د کلاسیکو سني مکتبونو او معاصرو اسلامپال خوځښتونو ترمنځ توپیرونه

 (یوه تاریخي او تفسیری شننه)

داکتر سمیع الله خالد سهاک

سریزه

سني اسلام په تاریخي ډول د فقهي علمي دود، دیني بحثونو او فکري تنوع له لارې جوړ شوی دی. له زرو کلونو زیات وخت لپاره، د سني مسلمانانو اکثریت د فقهي تفسیر له منظم مکتبونو (مذاهبو) څخه پیروي کوله، چې په ځانګړي ډول حنفي، مالکي، شافعي او حنبلي مکتبونه پکې شامل دي. دغو مکتبونو د اسلامي قانون د تفسیر لپاره پرمختللي اصول رامنځته کړل او د علمي اجماع، تدریجي استدلال او د پخوانیو علماوو له میراث سره د تړاو ټینګار یې کاوه.

په مقابل کې، ځینې معاصر خوځښتونه او ډلې چې په نولسمه، شلمه او یوویشتمه پېړۍ کې راڅرګند شول لکه وهابیت، اخوان‌المسلمین، طالبان، داعش او داسی نورې غټې او کوچنې ډلې چی په ځینو هیوادونو کی جوړ شوي دي. دا ټول د استعمار، سیاسي بحرانونو، مدرنیزه او ټولنیزو بدلونونو په غبرګون کې رامنځته شول او ځینی یی لا په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د لویو استعماری هیوادونو لخوا جوړ شوي دي. که څه هم ځینې یې ځانونه د سني اسلام برخه ګڼي، خو د کلاسیکو سني مکتبونو سره د دوی ترمنځ په سیاسي موخو، تفسیر، د واک په اړه لیدلوري او فکري میتودونو کې لوی توپیرونه شته.

تاریخي لیدلوری

کلاسیک سني مکتبونه د اسلامي نړۍ په لومړیو پېړیو (اتمه تر لسمه پېړۍ) کې رامنځته شول. حنفي مکتب چې ابو حنیفه په کوفه کې بنسټ کېښود، د عقل او قیاس پر کارونې یی ټینګار کاوه. مالکي مکتب د مدینې د خلکو عمل ته د فقهي سرچینې په توګه ارزښت ورکاوه. شافعي مکتب د اسلامي اصولو سیستماتیکه بڼه رامنځته کړه او د قرآن او حدیث پر واک یې تمرکز وکړ. حنبلي مکتب بیا د نصوصو لفظي تفسیر ته نږدې و، خو بیا هم د علمي بحث په چوکاټ کې پاتې شو (Hallaq 31).

سره له توپیرونو، دا ټول مکتبونه څو ګډ ځانګړتیاوې لرلې: یو بل یې مشروع ګڼل، د علمي اجماع (اجماع) او استدلال (اجتهاد) اهمیت یې منلو، د تکفیر (د بل مسلمان کافر بلل) څخه یې ډډه کوله، او هدف یې د ټولنیز ثبات او د دیني تسلسل ساتل و، نه انقلابي بدلون (Esposito 78).

جوړښت او توپیرونه

د کلاسیکو مکتبونو او معاصرو اسلامپالو خوځښتونو تر ټولو لوی توپیر په سیاسي مفکوره کې دی. کلاسیک علماوو اکثره د ظالمانو یا ناقصو حاکمانو اطاعت ته ترجیح ورکوله، څو د داخلي جګړو مخه ونیول شي. دوی د فتنو د مخنیوي لپاره له بغاوت څخه ډډه کوله (Lapidus 145).

خو معاصر اسلامپال خوځښتونه په بل تاریخي شرایطو کې رامنځته شول. د اروپايي استعمار، د عثماني خلافت سقوط، اقتصادي نابرابري او سیاسي ستونزو له امله، ځینو ډلو اسلام د یوه بشپړ سیاسي نظام په توګه وړاندې کړ (Roy 22).

د دې ډلې څخه یو وهابیت دی چی په اتلسمه پېړۍ کې د محمد بن عبدالوهاب له خوا په عربو کې رامنځته شو. هغه د توحید سخت تفسیر وړاندې کړ او هغه دودونه یې رد کړل چې د ده په نظر بدعت یا شرک و، لکه د اولیاوو زیارتونه. وهابیت د آل سعود له کورنۍ سره سیاسي اتحاد وکړ او د سعودي عربستان بنسټ یې کېښود (Commins 56).

کلاسیک سني اسلام په عمومي ډول د سیمه‌ ایزو دودونو، صوفي طریقو او فکري تنوع ته زغم درلود. خو وهابیانو اکثره صوفي رسمونه رد کړل، چې دا کار یې د اسلامي نړۍ په ډېرو سیمو کې د سنتي مسلمانانو سره شخړې رامنځته کړې. (Nasr 104)

اخوان‌المسلمین چې په ۱۹۲۸ کې په مصر کې حسن البنا تاسیس کړ، له کلاسیکو فقهي مکتبونو څخه سیاسي حرکت ته بدلون و. هغوی اسلام د ژوند د ټولو برخو لپاره لارښود باله او غوښتل یې چی اسلامي هویت بیا راژوندی کړي.  (Mitchell 12)

د سید قطب نظریاتو وروسته ځینې سخت دریځې ډلې اغېزمنې کړې. هغه د “جاهلیت” مفهوم بیا تعریف کړ او وویل چې ځینې مسلمانې ټولنې د اسلام له روح څخه لرې شوې دي (Qutb 9).

طالبان په ۱۹۹۰مو کلونو کې په افغانستان کې د جګړې او شوروي جګړې وروسته رامنځته شول. دوی د دیوبندي فکر، قبیلوي دودونو او جګړې له شرایطو اغېزمن وو (Rashid 88).

 د دیوبند دارالعلوم او هغه تاثیرات په افغانستان او پاکستان

د هند په شمال د اترا پردېش په ایالت کې د دیوبند په نوم یو ښار موقعیت لري چې په 1866م کال کې پکې یو اسلامي دیني مدرسه د دارالعلوم دیوبند په نوم تاسیس شوه. وروسته دا مدرسه د سني اسلام د یوه لوی فکري او تعلیمي مکتب مرکز وګرځېده. دیوبندي فکر (Deobandi movement) د همدې مدرسې له لارې رامنځته شوی د سني اسلام یو دیني اصلاحی او تعلیمي جریان دی چې د قرآن او سنتو کلک پیروي، په ځانګړي ډول د حنفي فقهې پر اصولو ټینګار، د دیني تعلیم اصلاح او د مسلمانانو د اخلاقي او فکري ضعف له منځه وړل یی هدف دی. دا فکر له هغو مذهبي رواجونو سره مخالفت کوي چې دوی یې “بدعت” ګڼي، د زهد او ساده ژوند پر اصولو ټینګار کوي، او د جوماتونو او مدرسو له لارې د دیني تعلیم د خپرولو یو علمي نظام رامنځته کوي.

د طالبانو غورځنګ او د حقاني شبکه، چې ډېر وخت کېږي په افغانستان کې فعاله دي، د دیوبندي فکر پر اساس جوړ شوي دي. د حقاني شبکه د اسلامي سخت‌دریځو افکارو ترڅنګ د ځانمرګو بریدونو ترسره کول، د پېچلو او هم‌مهاله بریدونو پلانول او اجرا کول، او د چریکي جګړې بېلابېل تکتیکي لارې کارول خپلې ځانګړتیاوې ګڼي. دا فعالیتونه د دې ډلې د جګړه‌ییزې طریقې مهمې ځانګړنې بلل کېږي.

د دې تر څنګ، د حقاني شبکې بنسټیزه فکري او عقیدوي سرچینه د دیوبندي اسلامي دود څخه اخيستل شوې ده. دا دود د سني اسلام یو محافظه‌کاره مکتب دی چې د محافظه‌کار سني اسلام پیروي، د شریعت پر اصولو قوي ټینګار، او د جهاد پر مفهوم تمرکز (په ځانګړي ډول د کلاسیک یا دفاعي تعبیر له مخې) لري. د حقاني شبکې ډېری لومړني غړي په افغانستان او پاکستان کې په هغو مدرسو کې روزل شوي وو چې د دیوبندي مکتب د فکري دود سره تړاو لري.

د طالبانو او کلاسیکو مکتبونو ترمنځ یو لوی توپیر د کلتوري تفسیر په برخه کې دی. کلاسیک فقه په ښارونو کې د علمي مرکزونو له لارې وده کړې وه، خو طالبان په جګړه ځپلو کلیوالي سیمو کې رامنځته شول (Barfield 276).

په افغانستان کې د اسلامي دولت خراسان څانګه (ISKP) هم شتون لري، چې د داعش سیمه‌ییزه څانګه ده. دا ډله د نړیوال سلفي-جهادي فکر پیروي کوي او د سخت‌دریځۍ له امله د طالبانو او نورو افغان ډلو له خوایی مخالفت کېږي.

په پاکستان کې یو له پخوانیو اسلامي سیاسي ګوندونو څخه جماعت اسلامي (Jamaat-e-Islami Pakistan) ده. دا ګوند د ابوالاعلی مودودي له خوا تاسیس شوی او د سیاسي لارې له لارې د اسلامي نظام د رامنځته کولو نظریه وړاندې کوي. دا ګوند له لسیزو راهیسې د پاکستان په سیاست کې فعال دی.

بل مهم سازمان جمعیت علمای اسلام (JUI) دی، چې یو دیوبندي مذهبي او سیاسي ګوند دی. دا ګوند د مدرسو د پراخ شبکې له لارې په مذهبي تعلیم او سیاست دواړو کې اغېز لري او په ځانګړي ډول په خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې قوي حضور لري.

د دې ګوند یوه مهمه څانګه جمعیت علمای اسلام – ف (JUI-F) ده چې مشري یې مولانا فضل‌الرحمن کوي. دا ډله د پاکستان په پارلمان کې قوي سیاسي نفوذ لري او د خلکو د پراخ مذهبي ملاتړ له امله په سیاسي او مذهبي موضوعاتو کې ډېر اغېزمنه ده.

همدارنګه تحریک لبیک پاکستان (TLP) یو نسبتاً نوی خو ډېر فعال مذهبي-سیاسي خوځښت دی، چې تمرکز یې د پاکستان د توهین رسالت د قوانینو دفاع ته دی. دا ډله د لویو سړکونو احتجاجونو او پراخ ولسي ملاتړ له امله په سیاسي بحثونو کې مهم رول لري. د دې ټولو ترڅنګ بیا تحریک طالبان پاکستان (TTP)  هم شته چی ظاهراً د پاکستان د دولت پر ضد جوړ شوی او د افغانستان له طالبانو سره نژدې اړیکې لري.

د جـــګړي اصــول

کلاسیکو علماوو ( د څلورو مذهبونو علماوو) د جګړې لپاره سخت اصول ټاکلي وو، د ملکي خلکو خوندیتوب یې مهم باله، خو داعش او ځینی نورو نویو خوځښتونو دغه اصول رد کړل. د نړۍ ډېرو اسلامي علماوو داعش غندلی دی.

 (Ali and Rehman 211)

په کلاسیک سني اسلام کې علمي واک غیر متمرکز و. علماوو کلونه زده کړې کولې او د تفسیر واک یوازې د علمي معیارونو له لارې ترلاسه کېده (Hallaq 52).

خو معاصر افراطي ډلې اکثره د علمي بنسټونو پرته مستقیم سیاسي یا شعاري تفسیر وړاندې کوي (Brown 189).

د جهاد مفهوم هم مهم توپیر لري. په کلاسیک فقه کې جهاد د سختو اخلاقي اصولو تابع و، نه بې قاعدې او د تاوتریخوالی ډک. (Bonner 117)

داعش یا اسلامي دولت د نویو جوړو شوو اسلامی تندلاری خوځښتونو څخه یو او تر ټولو افراطي بېلګه یی ګڼل کېږي. دوی د تکفیر پراخه کارول، د ملکي خلکو وژنه او تاوتریخوالی توجیه کوي (Gerges 143).

افراطي ډلې بیا جهاد نړیوال او انقلابي مفهوم ته اړوي (Cook 164).

زغم او د مخالفینو قبلول

د تنوع په اړه هم د معاصر افراطي ډلو او  کلاسیکو اسلامي تمدنونو تر منځ توپیر شته. کلاسیک اسلامي تمدن کې مختلف مکتبونه، صوفي دودونه او فکري جریانونه ګډ ژوند درلود او لا اوس یی هم لري، خو په نوی جوړ شويو مکتبونو کی ورته دود ته ارزښت نه ورکول کیږي(Hodgson 221).

ځینې معاصر خوځښتونه بیا فکري یوشانوالی غواړي او مخالف نظرونه په سختې سره ردوي. د یاودنې وړ دی چې ټول معاصر اسلامپال خوځښتونه افراطي نه دي. ډېر یې سیاسي اصلاحات، تعلیم او سوله‌ ایز فعالیتونه غواړي.  (Mandaville97)

معاصرې ټکنالوژۍ هم لوی بدلون راوستی دی. مثلاً داعش د ټولنیزو رسنیو له لارې پراخ تبلیغات کوي (Winter 35).

کلاسیک سني مکتبونه د پیړیو علمي دود، اجماع او ثبات پر بنسټ جوړ شوي وو، خو معاصر خوځښتونه د سیاسي بحرانونو او عصري بدلونونو زېږنده دي. که څه هم دوی ځان له زړو مکتبونو سره تړي خو په ځینو برخو کی دوي خپل ځان له پخوانیو مذهبونو سره پوره نشی تړلی نه شي او څوک یی مخالفت کوی، ډیر ژر یی تکفیروي او بیا ورته د تکفیر سزا ورکوي.

پـــایــله

په پایله کې ویل کېدای شي چې کلاسیک سني مکتبونه د پیړیو علمي دود، فقهي اجماع، او تدریجي فکري پرمختګ پر بنسټ جوړ شوي وو، او د دیني ثبات، زغم او علمي تنوع ساتلو ته یې لومړیتوب ورکاوه. برعکس، معاصر اسلامپال خوځښتونه د استعمار، سیاسي بحرانونو، ټولنیزو بدلونونو او مدرنیزه کیدو په غبرګون کې رامنځته شوي دي، او ډېر یې اسلام ته سیاسي او انقلابي بڼه ورکوي.

دا توپیرونه ښيي چې د کلاسیکو مکتبونو او معاصرو خوځښتونو ترمنځ یوازې فکري اختلاف نه، بلکې ژور تاریخي، سیاسي او ټولنیز بدلونونه موجود دي، که څه هم نوي جوړ شوي خوځښتونه بیا ځان له پخوانیو مذهبونو جلا نه شمیري. له همدې امله، د دواړو پرتله  باید د تاریخ، شرایطو او فکري پس‌ منظر په رڼا کې وشي، نه د ساده ورته ‌والي پر اساس.

پای

لیکوال: داکتر سمیع الله خالد سهاک

کالیفورنیا، د امریکا متحد ایالات

می، ۲۰۲۶

ماخذونه:

Ali, Asma, and Javaid Rehman. “The Concept of Jihad in Islamic International Law.” Arab Law Quarterly, vol. 25, no. 3, 2011, pp. 199–224.
Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton UP, 2010.
Bonner, Michael. Jihad in Islamic History. Princeton UP, 2006.
Brown, Jonathan A. C. Misquoting Muhammad. Oneworld Publications, 2014.
Commins, David. The Wahhabi Mission and Saudi Arabia. I.B. Tauris, 2006.
Cook, David. Understanding Jihad. U of California P, 2005.
Esposito, John L. Islam: The Straight Path. Oxford UP, 2016.
Gerges, Fawaz A. ISIS: A History. Princeton UP, 2016.
Hallaq, Wael B. An Introduction to Islamic Law. Cambridge UP, 2009.
Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam. Vol. 2, U of Chicago P, 1974.
Kepel, Gilles. Jihad: The Trail of Political Islam. Harvard UP, 2002.
Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. Cambridge UP, 2014.
Mandaville, Peter. Islam and Politics. Routledge, 2020.
Mitchell, Richard P. The Society of the Muslim Brothers. Oxford UP, 1993.
Nasr, Seyyed Hossein. Islam: Religion, History, and Civilization. HarperOne, 2003.
Qutb, Sayyid. Milestones. Kazi Publications, 2006.
Rashid, Ahmed. Taliban. Yale UP, 2010.
Roy, Olivier. The Failure of Political Islam. Harvard UP, 1994.
Winter, Charlie. Documenting the Virtual Caliphate. Quilliam Foundation, 2015