ډاکتر ش میرهکی
ډینګي یوه ویروسي ناروغي ده چې د ماشو د چیچلو له لارې انسان ته انتقالېږي. دا ناروغي په تودو او نیمهتودو سیمو کې ډېره لیدل کېږي او په ځینو ناروغانو کې د شدیدې وینېبهېدنې، د بدن د اوبو او مایعاتو د کمښت او د غړو د زیان سبب کېدای شي.
۱. تعریف (Definition) :
ډینګي (Dengue) یوه حاده ویروسي ناروغي ده چې د ډینګي ویروس له امله رامنځته کېږي او تر ډېره د اخته Aedes ماشې په چیچلو انسان ته انتقالېږي.
د دې ناروغۍ مهمې علمي اصطلاحات:
Dengue Fever — ډینګي تبه: د ویروس له امله رامنځته شوې تبه او نورې نښې.
Dengue Virus (DENV) — د ډینګي ویروس: د ناروغۍ اصلي لامل.
Severe Dengue — شدیده ډینګي: د ناروغۍ خطرناکه بڼه چې د شدیدې وینېبهېدنې، د وینې د دوران د خرابېدو یا د مهمو غړو د زیان لامل کېدای شي.
د ډینګي ویروس څلور اصلي ډولونه لري:
لاتین نوم پښتو تشریح
DENV-1 د ډینګي ویروس لومړی ډول
DENV-2 د ډینګي ویروس دویم ډول
DENV-3 د ډینګي ویروس درېیم ډول
DENV-4 د ډینګي ویروس څلورم ډول
له یوه ډول څخه تر ناروغېدو وروسته هم انسان د نورو ډولونو پر وړاندې بشپړ او دایمي خوندیتوب نه ترلاسه کوي. په ځانګړي ډول، په دویم ځل د بل ډول ویروس انتان د شدیدې ډینګي خطر زیاتولی شي.
۲. د ناروغۍ لاملونه (Causes — لاملونه) :
د ډینګي مستقیم لامل د Dengue virus (DENV) — د ډینګي ویروس دی.
ویروس څنګه انتقالېږي؟
۱ : اخته ماشې
ماشې د ډینګي په ویروس اخته کس وچیچي او ویروس ترلاسه کوي.
۲ : بل انسان ته انتقال
له مناسب وخت وروسته اخته ماشې بل انسان وچیچي او ویروس ورانتقالوي.
۳ : د ناروغۍ څرګندېدل
د عفونت له ترلاسه کولو وروسته عموماً د ۴–۱۰ ورځو په موده کې نښې څرګندېږي.
مهم انتقالوونکي ماشې :
Aedes aegypti — اېډېس ایجېپټای؛ د ډینګي یو مهم انتقالوونکی ماشه.
Aedes albopictus — اېډېس البوپیکتوس؛ د ډینګي بل انتقالوونکی ماشه.
دا ماشې په ډېرو مواردو کې د ورځې پر مهال هم چیچل کوي او د کورونو شاوخوا په ولاړو اوبو کې نسل زیاتوي.
یادونه:
ډینګي عموماً د عادي لاس ورکولو، غېږ ورکولو یا یو ځای کېناستو له لارې نه انتقالېږي.
۳. د ډینګي نښې نښانې (Signs and Symptoms — نښې) :
د ناروغۍ نښې معمولاً د ویروس له انتقال څخه ۴–۱۰ ورځې وروسته څرګندېږي. د ناروغۍ نښې عموماً له ۲ تر ۷ ورځو دوام کوي، خو ځینې ناروغان هېڅ نښې نه لري.
الف: عامې نښې
High fever — لوړه تبه: تبه کله ناکله تر ۴۰ درجې سانتيګراد پورې رسېږي.
Severe headache — شدید سر درد: د سر سخت درد.
Retro-orbital pain — د سترګو شاته درد: د سترګو تر شا درد.
Myalgia — د عضلاتو درد: د بدن او عضلاتو درد.
Arthralgia — د بندونو درد: د مفصلونو درد.
Nausea — زړه بدوالی.
Vomiting — کانګې کول.
Skin rash — د پوستکي دانې یا سوروالی.
Fatigue — ستړیا او کمزوري.
Loss of appetite — د اشتها کمېدل.
Lymphadenopathy — د لمفاوي غدو پړسوب.
ب: د خطر نښې (Warning Signs — د خبرداري نښې)
که لاندې نښې څرګندې شي، ناروغ باید ژر تر ژره روغتون ته یوړل شي:
Severe abdominal pain — د نس شدید درد.
Persistent vomiting — پرلهپسې کانګې.
Bleeding gums — د اووریو وینه کېدل.
Epistaxis — له پوزې وینه راتلل.
Hematemesis — په کانګو کې وینه.
Melena — تور، قیر ته ورته غایطه مواد، چې د هاضمې له لارې د وینې بهېدنې نښه کېدای شي.
Lethargy — غیرعادي سستي او بېحالي.
Restlessness — بېقراري.
Rapid breathing — چټک تنفس.
Cold and clammy skin — سړه او خولهناکه پوستکی.
Reduced urine output — د ادرار کمېدل.
ډېره مهمه خبره:
د تبې په کمېدو سره تل دا معنا نه لري چې ناروغ جوړ شوی دی. د ډینګي خطرناکه مرحله ډېر ځله د تبې له کمېدو وروسته، په راتلونکو ۲۴–۴۸ ساعتونو کې، پیلېږي.
۴. د ډینګي اختلاطات (Complications — اختلاطات):
که ناروغي شدیده شي او پر وخت درملنه ونه شي، لاندې اختلاطات رامنځته کولای شي:
۱. Plasma leakage — د وینې له رګونو څخه د پلازما وتل
د وینې مایع برخې له کوچنیو رګونو څخه شاوخوا نسجونو ته وځي، چې د بدن د وینې د دوران د خرابېدو لامل کېدای شي.
۲. Hypovolemic shock — د وینې د مؤثر حجم د کمېدو شوک
د رګونو له لارې د مایعاتو د ضایع کېدو له امله د وینې فشار ټیټېږي او مهمو غړو ته کافي وینه نه رسېږي.
۳. Thrombocytopenia — د وینې د پلیټلېټونو کمښت
د پلیټلېټونو کمېدل د وینې بهېدنې له خطر سره تړاو لري؛ خو یوازې د پلیټلېټونو ټیټه شمېره د شدیدې وینېبهېدنې معنا نه لري.
۴. Severe hemorrhage — شدیده وینهبهېدنه
د پوزې، اووریو، معدې یا کولمو او په ځینو مواردو کې د بدن د نورو برخو وینهبهېدنه.
۵. Organ impairment — د غړو د فعالیت خرابوالی
د ځیګر، پښتورګو، زړه یا مغز زیانمنېدل؛ په سختو حالاتو کې د غړو ناکامي هم رامنځته کېدای شي.
نور اختلاطات:
Respiratory distress — د تنفس شدید مشکل.
Metabolic acidosis — د بدن په مایعاتو کې د اسید زیاتوالی.
Encephalopathy — د مغز د فعالیت ګډوډي.
Death — مړینه، په ډېر شدید او نهدرملل شوي حالت کې.
دا اختلاطات په هر ناروغ کې نه رامنځته کېږي؛ ډېری ناروغان په مناسبه پاملرنه بېرته روغېږي.
۵. د ډینګي مخنیوی (Prevention — مخنیوی)
د ډینګي د مخنیوي تر ټولو مهمه لاره د ناروغۍ د انتقالوونکو ماشو له چیچلو څخه ځان ساتل او د هغوی د نسل د زیاتېدو مخنیوی دی.
مهمې وقایوي لارې :
1. Mosquito control — د ماشو کنټرول: د کورونو او چاپېریال شاوخوا د ماشو شمېر کمول.
2. Elimination of breeding sites — د ماشو د نسل د ځایونو له منځه وړل: د لوښو، ټایرونو، بوتلونو او نورو شیانو ولاړې اوبه تشول.
3. Use of mosquito repellents — د ماشو ضد موادو کارول: د DEET، Picaridin یا IR3535
4. Protective clothing — محافظتي جامې: اوږده لستوڼي او اوږده پتلون اغوستل.
5. Mosquito nets — د ماشو جالۍ: په ځانګړي ډول د ورځې د خوب پر مهال او د ناروغ لپاره د جالۍ کارول.
6. Window screens — د کړکیو جالۍ: د ماشو کور ته د ننوتلو مخنیوی.
7. Covering water containers — د اوبو د لوښو پټول: د اوبو زېرمتونونه پټول او په اونۍ کې یې تشول او پاکول.
8. Community awareness — د ټولنې عامه پوهاوی: خلکو ته د ناروغۍ د انتقال او مخنیوي په اړه معلومات ورکول.
9. Vaccination — واکسین کول: د ډینګي ځینې واکسینونه په ځانګړو هېوادونو او د ټاکلو شرایطو له مخې کارول کېږي؛ د واکسین وړتیا او اړتیا باید د عمر، پخواني انتان، سیمهییزو لارښوونو او روغتیايي ارزونې له مخې وټاکل شي.
۶. د ډینګي درملنه (Treatment ) :
د ډینګي لپاره ځانګړې، په پراخه کچه منل شوې ویروسضد درملنه نشته. درملنه د نښو د کمولو، د بدن د مایعاتو د ساتلو او د خطرناکو اختلاطاتو د مخنیوي لپاره ترسره کېږي.
الف: د سپکې ډینګي درملنه :
Rest — استراحت: ناروغ باید کافي استراحت وکړي.
Oral hydration — د خولې له لارې د مایعاتو اخیستل: اوبه، د خولې له لارې د اوبو او مالګو محلول (ORS) او نور مناسب مایعات وڅښي.
Paracetamol (Acetaminophen) — پاراسټامول: د تبې او درد د کمولو لپاره، د ډاکټر یا د درملو د لارښود له مخې.
Medical follow-up — طبي څارنه: د ډاکټر په سپارښتنه بیاکتنه او د وینې معاینات.
مهم احتیاط:
د ډینګي په شک یا تایید کې له لاندې درملو څخه ډډه وکړئ، مګر که متخصص د ځانګړي دلیل له مخې بله لارښوونه وکړي:
Aspirin — اسپرین: د وینېبهېدنې خطر زیاتولای شي.
Ibuprofen — ایبوپروفین: د وینېبهېدنې خطر زیاتولای شي.
Naproxen — ناپروکسن: د ورته درملو له ډلې دی او باید له طبي مشورې پرته ونه کارول شي.
انټيبیوټیکونه (Antibiotics — د باکتریاوو ضد درمل) د ډینګي ویروس نه له منځه وړي؛ یوازې د جلا باکتریايي انتان په صورت کې د ډاکټر له خوا کارول کېدای شي.
ب: د شدیدې ډینګي درملنه :
که ناروغ د خطر نښې ولري، روغتون ته د تګ اړتیا لري. په روغتون کې ممکن لاندې اقدامات ترسره شي:
Intravenous fluids (IV fluids) — د رګ له لارې د مایعاتو ورکول: د وینې د دوران او مایعاتو د کمښت د سمولو لپاره.
Vital signs monitoring — د حیاتي نښو څارنه: د وینې فشار، نبض، تنفس او د بدن د حرارت اندازه کول.
Complete blood count (CBC) — د وینې بشپړ شمېرنیز معاینه: د پلیټلېټونو، سپینو او سرو حجرو ارزونه.
Hematocrit monitoring — د وینې د حجروي برخې د تناسب څارنه: د پلازما د ضایع کېدو په ارزونه کې مرسته کوي.
Blood transfusion — د وینې انتقال: که د پام وړ وینهبهېدنه موجوده وي او طبي ټیم یې اړین وبولي.
Intensive care — جدي طبي پاملرنه:
د شوک، شدیدې وینهبهېدنې یا د مهمو غړو د خرابوالي په حالت کې.
د رګ له لارې مایعات باید د ناروغ د حالت او معایناتو له مخې تنظیم شي؛ ځکه ډېر مایعات هم زیان رسولای شي. د پلیټلېټونو انتقال یوازې د ټیټې شمېرې له امله په معمول ډول نه سپارښتل کېږي.
۷. د ډینګي تشخیص (Diagnosis ) :
ډاکټر د ناروغ د نښو، د سفر یا استوګنې د تاریخچې او لابراتواري معایناتو له مخې تشخیص کوي.
د معاینې لاتین نوم پښتو ژباړه او دنده
CBC (Complete Blood Count) د وینې بشپړه معاینه؛ د وینې د حجرو شمېر معلوموي.
Platelet count د پلیټلېټونو شمېر؛ د وینې د ټینګېدو په بهیر کې مهم دي.
Hematocrit (HCT) د وینې د سرو حجرو د حجم تناسب.
NS1 antigen test د ویروس د NS1 پروټین معلومولو معاینه؛ په لومړیو ورځو کې ګټوره ده.
RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction) د ویروس د جنیټیک موادو د معلومولو معاینه.
IgM antibody test د بدن د معافیتي سیستم د IgM انټيباډیو معاینه.
Liver function tests (LFTs) د ځیګر د فعالیت معاینات.
د معاینې مناسب ډول د ناروغۍ د پیل له ورځې سره تړاو لري. یوه عادي CBC معاینه په یوازې ځان ډینګي نه تائیدوي؛ د ویروس ځانګړې معاینه او کلینیکي ارزونه هم مهمه ده.
۸. مهمې طبي اصطلاحات او پښتو ژباړې :
د زدهکړې او ازموینو لپاره لاندې جدول ګټور دی:
لاتین/انګلیسي اصطلاح پښتو معنا
Dengue fever د ډینګي تبه
Virus ویروس
Vector د ناروغۍ انتقالوونکی
Mosquito ماشه
Incubation period د ناروغۍ د پټې مودې وخت
Fever تبه
Myalgia د عضلاتو درد