زینب ترهکې
سریزه
د افغانستان د معاصر تاریخ یوه مهمه او جنجالي موضوع دا ده چې په ۱۹۹۰مو کلونو کې د طالبانو، مجاهدینو، پاکستان، ایران، امریکا، روسیې او نړیوالو اقتصادي شرکتونو ترمنځ څه ډول اړیکې موجودې وې.
په همدې لړ کې د یونیکال (Unocal) شرکت نوم ډېر مطرح کېږي.
یونیکال یو امریکایي شرکت وه چې غوښتل یې د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان او د جنوبي اسیا بازارونو ته ورسوي.
په همدې وخت کې افغانستان د کورنۍ جګړې په اور کې سوځېده. طالبانو د افغانستان ډېره برخه نیولي وه.
مجاهدین له طالبانو سره جنګیدل او په عین وخت کې سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو د افغانستان پر راتلونکي خپلي محاسبي کولي.
دلته اصلي پوښتنه دا ده:
«ایا د افغانستان جګړه یوازې د افغانانو ترمنځ جګړه وه که بهرنیو قدرتونو او اقتصادي ګټو هم پکې رول درلود؟»
د دې پوښتنې ځواب ساده نه دی:
افغانستان هم داخلي ستونزې لرلې او هم د بهرنیو قدرتونو د سیالیو میدان وو.
افغانستان ولې دومره مهم و؟
افغانستان یوازې یو عادي هېواد نه دی.
زموږ هېواد د منځنۍ اسیا، جنوبي اسیا او منځني ختیځ ترمنځ پروت دی.
کله چې شوروي اتحاد په ۱۹۹۱ کال کې مات شو نو د منځنۍ آسیا هېوادونه خپلواک شول.
په دغو هېوادونو کې د تېلو او ګازو سترې زیرمې موجودې وې.
ترکمنستان د ګازو له مهمو سرچینو څخه برخمن و.
خو یوه ستونزه وه:
دا ګاز به څنګه نړیوالو بازارونو ته رسول کېږي؟
د ګازو د انتقال لپاره بېلابېلې لارې موجودې وې.
یوه لار د روسیې له لارې، بله د ایران له لارې او یوه بله د افغانستان له لارې پاکستان او د هند سمندرګي ته.
افغانستان په دې ځای کې د یوه مهم ترانزیټي مسیر په توګه مطرح شو.
یعنې که افغانستان امن وای د منځنۍ اسیا انرژي د افغانستان له لارې جنوبي اسیا ته تللی شوای.
دا کار افغانستان ته د ترانزیټ، سوداګرۍ او اقتصادي عایداتو لوی فرصت جوړولای شوای.
خو جګړې دا فرصت په بحران بدل کړ.
یونیکال شرکت څه غوښتل؟
یونیکال یو امریکایي شرکت وه چې د ترکمنستان د ګازو د انتقال لپاره یې د افغانستان له لارې د پایپلاین پر جوړولو کار کاوه.
ددې پروژې هدف دا وه چې د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان ته ورسول شي او وروسته بیا د جنوبي اسیا تر بازارونو پوری ورسول شي.
که دا پروژه عملي شوې وای نو افغانستان د پایپلاین له لارې د ترانزیټ عاید ترلاسه کولای شوای.
«خو موضوع یوازې اقتصادي نه وه»
د انرژۍ هره لویه پروژه سیاسي اهمیت هم لري.
پاکستان غوښتل چې د منځنۍ اسیا له انرژۍ سره وصل شي.
ایران نه غوښتل چې د سیمې د انرژۍ په بازار کې د خپل مسیر سیال پیدا شي.
روسیه نه غوښتل چې د منځنۍ اسیا انرژي په داسې مسیر ووځي چې د روسیې له موجودو لارو څخه بهر وي.
امریکا هم د منځنۍ اسیا د انرژۍ او سیمې له ستراتیژیک اهمیت سره علاقه لرله.
نو افغانستان د څو قدرتونو د ګټو په منځ کې واقع شو.
طالبان څنګه مطرح شول؟
طالبان په ۱۹۹۴ کال کې په کندهار کې راڅرګند شول او وروسته یې د افغانستان ډېره برخه ونیوله.
البته طالبان یوازې د بهرنیو ځواکونو محصول نه وو.
د هغوی د راڅرګندېدو داخلي عوامل هم موجود وو.
افغانستان له کلونو جګړو وروسته له سختې بېثباتۍ سره مخ و.
خلک له جګړو، لوټمارۍ او ناامنۍ ستړي وو.
طالبانو د امنیت او نظم شعار ورکړ.
خو د طالبانو د چټک پرمختګ تر شا سیمهییز ملاتړ هم مهم وه په ځانګړي ډول د پاکستان ملاتړ.
پاکستان په افغانستان کې خپلې ستراتیژیکې ګټې لرلې.
پاکستان غوښتل په کابل کې داسې حکومت ولري چې له اسلاماباد سره نږدې اړیکې ولري د هند نفوذ کم کړي او د منځنۍ اسیا پر لور د سوداګرۍ او انرژۍ لارې ورته اسانه کړي.
له همدې امله د طالبانو د تاریخ یوازې یو اړخ نه شو لیدلای.
طالبانو هم داخلي عوامل لرل او هم یې سیمهییز ملاتړ درلود.
ایا طالبان او مجاهدین د یونیکال شرکت قراردادیان وو؟
دلته باید یو مهم فرق وکړو.
ځینې خلک وایي:
«طالبان او مجاهدین د یونیکال شرکت قراردادیان وو.»
دا خبره د یوه قطعي تاریخي حقیقت په توګه ویل علمي ثبوت نشي کیدی.
ددې لپاره چې ووایو طالبان یا مجاهدین په رسمي ډول د یونیکال شرکت قراردادیان وو باید روښانه اسناد ولرو.
خو یو بل حقیقت هم شته:
یونیکال د افغانستان د پایپلاین لپاره له افغان، طالب، پاکستاني او نورو سیمهییزو لورو سره د اړیکو او خبرو هڅې کولې.
ولې؟
ځکه په هغه وخت کې افغانستان د جګړې په حالت کې و.
که یو شرکت غوښتل چې په افغانستان کې د میلیاردونو ډالرو پروژه ترسره کړي نو باید له هغو ځواکونو او حکومتونو سره خبرې وکړي چې په سیمه کې واک او نفوذ لري.
نو د موضوع علمي تعبیر دا دی:
چي یونیکال شرکت له طالبانو سره د خپلې احتمالي پروژې په اړه اړیکې او خبرې لرلې.
خو دا خبره چې ټول طالبان یا ټول مجاهدین د یونیکال شرکت رسمي قراردادیان وو باید د قطعي حقیقت په توګه ونه ویل شي.
خو یوه لویه پوښتنه دلته پیدا کېږي:
که طالبان او مجاهدین یو له بل سره جنګیدل نو ولې په ځینو اقتصادي او سیمهییزو موضوعاتو کې د ورته ګټو بحث مطرح کېږي؟
سیاست کي دا پوښتنه داسي ځوابیدلی شي:
په نړیوال سیاست کې دښمني تل د ټولو اړیکو معنا نه لري.
ممکن دوه ډلې په جګړه کې دښمنان وي خو په یوه اقتصادي موضوع کې د هغوی ګټې سره نږدې شي.
دا یوازې په افغانستان کې نه پېښېږي بلکي په نړیوال سیاست کې هم ډېر ځله داسې حالتونه لیدل کېږي.
له همدې امله باید د افغانستان جګړه یوازې په دې جمله خلاصه نه کړو چې:
«دا د مسلمانانو جګړه وه»
یا:
«دا یوازې د افغانانو داخلي جګړه وه.»
حقیقت تر دې ډېر پېچلی ده:
افغان ولس څه ترلاسه کړل؟
دا ددي موضوع تر ټولو مهمه پوښتنه ده.
که بهرنيو شرکتونو اقتصادي ګټې غوښتې،پاکستان خپلې امنیتي ګټې غوښتې، ایران خپل نفوذ غوښت، روسیې خپلې اندېښنې لرلې او امریکا خپلې ستراتیژیکې ګټې تعقیبولې؛
نو افغان ولس څه ترلاسه کړل؟
افغان ولس په جګړه کي ښکیل شوو.
ښارونه یي ویجاړ شول.
خلک یی ووژل شول.
میلیونونه افغانان کډوال شول.
اقتصاد یي کمزوری شو.
ښوونځي او روغتیايي مرکزونه یی زیانمن شول.
افغانستان د نړۍ له پرمختګ څخه شاته پاتې شو.
هغه هېواد چې کولای شوای د منځنۍ اسیا او جنوبي اسیا ترمنځ د سوداګرۍ لوی مرکز شي د جګړې په میدان بدل شو.
آیا دا هر څه یوه دسیسه وه؟
دلته باید له احساساتي تحلیل څخه هم ځان وساتو.
دا سمه نه ده چې ووایو:
«یونیکال شرکت راغی او په یوازې ځان یې په افغانستان کې جګړه جوړه کړه.»
دا ډول ساده نتیجه تاریخي حقیقت نه شي بیانولای.
د افغانستان جګړي ډېر عوامل لرل.
زموږ خپل داخلي سیاسي اختلافات موجود وو.
د مجاهدینو ترمنځ اختلافات موجود وو.
طالبان راپیدا شول.
پاکستان خپل سیاست درلود.
ایران خپلې ګټې لرلې.
روسیه خپلې اندېښنې لرلې.
امریکا او نورو نړیوالو قدرتونو هم خپلې ستراتیژیکې ګټې لرلې.
او د انرژۍ نړیوالو شرکتونو هم اقتصادي ګټې تعقیبولې.
نو سمه خبره دا ده چې:
افغانستان یوازې د بهرنیانو له لاسه نه دی وران شوی خو بهرنیانو هم زموږ له داخلي اختلافاتو څخه په خپلو ګټو کې استفاده کړې ده.
دا دواړه حقیقتونه باید یو ځای ووینو.
اصلي ستونزه څه وه؟
زما په اند د افغانستان تر ټولو لویه ستونزه دا وه چې زموږ سیاست د ملت پر ځای د قدرت پر محور څرخي.
هري ډلي یا جهادی رهبر به ویل چي:
«واک باید زما وي.»
خو ډېرو لږو کسانو دا پوښتنه کوله:
«د افغان ولس ژوند به څنګه ښه کېږي؟»
همدا د افغانستان ستره تراژیدي ده:
دین د سیاست لپاره استعمال شو.
قوم د سیاست لپاره استعمال شو.
جهاد د سیاست لپاره استعمال شو.
ملي احساسات د قدرت لپاره استعمال شول.
خو په پای کې عام افغان بېوزله، بېکوره او بېوسه پاتې شو.
د مجاهدینو او طالبانو له تاریخ څخه باید څه زده کړو؟
د دې معنی دا نده چې ټول مجاهدین/طالبان یو شان وو یا دي.
د مجاهدینو په منځ کې مختلف شخصیتونه او ډلې وې.
خو د افغانستان د وروستیو څو لسیزو تاریخ موږ ته یو مهم درس راکوي:
هیڅ وسلهواله ډله باید د ټول ملت بدیل ونه ګڼل شي.
ملت تر هرې ډلې لوی دی.
افغانستان تر هر سیاسي مشر لوی دی.
د دولت بنسټونه تر هرې ډلې مهم دي.
او د افغان ولس ژوند تر هرې جغرافیایي، مذهبي او سیاسي سیالۍ مهم دی.
افغانستان باید د جګړې پر ځای د اتصال هېواد شي:
افغانستان د جګړې لپاره نه بلکې د اتصال لپاره فوقالعاده جغرافیه لري.
موږ کولای شو:
• د منځنۍ اسیا او جنوبي اسیا ترمنځ سوداګریز پل شو.
• د انرژۍ د انتقال مهم مسیر شو.
• د سیمهییزې سوداګرۍ مرکز شو.
• د ترانزیټ له لارې عاید ترلاسه کړو.
• د خپلو طبیعي سرچینو څخه استفاده وکړو.
خو دا ټول یوازې هغه وخت امکان لري چې افغانستان امن، باثباته او د قانون پر بنسټ ولاړ مشروع حکومت ولري ولري.
د یونیکال شرکت موضوع باید نه په افسانه بدله شي او نه باید له تاریخي بحث څخه حذف شي.
یونیکال شرکت واقعاً د ترکمنستان د ګازو د انتقال لپاره د افغانستان له لارې د پایپلاین په پروژه کې علاقه درلوده او له طالبانو سره یې اړیکې او خبرې هم لرلې.
خو دا خبره چې «طالبان او ټول مجاهدین د یونیکال قراردادیان وو» باید د اسنادو پرته د قطعي حقیقت په توګه وړاندې نشي.
اصلي حقیقت تر دې لوی دی.
افغانستان په هغه وخت کې د داخلي جګړو ترڅنګ د پاکستان، ایران، روسیې، امریکا او نورو قدرتونو د سیالیو په منځ کې پروت و.
زموږ جغرافیه زموږ د قوت سرچینه کېدای شوه خو د کمزوري حکومت او داخلي اختلافاتو له امله زموږ پر ضد وکارول شوه.
نن موږ باید له همدې تیر تاریخ څخه درس واخلو.
نور باید افغانستان د نورو قدرتونو د سیالۍ میدان نه وي.
نور باید افغان ځوانان د پردیو د جګړو سون توکي نه وي.
نور باید د دین، قوم، جهاد او ملي احساساتو په نوم د خلکو احساسات د قدرت لپاره ونه کارول شي.
افغانستان باید داسې دولت ولري چې نه د یوه ګوند ملکیت وي نه د یوې ډلې، نه د یوه قوم او نه د یوه شخص بلکې د ټولو افغانانو ګډ کور وي.
ځکه د افغانستان اصلي دښمن یوازې هغه بهرنی قدرت نه دی چې زموږ په خاوره کې ګټه غواړي اصلي ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې موږ پخپله خپل هېواد دومره کمزوری کړو چې هر بهرنی قدرت وکولای شي زموږ له اختلافاتو څخه ګټه واخلي.
د افغانستان راتلونکي سیاست باید یوه اساسي جمله ولري:
«افغانستان باید د نورو د ګټو میدان نه بلکې د افغان ولس د ګټو مرکز وي.»