له روم او عثماني امپراتورۍ تر بریتانیا او امریکا پورې – د پور، اسعارو او اقتصادي فشار هغه پټه کیسه چې د لویو قدرتونو برخلیک ټاکي
لیکوال: محمد خالد وردګ / لاس انجلیس، کلیفورنیا
“امپراتورۍ ډېر کله د جګړې په ډګر کې نه، بلکې د خزانې په دفتر کې سقوط کوي.”
– پال کینیډي، The Rise and Fall of the Great Powers
سریزه
تاریخ اکثره د امپراتوریو د سقوط هغه شېبې یادوي چې ښارونه سقوط کوي، پوځونه ماتې خوري او بیرغونه ښکته کېږي. خو د ډېرو امپراتوریو د زوال کیسه له جګړې نه، بلکې له خزانې څخه پیل شوې ده. کله چې د دولت عایدات نور د پوځونو، جګړو او پراخو ادارو لګښت نشي تمویلولای، د قدرت بنسټونه ورو ورو کمزوري کېږي.
له روم او عثماني امپراتورۍ څخه تر هسپانیا او بریتانیا پورې، تاریخ یو ځل بیا دا درس تکرار کړی چې اقتصادي فشار او مالي بحرانونه ډېر ځله د امپراتوریو د زوال اصلي لامل ګرځي. نن ورځ، چې د امریکا پورونه او سودي لګښتونه په بې ساري ډول لوړېږي او نړیوال اقتصاد ورو ورو څو قطبي بڼه خپلوي، دا پوښتنه بیا راپورته کېږي: ایا تاریخ به یو ځل بیا تکرار شي؟
روم: کله چې اسعار کمزورې شوې
په دوهمه میلادي پېړۍ کې د روم امپراتوري د نړۍ تر ټولو ستر سیاسي نظام و. د هغې قلمرو له بریتانیا تر شمالي افریقا او له هسپانیې تر منځني ختیځ پورې غځېدلی و. د داسې ستر نظام ساتل ډېر لګښت درلود. یوازې د روم پوځ سلګونه زره سرتېري لرل چې په لرې پرتو ولایتونو کې مېشت وو. په پیل کې جګړو د امپراتورۍ اقتصاد تمویل کاوه. جګړو له ځان سره مالیات، غنیمتونه او غلامان راوړل. خو وروسته پراختیا ودرېده. د درېیمې پېړۍ په لور، روم له نوو امنیتي ګواښونو سره مخ شو، خو عواید یې کم شول. دولت یو اسانه حل ته مخه کړه: د اسعارو ارزښت بدلول. د روم اصلي سپین زرې سکه-دیناریوس-ورو ورو له ارزښتناکو فلزاتو خالي شوه. امپراتورانو د سپینو زرو پر ځای ارزانه فلزات ور زیات کړل.
وروسته دا کمښت ډېر زیات شو. تر درېیمې پېړۍ پورې، سکې یوازې د خپل پخواني ارزښت یوه کوچنۍ برخه پاتې شوې وه. پایله یې انفلاسیون و. بیې لوړې شوې، سوداګري ګډوډه شوه، او خلک پر اسعارو باور له لاسه ورکړ. امپراتوري سمدستي سقوط ونه کړ. خو د هغې اقتصادي بنسټ ماتېده.
هسپانیا: هغه امپراتوري چې د سرو زرو سره سره ورکه شوه
د شپاړسمې پېړۍ هسپانیا د نړۍ تر ټولو ځواکمنه امپراتوري وه. د امریکا د سپینو زرو کانونو هسپانیا ته بېساري شتمني راوړه. خو دا شتمني خپله ستونزه شوه. د سپینو زرو زیاتوالی د پیسو ارزښت راکم کړ او په اروپا کې یې انفلاسیون راوست. په همدې وخت کې هسپانیا په څو جګړو کې ښکېله وه. د جګړو لګښت د پورونو له لارې تمویل کېده. ورو ورو پورونه دومره زیات شول چې دولت یې نور نشو ورکولی. هسپانیا څو ځله ملي افلاس اعلان کړ-په ۱۵۵۷، ۱۵۷۵ او ۱۵۹۶ کلونو کې. امپراتوري لا هم ځواکمنه وه، خو اقتصادي بنسټ یې له منځه تللی و.
عثماني امپراتوري: کله چې پور حاکمیت کمزوری کړي
عثماني امپراتوري د څو پېړیو لپاره د اروپا، آسیا او افریقا ترمنځ یو ستر سیاسي او اقتصادي ځواک و. خو د نولسمې پېړۍ په لور صنعتي اروپا ډېر ځواکمنه شوه. عثماني دولت د پوځ او ادارې اصلاحات پیل کړل چې د تنظیماتو اصلاحات بلل کېږي. خو دا اصلاحات ډېر لګښت درلود. دولت له اروپایي بانکونو پور واخیست. ورو ورو پورونه دومره زیات شول چې دولت یې نشو ورکولی. په ۱۸۷۵ کال کې عثماني دولت افلاس اعلان کړ. وروسته اروپایي هېوادونو د عثماني عامه پور اداره جوړه کړه. د دولت ځینې عواید مستقیم د بهرنیو پور ورکوونکو لاس ته ولوېدل. عثماني امپراتوري لا سقوط نه وه کړې. خو اقتصادي خپلواکي یې له لاسه ورکړې وه.
بریتانیا: امپراتوري چې جګړه یې وګټله خو خزانه یې وبایلله
بریتانوي امپراتوري د شلمې پېړۍ تر ټولو لویه امپراتوري وه. لندن د نړۍ مالي مرکز و. پونډ د نړۍ اصلي اسعار و. خو دوه نړیوالو جګړو اقتصاد سخت کمزوری کړ. بریتانیا د جګړو د تمویل لپاره ډېر پور واخیست. په ۱۹۴۵ کې بریتانیا نور نشو کولی خپله امپراتوري وساتي. ورو ورو مستعمرې خپلواکې شوې. نړیوال مالي قدرت امریکا ته ولېږدول شو.
امریکایي پېړۍ
امریکا له دوهمې نړیوالې جګړې وروسته د نړۍ ستر ځواک شو. اقتصاد یې قوي و. د بریتون ووډز نظام ډالر د نړۍ مرکزي اسعار وګرځاوه. ډالر نړیوال تجارت کنټرول کړ. اقتصادپوه Barry Eichengreen دا حالت د ډالر “لوړ امتیاز” بولي. خو هېڅ اقتصادي نظام تلپاتې نه وي.
د امریکا مخ پر ودې پورونه: کله چې د پور سود د امپراتورۍ له لګښت سره برابر شي
نن د امریکا ملي پور له ۳۸ ټریلیون ډالرو څخه اوښتی دی. خو اصلي ستونزه یوازې پور نه دی؛ اصلي فشار د همدې پور د سود له ورکړې څخه راولاړېږي. اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې به امریکا یوازې د پور د سود په توګه له ۱ ټریلیون ډالرو څخه زیات مصرف وکړي. په وروستیو لسیزو کې متحده ایالاتو په چټکۍ سره پورونه زیات کړي دي. د دې اساسي لامل دا دی چې د دولت لګښتونه د دولت له عوایدو څخه ډېر لوړ دي، نو حکومت د بودجې د کسر د پوره کولو لپاره پور اخلي. اوس مهال د امریکا فدرالي پور له ۳۸ ټریلیون ډالرو څخه اوښتی دی. د دې پور یوه برخه د بهرنیو پانګه اچوونکو، په ځانګړي ډول د اروپایي هېوادونو او چین له لوري اخیستل شوې ده.
خو پخپله پور د کیسې یوازې یوه برخه ده؛ اصلي فشار د دغه پور د سود له ورکړې څخه راځي. په تېرو لسیزو کې د امریکا سیاسي مشرانو او ولسمشرانو د مالي انضباط د کمښت له امله دولتي لګښتونه زیات کړي، په داسې حال کې چې د مالیاتو عواید – په ځانګړي ډول له شتمنو افرادو او لویو شرکتونو څخه – په نسبي ډول کم شوي دي. د سپتمبر د یوولسمې پېښې وروسته د امریکا پوځي لګښتونه هم په بې ساري ډول زیات شوي دي. که د امریکا وروستیو جګړو ته وګورو، د بېلګې په توګه د اسراییلو او غزې د جګړې په ملاتړ کې امریکا شاوخوا ۴۰ میلیارده ډالر مصرف کړي دي. همدارنګه، د ایران پر وړاندې د روانو پوځي عملیاتو لګښت د اټکل له مخې شاوخوا ۱ میلیارد ډالر په ورځ ته رسېږي.
که فرض کړو چې دغه جګړه ۴۰ ورځې دوام وکړي، نو یوازې د دغو دوو جګړو ټول لګښت به شاوخوا ۸۰ میلیارده ډالرو ته ورسېږي. د دې اندازې پور کلنی سود بیا نږدې ۳ میلیارده ډالر جوړوي، چې دا پخپله د راتلونکو کلونو لپاره پر بودیجه یو دوامدار فشار رامنځته کوي. دا وضعیت ښيي چې کله د یوه ستر دولت د پور سود د هغه د مهمو ملي لګښتونو له اندازې سره برابر شي، نو اقتصادي فشارونه ورو ورو د ستراتیژیکو پرېکړو پر وړتیا هم اغېز کوي.
په ۲۰۲۶ کال کې، د امریکا فدرالي دولت تمه لري چې تر ۱ ټریلیون ډالرو ډېرې پیسې یوازې د خپلو پخوانیو پورونو د سود په ورکړه کې مصرف کړي. دا شمېره د پور سود د فدرالي بودیجې په تر ټولو لویو برخو کې راولي. د دې موضوع د ښه درک لپاره، دا ګټوره ده چې د پور د سود دا لګښت د دولت له نورو سترو لګښتونو سره پرتله کړو.
د امریکا مهم لګښتونه – ۲۰۲۶
| لګښت | برخه |
| 1.7 ټریلیون | سوشل سکیورتی یا د متقاعدینو معاشات |
| 1.06 ټریلیون | د متقاعدینو او کم عایدو صحي بیمه |
| 1 ټریلیون | د پور سود |
| 960 میلیارد | دفاعی بودیجه |
د پورونو یواځې سود مصارف د امریکا د پوځ له بودیجې نه هم زیاتې دي.
مالي مسیر
| پور سود د ناخالص کورنی تولید په تناسب | سود | کال |
| 99% | 970 میلیارد | 2025 |
| 101% | 1 ټریلیون | 2026 |
| 120% | 2.1 ټریلیون | 2036 |
اقتصاد به وده وکړي، خو پور به تر هغې تېز زیات شي.
د نړۍ اقتصاد مخ په ډېر قطبي کېدو (Multipolar)
چین د نړۍ تر ټولو لوی صنعتي او تولیدي اقتصاد بدل شوی. هند د هغو لویو اقتصادونو له ډلې دی چې په خورا چټکۍ سره د ودې په حال کې دی. برازیل او روسیه لا هم د سیمې پر کچه اغېزمن قدرتونه پاتې شوي دي. دغو هېوادونو له سویلي افریقا سره یوځای د برېکس (BRICS) ډله جوړه کړې، چې د نويو مالي بنسټونو او په خپلو محلي اسعارو د سوداګرۍ له لارې یې د ډالر د حاکمیت لپاره د بدیلونو لټول پیل کړي دي. که څه هم تر اوسه د دغو نظامونو څخه هیڅ یو هم د امریکا د مالي بازارونو له ژورتیا او اعتبار سره سیالي نه شي کولی، خو دا ټول د نړۍ د یو داسې نوي مالي نظم لومړنۍ نښې دي چې واک او ځواک پکې وېشل شوی وي.
د واک او قدرت خاموشه محاسبه
د تاریخ په اوږدو کې، د امپراتوریو عروج او زوال ډېری وخت په جګړو او سیاست پورې تړلی ښکاري. خو د دغو پېښو تر شا یو بل خاموش ځواک پروت دی، چې هغه «محاسبه یا ریاضی» ده. امپراتورۍ هغه وخت پراخېږي چې اقتصاد یې د خپلو مکلفیتونو او لګښتونو په پرتله ګړندی وده وکړي. خو زوال یې هله پیلېږي چې پورونه یې د هغه اقتصاد څخه مخکې شي چې باید د دغو پورونو ملاتړ وکړي.
- روم خپله کرنسي (پولي واحد) بې ارزښته کړه.
- اسپانیې د خپلو پورونو په ورکړه کې پاتې راغله.
- عثماني خلافت پر خپلو مالي چارو واک له لاسه ورکړ.
- بریتانیې د نړیوالو جګړو په مالي لګښتونو کې ځان ستړی او تش کړ.
دغو ټولو امپراتوریو خورا پیاوړي پوځونه او پراخې خاورې لرلې، خو بیا هم هیڅ یوې ونه شوای کړای چې د «مالي محاسبې» له قانونه وتښتي.
د امریکا نه وروسته نړۍ به څنګه ښکاري؟
که تاریخ ته ځیر شو، راتلونکې به د امریکا د قدرت د ناڅاپي نړېدو په مانا نه وي؛ بلکې دا به د هغه څه په څېر وي چې تاریخپوهان یې «نسبي زوال» بولي، یعنې د اقتصادي او سیاسي نفوذ یو تدریجي بیا وېش.
په داسې یوه نړۍ کې:
- امریکا به لا هم ځواکمنه وي، خو حاکمیت به یې کم وي.
- چین او هند به د نړۍ په اقتصادي تولید کې لویه برخه ولري.
- سیمهییزې ډلې (بلاکونه) به په سوداګرۍ او مالياتو کې خورا مهم رول ولري.
- یوازې ډالر نه، بلکې څو ډوله اسعار به د نړۍ د ریزرف (ذخیرې) حیثیت ولري.
د دې ټولو پایله به یو «څو قطبي» نړیوال نظام وي؛ یو داسې نظام چې د دویمې نړیوالې جګړې له رامنځته شوي نظم څخه ډېر پېچلی او لږ د وړاندوېینې وړ وي. په دې نوي عصر کې به امریکا لا هم خورا زیات اهمیت ولري، خو نور به په یوازې ځان نړیوال نظم نه تعریفوي.
پایله: د امپراتوریو وروستی درس
امپراتورۍ هغه وخت سقوط کوي کله چې نور د خپل ځواک لګښت نشي ورکولی. پوځونه امپراتوري ساتي خو اقتصاد یې تمویلوي. هیڅ امپراتوري یوازې د دښمن په توره نه نسکورېږي؛ ډېری وخت د خپلو پورونو د وزن لاندې راپرېوځي.
او هره امپراتوري بالاخره له همدې پوښتنې سره مخ کېږي:
ایا موږ لا هم کولی شو د خپل ځواک بیه ورکړو؟
هغه د امریکایی اقتصاد پوه، هربرټ ستاین خبره ده چې وایی: “که یو شی تر ابده دوام نشي کولی، نو یوه ورځ به خامخا پای ته رسېږي.”
سرچینې
- Paul Kennedy – The Rise and Fall of the Great Powers
- Niall Ferguson – The Cash Nexus
- Barry Eichengreen – Exorbitant Privilege
- Ray Dalio – Principles for Dealing with the Changing World Order
- Carmen Reinhart & Kenneth Rogoff – This Time Is Different
- U.S. Congressional Budget Office – Long-Term Budget Outlook
- International Monetary Fund – World Economic Outlook
- World Bank – Global Development Indicators