د هېواد د حکومتونو په اړه یوه لنډه کلیواله کیسه
په پخوا زمانو کې حکومتولي میراثي وه. له پلار څخه به زوی ته پاتې کېده. پلار به له خپلو زامنو څخه مشر زوی د واک د راتلونکي وارث په توګه اعلاناوه. کله به یې د خپل ژوند په وروستیو کې دا کار کاوه او کله به یې د ژوند په دوران کې خپل ځای ناستی معرفي کاوه، څو له مرګ وروسته د نورو وروڼو ترمنځ د واک پر سر ستونزه او شخړه رامنځته نه شي. دې ډول حکومتولۍ ته به یې پاچاهي ویله.
په هره زمانه کې به د وخت په تېرېدو سره حکومتونو بدلون موند، نوې بڼې به یې غوره کولې او نوي قوانین به جوړېدل. په هغو وختونو کې خلک بېتعلیمه وو او زدهکړې هم ځانګړی دود نه درلود، نو خلکو به دې موضوع ته چندان پاملرنه نه کوله. خلک هم خوښ وو، مشران هم خوښ وو او ژوند روان و.
هر څوک به په خپلو ورځنیو چارو کې ډوب و. د پاچا امر به قانون و؛ رعیت به هم مانه، والي به هم مانه او وزیر به هم مانه. کله ناکله به وروڼو د واک د ترلاسه کولو لپاره له یو بل سره شخړې کولې، خو دا شخړې به تر ډېره د پاچا د کورنۍ پورې محدودې وې.
عامو خلکو د پاچاهۍ خوبونه نه لیدل. یوه مړۍ ډوډۍ به چې ورسېده، شکر به یې ایسته او خپل ژوند به یې تېراوه.
ورو ورو په نړۍ کې زدهکړې وده وکړه، خلک له تعلیم سره اشنا شول او د هغه له ګټو خبر شول. همدا لامل شو چې په ډېرو هېوادونو کې پاچاهۍ پای ته ورسېدې، قوانین بدل شول او نوی فکري انقلاب رامنځته شو. د نړۍ ډېرو هېوادونو د خپلو خلکو په ژوند کې هم ورو ورو بدلونونه راوستل.
ځینې هېوادونه دومره پیاوړي شول چې د پرمختګ کچه یې د حیرانتیا وړ ده، خو ځینې نور بیا دومره له ستونزو سره مخ دي چې باور پرې کول هم ستونزمن دي.
دا د تعجب وړ خبره نه ده؛ ځکه په نړۍ کې هر څه بدلون مومي. ماشوم ځوانېږي، بیا بوډا کېږي او بالاخره مري. نړۍ هم همداسې ده، بدلونونه پکې راځي. خو که یو ماشوم په مېړانه لوی شي، ځوان شي او بیا بوډا شي، خو د مېړانې، عدالت او خدمت خویونه وساتي، له مرګ وروسته به یې هم خلک په ښه نوم یادوي او نوم به یې د تاریخ په پاڼو کې په زرینو کرښو لیکل کېږي.
په طبیعت کې هم د ځواک او کمزورۍ بېلګې شته. زمری د خپل ځواک او مېړانې له امله پېژندل کېږي، خو موږک بیا عموماً په پټو ځایونو کې ژوند کوي او د زمري په څېر نوم او نښان نه لري. د دې مثال موخه دا ده چې ځواک او مېړانه د انسان او ټولنې په ژوند کې هم اغېز لري؛ خو د انسان لپاره تر فزیکي ځواک ډېر عقل، عدالت او د خلکو خدمت ارزښت لري.
اصلي مطلب: د افغانستان د حکومتولۍ ستونزه
زما په اند، زموږ د هېواد سیاست د شاهي دولت له پای ته رسېدو وروسته په داسې لاره روان شو چې تر نن ورځې پورې ورسره له ګڼو ستونزو سره مخ یو.
پکار وه، او اوس هم پکار ده، چې یو پیاوړی، مسلکي پوځ او ورسره یو قانونمحور ملکي دولت ولرو. پوځ د هېواد د دفاع او امنیت د ساتنې دنده لري، خو ملکي دولت باید د قانون له مخې د خلکو چارې تنظیم کړي، عدالت تأمین کړي او د سیاسي اختلافونو د حل لپاره قانوني لارې برابرې کړي.
دا ډول سیاسي جوړښت مخالفو سیاسي فکرونو ته هم د ګډون زمینه برابروي او خلک له ټوپک پورته کولو څخه لرې ساتلای شي.
که تل یو حزب واک په زور یا د نورو د محرومولو له لارې ترلاسه کړي او د نورو فکرونو خاوندانو ته په حکومت کې ځای ورنه کړي، نو هغه خلک ښايي اړ شي چې د خپلو حقونو او فکرونو لپاره مبارزه وکړي؛ که څه هم دا مبارزه د هېواد او خلکو په زیان تمامه شي او د دښمنانو ګټې هم پکې خوندي شي.
کله چې یوه ډله د سیاسي ګډون له قانوني لارو محرومه شي، د نارضایتۍ او شخړو خطر زیاتېدای شي. په داسې حالاتو کې بهرني لوري هم کله ناکله د کورنیو اختلافونو څخه د خپلو ګټو لپاره استفاده کوي.
نن هم زموږ د هېواد سیاست له ستونزو سره مخ دی او ستونزې ورځ تر بلې زیاتېږي.
زما په اند، ښه به دا وي چې د نورو هېوادونو له سیاسي تجربو څخه زدهکړه وکړو. په سیاست کې کله ناکله د یوې فکري ډلې د له منځه وړلو پر ځای، د هغې د سیاسي سیالۍ لپاره د قانوني لارې برابرول غوره پایلې لرلای شي.
که په هېواد کې ولسي جرګه، مشرانو جرګه او د ولایتونو او ولسوالیو شوراګانې د قانون له مخې فعالې او اغېزمنې وي، نو خلک به وکولای شي خپلې ستونزې د خپلو استازو له لارې مطرح کړي او د هېواد په سیاسي پرېکړو کې برخه واخلي.
همدارنګه، که دوه یا درې پیاوړي سیاسي ګوندونه او نور قانونمن سیاسي جریانونه رامنځته شي او د خلکو د ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره په رښتینې سیالۍ کې برخه واخلي، نو د سیاسي نظام د اصلاح لپاره به زمینه برابره شي.
باوري یم چې که سیاسي ګوندونه د خلکو د رایو، باور او ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره سیالي وکړي، هغه ګوندونه چې د خلکو غوښتنو ته ځواب نه وايي، ښايي په تدریجي ډول خپل نفوذ له لاسه ورکړي. په دې توګه به سیاسي بدلون د زور او وسلې پر ځای د خلکو د ارادې او قانون له لارې رامنځته شي.
البته، یوازې د جرګو او ګوندونو جوړول بسنه نه کوي. د قانون حاکمیت، خپلواک عدالت، د بیان ازادي، روڼتیا او د ټولو وګړو د حقونو ساتنه هم اړینه ده. که دا بنسټونه پیاوړي نه وي، نو د نظام په نوم او جوړښت کې بدلون په یوازې ځان د ستونزو د حل ضمانت نه شي کولای.
پایله: جګړه زور غواړي، خو سیاست عقل او تدبیر
زما موخه دا ده چې د افغانستان د سیاسي ستونزو د حل لپاره باید د ټوپک پر ځای سیاست، د زور پر ځای قانون او د انحصار پر ځای سیاسي ګډون ته لومړیتوب ورکړو.
جګړه ګټل، که څه هم قربانۍ غواړي، کله ناکله د سیاسي واک ترلاسه کولو لپاره اسانه لاره ښکاري؛ خو د جګړې پای ته رسول، د خلکو باور ترلاسه کول، د اختلافونو منل او د یوه باثباته دولت جوړول ډېر فکر، حوصله، تدبیر او سیاسي عقل غواړي.
هغه حکومت چې یوازې د زور پر مټ ولاړ وي، ښايي تر یوه وخته خپل مخالفین چوپ وساتي؛ خو هغه نظام چې د خلکو باور، عدالت او قانوني مشروعیت ولري، د اوږدمهاله ثبات لپاره ډېرې مهمې زمینې برابرولای شي.
د افغانستان د راتلونکي لپاره اساسي پوښتنه دا ده: ایا موږ غواړو خپل سیاسي مخالفین په زور مات کړو، که داسې نظام جوړ کړو چې ټول وکولای شي د قانون په چوکاټ کې سیالي وکړي او د هېواد په جوړولو کې برخه واخلي؟
زما په اند، د هېواد د ژغورنې لاره په دې کې ده چې د شخصي ګټو پر ځای ملي ګټو ته لومړیتوب ورکړو، د سیاسي اختلافونو د حل لپاره قانوني لارې رامنځته کړو او د واک د ترلاسه کولو او لېږد لپاره سولهییز اصول ومنو.
لکه ولسي متل چې وايي: «عاقلمندته یوه اشاره کافي ده.»
جګړه ګټل زور او قرباني غواړي، خو سیاست پر مخ وړل، د هېواد ساتل او د خلکو باور ترلاسه کول عقل، تدبیر او حوصله غواړي.
افغانستان یوازې په زور نه جوړېږي؛ افغانستان په قانون، عدالت، ملي یووالي او د ټولو خلکو په سیاسي ګډون جوړېدای شي.