پښتو د سولې ژبه او د افغان ولس د ملي حقونو غوښتنه

د روسیې د سفیر د څرګندونو شننه

محمدهمایون همت

پښتو چې د افغان ولس د مینې، ملي یووالي، خپلولۍ او ګډې تاریخي حافظې ژبه ده، د سولې په ډیپلوماسۍ کې هم ځای موندلی شي.

په اسلام‌اباد کې د روسیې د سفیر وروستۍ څرګندونې همدې امکان ته اشاره کوي. خو د افغان ولس له لیدلوري اساسي پوښتنه دا ده چې دا سوله به د کوم عدالت پر بنسټ ولاړه وي او د خلکو د ملي عزت، خپلواکۍ او انساني حقونو د خوندیتوب لپاره به څه وکړي؟

د دې لیکنې دریځ دا دی چې ژبنی تفاهم هغه وخت سیاسي ارزښت پیدا کوي چې د خلکو ژوند خوندي کړي او د هغوی د برخلیک په پرېکړو کې د هغوی غږ ته ځای ورکړي.

سفیر څه ویلي او د خبر کره محتوا یې څه ده؟

د پاکستان د دولتي خبري اژانس APP د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر ۲۷مه د روسیې سفارت په اسلام‌اباد کې د «Pashto Advance Applied Grammar» کتاب مخکتنه وکړه. کتاب د عصري ژبو د ملي پوهنتون د استاد حفیظ‌الرحمان دوران اثر دی.

په غونډه کې د روسیې سفیر البرټ پي خوریف، سردار احمد شکېب افغان سفیر او د علمي او رسنیزو کړیو استازو ګډون درلود. د کتاب یوه موخه د پښتو د زده‌کړې د معاصرو موادو کمښت پوره کول او روسي پوهنتونونو ته د نسخو رسول ښودل شوي دي. [۱]

مشال ډیجیټل د اکتوبر پر ۲۸مه د سفیر له وینا دا جمله نقل کړې ده:

«پښتو باید د پاکستان او افغانستان ترمينځ د سولې ژبه وي».

د راپور له مخې، سفیر د روسي ژبې په اړه هم د روسیې او اوکراین ترمنځ د سولې ورته هیله څرګنده کړې ده. نوموړي د کابل او اسلام‌اباد د اړیکو په عادي کولو کې د روسیې چمتووالی او د ملکي تلفاتو د مخنیوي اهمیت هم یاد کړی دی. [۲]

آریانا نیوز د اکتوبر پر ۲۹مه دا څرګندونې د ګډې ژبې له لارې د متقابل تفاهم او پخلاینې د هڅې په توګه وړاندې کړې.

افغانستان انټرنشنل هم راپور ورکړی چې د غونډې موخه د دواړو خواوو د مشرانو او سیاسي کړیو پام ګډې ژبې ته راګرځول وو. [۳، ۴]

له دې راپورونو څخه د پښتو ژبې د سوله‌ییز رول خبره ثابتېږي؛ خو دا ترې نه ثابتېږي چې سفیر دې د پښتنو یوې ټاکلې جرګې ته د شخړې د حل صلاحیت سپارلی وي یا دې د دیورند د فرضي کرښې په حقوقي حیثیت نوی رسمي دریځ اعلان کړی وي.

تاند د ۲۰۲۶ کال د مې پر ۱۴مه د همدې سفیر بله وینا هم رااخیستې وه چې د افغانستان پرمختګ یې د نجونو له زده‌کړې او د اساسي بشري حقونو له رعایت سره تړلی باله.

دا یادونه زموږ د بحث لپاره ارزښت لري: د سولې مفهوم باید د خلکو د زده‌کړې، انساني کرامت او ټولنیز پرمختګ تر حقونو پورې وغځېږي. [۶]

ګډه ژبه څنګه د سولې مرسته کولی شي

د دې لیکنې د شننې له مخې، ګډه ژبه د خبرو د سم او دقیق درک، د ناسم برداشت د کمولو او د خلکو ترمنځ د باور د رغولو وسیله کېدای شي.

کله چې د شخړې اغېزمن خلک خپل درد، غوښتنې او اندېښنې په خپله ژبه بیان کړي، د هغوی د تجربو د اورېدو امکان زیاتېږي. پښتو په دې برخه کې د ولسي اړیکو او فرهنګي ډیپلوماسۍ (Cultural Diplomacy) لپاره مهم رول لوبولی شي.

خو د جګړې لاملونه یوازې د ژباړې او ژبې ستونزې نه دي. د امنیتي پالیسۍ، حاکمیت، سیاسي بې‌باورۍ او تاریخي استعماري اختلافونو لپاره مشخصې موافقې او د پلي کېدو ضمانتونه پکار دي. د روسیې او اوکراین له مثال سره د سفیر پرتله هم باید د یوې ډیپلوماټیکې هیلې په توګه ولوستل شي؛ ګډه ژبه په خپله د جګړې د ختمېدو تضمین نه شي جوړولای.

د افغان ولس حقونه او ملي ارمانونه

د افغان ولس د ملي حقونو د دفاع په مرکز کې د خپل هېواد خپلواکي، سیاسي استقلال، د خاورې او خلکو خوندیتوب او په عزت د ژوند غوښتنه ولاړه ده.

افغانستان باید د سیمه‌ییزو رقابتونو د معاملې موضوع ونه ګرځي. هره سوله‌ییزه هڅه باید د افغانانو د ارادې د اورېدو، د هغوی د مشروع ګټو د درناوي او د بهرني زور د مخنیوي لپاره عملي چوکاټ ولري.

د ملګرو ملتونو منشور د دولتونو حاکمیتي برابري، د شخړو سوله‌ییز حل او د دولتونو د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي استقلال پر ضد د زور د ګواښ او کارونې منع بیانوي.

د منشور ۳۳مه ماده خبرې، منځګړیتوب او نورې سوله‌ییزې لارې یادوي. له همدې اصولو سره سم، د افغانستان امنیتي او سیاسي مسایل باید د شواهدو، متقابل مسئولیت او سوله‌ییزې پروسې له لارې وڅېړل شي. [۹]

ملي ارمانونه هغه وخت د خلکو په ورځني ژوند کې معنا پیدا کوي چې ماشوم باید ښوونځي ته ولاړ شي، ناروغ باید درملنې ته ورسېږي، ښځه او سړی باید له انساني کرامت او زده‌کړې برخمن وي، او کورنۍ باید د جګړې، جبري بې‌ځایه کېدو او وېرې له فشار څخه خلاصې شي.

د یوه خپلواک او پرمختللي افغانستان غوښتنه د ټولو افغانانو ګډ حق دی. د پښتو ژبې د درناوي ترڅنګ د هېواد د نورو ژبو او فرهنګونو درناوی د همدې ملي یووالي برخه ده.

د دیورند د فرضي کرښې دواړو غاړو ته د پښتنو غږ

د دیورند د فرضي کرښې دواړو غاړو ته د پښتنو خپلوي، ژبنۍ اړیکې او ګډې فرهنګي غوښتنې باید د سولې په خبرو کې جدي واورېدل شي.

د دې لیکنې غوښتنه دا ده چې د دغو خلکو د هویت، کورنیو اړیکو، مورنۍ ژبې، سوله‌ییز سیاسي فعالیت او له وېرې پرته ژوند حقونه د امنیتي بحثونو تر سیوري لاندې ورک نه شي.

د خلکو په نوم خبرې هغه وخت اعتبار لري چې پخپله خلکو ته هم د خپل نظر د څرګندولو حق او فرصت ورکړل شي؛ ځکه د ولس د برخلیک په اړه د ولس خپل ازاد غږ بنسټیز ارزښت لري.

د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق لومړۍ ماده د ولسونو د خپل برخلیک د ټاکلو حق (Self-Determination) بیانوي؛ په داسې حال کې چې ۲۷مه ماده په قومي، مذهبي او ژبنیو لږکیو پورې د تړلو اشخاصو فرهنګي، مذهبي او ژبني حقونه خوندي کوي. د بشري حقونو د کمېټې د ۲۳م عمومي تفسیر له مخې، دا دوه جلا حقوقي مفاهیم دي.

له همدې امله، د دیورند کرښې په څېر د یوه تاریخي اختلاف او د خاورې پر سر د شخړې حقوقي پایله یوازې د دغو مادو په یادولو نه شي ټاکل کېدای؛

بلکې د تاریخي اسنادو، اړوندو تړونونو، د نړیوالو حقوقو د اصولو او د اړوندو خلکو د ازادې ارادې هر اړخیزې ارزونې ته اړتیا لري. [۱۰، ۱۱]

دیورند کرښه د انګرېزي استعمار پر مهال پر افغان ولس تپل شوې کرښه ده، چې د پښتنو (افغانانو) د تاریخي ټاټوبي، کورنیو او خپلوانو ترمنځ یې بېلتون راوستی دی .

د افغان ولس د تاریخي ملي دریځ له مخې، دا تحمیلي او استعماري کرښه له ۱۸۹۳ کال راهیسې د یوه منل شوي او وروستي نړیوال سرحد په توګه نه ده منل شوې. د دې تاریخي حق غوښتنې بنسټ د پښتنو (افغانانو) ګډ هویت، تاریخي تړاو، د خپلې خاورې حق او د خپل برخلیک په ټاکلو کې د هغوی ازاده اراده ده.

د دیورند کرښې دواړو غاړو ته د مېشتو پښتنو (افغانانو) د تاریخي حقونو، ژبې، فرهنګ او خپلمنځي اړیکو درناوی باید د هر سیاسي بحث په زړه کې ځای ولري. د نړیوالو منل شوو اصولو په رڼا کې، د دغو خلکو د حقونو او برخلیک په اړه بحث باید د هغوی د نظر د ازاد بیان، سیاسي ګډون او انساني کرامت له درناوي سره مل وي.

د افغان ولس د خپلو روا حقونو او ملي ارمانونو لپاره د سوله‌ییزې، علمي، حقوقي، مدني او سیاسي مبارزې غږ باید پیاوړی او دوامدار وي؛ څو دا حق غوښتنه په ملي یووالي، ولسي اراده او مستندو دلایلو ولاړه پاتې شي.

د سفیر فرهنګي څرګندونې نه د افغان ولس له تاریخي حقونو او ملي دریځونو څخه د تېرېدو سند ګڼل کېدای شي او نه ترې د روسیې له خوا د خاورې په اړه د کومې ځانګړې دعوې تأیید اخیستل کېدای شي. د افغان ولس تاریخي حق غوښتنه باید په خپل مستند قوت ودرېږي؛ په داسې استدلال چې د تاریخ شواهد روښانه کړي، د نړیوالو حقوقو اصول په دقت وکاروي او د ولس اراده په څرګند او خپلواک غږ وړاندې کړي.

د سولې وړاندیز باید په کوم عمل وازمویل شي

د دې لیکنې وړاندیز دا دی چې لومړیتوب دې د ملکي خلکو خوندیتوب، د ناروغانو او بشري مرستو تګ راتګ او د زیانمنو کورنیو اړتیاوو ته ورکړل شي.

امنیتي ادعاوې دې له مستندو شواهدو سره وړاندې شي او د پلټنې لپاره دې د دواړو خواوو په رضایت د باور وړ لاره وټاکل شي. د خبرو هدف دې داسې هوکړې وي چې مسئولیتونه، وخت او د پلي کېدو ارزونه پکې روښانه وي.

د پښتنو د ولسي استازو، ژبپوهانو، ځوانانو او علمي بنسټونو مشورتي ونډه د رسمي خبرو ترڅنګ د باور په رغولو کې مرسته کولی شي.

دا د دې لیکنې وړاندیز دی، د سفیر له خوا اعلان شوې طرحه نه ده. د ژبو ګډې څېړنې، د استادانو تبادله او د فرهنګي اړیکو پراختیا هم هغه وخت دوام پیدا کوي چې د خلکو پر حقونو او ازاد ګډون ولاړې وي.

له روسیې او هر بل احتمالي منځګړي څخه د بې‌طرفۍ او د افغان ولس د ارادې د درناوي غوښتنه پر ځای ده.

د سولې د هڅې ارزښت باید په دې وازمویل شي چې د خلکو ژوند څومره خوندي کوي،

د زور، وسلې او تېري د تکرار امکان څومره کموي او د عادلانه خبرو لپاره څومره زمینه برابروي.

یوازې سوداګریزې لارې او دولتي تفاهمونه د ولس د ټولو غوښتنو استازیتوب نه شي کولای.

پښتو د سولې ژبه وه او ده. دا د پښتنو د هویت او د افغانانو ترمنځ د مینې او خپلولۍ ژبه ده. خلک په دې ژبه د زړه خبرې کوي، د یو بل درد اوري او پر یو بل باور پیدا کوي.

خو د سولې د هرې هڅې ارزښت به په دې سنجول کېږي چې د خلکو ژوند څومره خوندي کوي، د زور او تېري مخه څومره نیسي او د ولس ارادې ته څومره ځای ورکوي. د افغان ولس غوښتنه روښانه ده: خپلواک هېواد، خوندي ژوند او د خپلو تاریخي او ملي حقونو درناوی. هر منځګړی چې د سولې لپاره ګام اخلي، باید د دې ولس غږ واوري او د هغه د حق، عزت او ازادې ارادې درناوی وکړي. تلپاتې سوله هغه ده چې خلک یې په خپلو کورونو کې په امنیت، د خپلو ماشومانو په زده‌کړه او د خپل راتلونکي په ډاډ کې وویني.

سرچینې او د لوستلو مستقیم لینکونه

[۱] APP د UrduPoint له لارې | ۲۷ اکتوبر ۲۰۲۶

https://www.urdupoint.com/en/pakistan/russian-embassy-launches-pashto-advance-appl-2278218.html

[۲] مشال ډیجیټل د راشد خټک راپور | ۲۸ اکتوبر ۲۰۲۶

روسي سفیر: پښتو ژبه د کابل او اسلام آباد ترمينځ واټن کمولی شي

[۳] آریانا نیوز د سفیر د څرګندونو خبر | ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶

Russia says Pashto could help reconcile Afghanistan and Pakistan

[۵] تاند د اندریو کوریبکو شننه د ایشیا ټایمز په حواله | ۱۵ فبروري ۲۰۲۵

روسیه د افغانستان او پاکستان په سوله کې تر چین ښه رول لوبولی شي

[۶] تاند د نجونو د زده کړو په اړه د سفیر څرګندونې | ۱۴ مې ۲۰۲۶

د روسیې سفیر: افغانستان د نجونو له زده کړو پرته پرمختګ نه شي کولی

[۷] آریانا نیوز د تحول خپرونې پاڼه | ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶

Tahawol: Pashto as bridge to Kabul–Islamabad reconciliation discussed

[۸] شال نیوز د پښتو د سولې رول په اړه راپور | ۲۸ اکتوبر ۲۰۲۶

https://shaalnews.com/post/4978

[۹] د ملګرو ملتونو منشور مادې ۲ او ۳۳ | رسمي حقوقي متن

https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text

[۱۰] د مدني او سیاسي حقونو نړیوال میثاق مادې ۱ او ۲۷ | د بشري حقونو د عالي کمېشنرۍ متن

https://2covenants.ohchr.org/About-ICCPR.html

[۱۱] د بشري حقونو کمیټه عمومي تفسیر ۲۳ | د ۲۷مې مادې تفسیر ۱۹۹۴

https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=NDHbUvPo0H0e6ReM%2BeoASfvbY3aH6JttLpsRvkmL87wD80W4xnAiRpmKA6ZLwTp9xzCLNUYwTBP35uH1Fw6yqQ%3D%3D

[۱۲] تاند د پښتو ژبې او پخلاینې په اړه تازه خبر | ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶

د روسیې سفارت: پښتو ژبه د افغانستان او پاکستان ترمنځ په پخلاینه کې مرسته کولی شي

محمدهمایون همت

MD, PhD

۱ نومبر ۲۰۲۶