هم وي، د ټولنو لپاره خطرناک تمامېدای شي. د لیکنې ژبه روانه، خوږه او اغېزمنه ده، بېلګې یې پر ځای دي او استدلال یې لوستونکی فکر کولو ته هڅوي. دا مقاله نه یوازې د افغانستان د تېرې نیمې پېړۍ د پېښو د درک لپاره مهمه ده، بلکې د راتلونکي لپاره هم یو ژور درس وړاندې کوي چې هېوادونه یوازې په ښو نیتونو نه، بلکې په سالمو سیاسي بنسټونو، ازادو بحثونو او د قانون په واکمنۍ ابادېږي. د استاد غضنفر دا لیکنه په رښتیا هم د مقالې او فکري نثر یوه غوره بېلګه ده.
نعنت الله بارکزی
په ایډیولوژیک بازار کی د ” ښه نیت او بد نیت ” سِکه نه چلیږی بلکه “مرام” او ” هدف ” اصلی بنسټ دی.
د ثور د کوتاچیانو خصوصاً افراطی خلکیانو او پرچمیانو اصلی مرام او ارمان دا ۇ چی افغانستان د شوروی د اقمارو په مدار کی تثبیت کړی چی دا ډیر ستر بالقوه او فکری خیانت ۇ. حدس دی وشی چی باالقوه خیانت دومره ستره فاجعه را منځته کړه نو باالفعل خیانت ( د شوروی په مدار کی د تثبیت بریالیتوب ) به څومره ستره فاجعه را منځته کړی وای؟
بناءً
دا غولوونکی تبلیغات ( فلانی وزیر دومره له فساده پاک ۇ چی تر پرون پوری فقط د یوه زاړه بایسکل څښتن ۇ یا فلانی وزیر او رئیس د ژوڼد تر پای پوری په کرائی کور کی اوسیدی ) هیڅکله د تطهیر وسیله نه شی کیدای.
آیا تر دی بل لوی فساد شتون لری چی یو څوک یا ډله د خپل وطن کُلیّت او موجودیت په قِمار ووهی؟
بس خدای دي موږ ته هم لیږ عقل راکړي
چي ځان تر نورو خلکو پوه ونه بولو
او د نورو خلکو د اوریدو حوصله دي راکړي
خو ګومان نه کوم
آینشټاین ویلې چې عسکر يواځې د ملا تیر ته اړتیا لرې چې نیغ لاړ شې.
نو د آینشټاین لید د افغانستان په هکله سل په سلو صدق کوې چي عسکرو يواځې چپه کول زده ول او بس.