که په دې دنیا کې د حد سزا پر یوه کس عملي شي، ایا په آخرت کې به هم سزا ورکول کېږي؟

لیکوال: داکتر سمیع الله خالد سهاک

سریزه

په اسلامي فقه او عقیده کې یوه مهمه پوښتنه دا ده چې په دې نړۍ کې د سزا او په آخرت کې د سزا ترمنځ څه اړیکه شته؟ که یو مسلمان داسې ستر جرم ترسره کړي چې اسلامي شریعت ورته حد سزا ټاکلې وي، او دا سزا په قانوني او شرعي ډول پر هغه عملي شي، آیا له مرګ وروسته به هم د همدې جرم له امله سزا ورکول کېږي؟ په بل عبارت، ایا د دنیا سزا ګناه پاکوي یا کفاره یې ګرځي، او که مجرم به دوه ځله سزا ویني یو ځل په دنیا کې او بیا په آخرت کې؟

په اصلي اسلامي سرچینو کې موندل شوی ځواب له ځینو تفصیلاتو سره سره په عمومي ډول روښانه دی. هغه حد چې په سمه توګه ثابته او په مشروع ډول عملي شوې وي، د هغې ځانګړې ګناه لپاره د کفارې په توګه عملي کیدی شي چې سزا یې د هغې له امله ورکړل شوې وي. تر ټولو قوي دلیل د رسول الله ﷺ هغه مشهور حدیث دی چې عبادة بن الصامت څخه روایت شوی او په صحیح المسلم کې ثبت شوی دی. رسول الله ﷺ وفرمایل چې څوک یو جرم ترسره کړي او د هغه ټاکل شوې سزا وویني، نو دغه سزا د هغه جرم لپاره کفاره ده. هغه ﷺ دا هم څرګنده کړه چې که د یو کس جرم پټ پاتې شي او په دنیا کې پرې سزا عملي نه شي، نو د هغه وروستۍ پرېکړه الله ته پاتې ده او الله کولای شي هغه وبخښي او یا ورته سزا ورکړي (Muslim, 1709a).

خو دا اصل باید داسې تفهیم نه شی‌/ ونه ګڼل شی چې هر څوک چې سزا وویني، په اتومات ډول جنت ته داخلېږي. یا دا چې د هغه ټول ګناهونه له منځه ځي. اسلامي شریعت د جرمونو بېلابېل ډولونه له یو بل څخه جلا کوي، او د نورو انسانانو حقوق هم اضافي مسؤلیتونه رامنځته کولی شي. سربېره پر دې، د حدود د عملي کولو لپاره سخت شرعي شرایط او د ثبوت معیارونه شته. له همدې امله، د اسلامي دریځ ښه بیان داسې دی: کله چې یو معتبر حد په مشروع ډول عملي شي، د هغه جرم لپاره کفاره ګرځي چې د هغه له امله سزا ورکړل شوې ده؛ خو د انسان وروستۍ پرېکړه د الله تعالی په لاس کې ده، او نورې ګناهونه یا نه حل شوي حقوق لا هم د حساب برخه کېدای شي.

د اسلامي شریعت پر اساس حد څه معنا لري؟

د عربي حد کلمه په لغوي ډول د سرحد، پولې یا حد معنا لري. په اسلامي فقه کې دا هغه شرعي ټاکل شوې سزا ته ویل کېږي چې د ځانګړو جرمونو لپاره ټاکل شوې وي. د دې جمع حدود ده. کلاسیک اسلامي جزایي قانون عموماً د حدود جرمونه، هغه جرمونه چې قصاص او دیه پورې اړه لري، او هغه جرمونه چې د اختیاري یا تعزیري سزا تابع وي او تعزیربلل کېږي، له یو بل څخه جلا کوي (پیترز، ۲۰۰۵).

په کلاسیکو فقهي متونو کې دا برخې جلا څېړل شوې دي، او حدود هغو جرمونو ته اشاره کوي چې ټاکلې سزاوې یې د وحې او سنت له لارې بیان شوې دي.

د حدود تر عنوان لاندې په دودیز ډول د نامشروع جنسي اړیکو ځینې ډولونه، غلا، د زنا دروغجن تور، د نشه‌يي توکو یا شرابو استعمال، او د لارې وهلو یا وسله‌والې غلا ځینې ډولونه شامل ګڼل شوي دي. د جرمونو دقیق طبقه‌بندي د اسلامي فقې د بېلابېلو مکتبونو ترمنځ توپیر لري. له همدې امله، دا سمه نه ده چې د “حد” کلمه د اسلامي قانون د هرې سختې سزا لپاره وکارول شي.

دا توپیر په ځانګړې توګه هغه وخت مهم دی چې په آخرت کې د سزا په اړه خبرې کېږي. هغه سزا چې یو قاضي یې د تعزیر په توګه ټاکي، د حد په څېر له عیني قواعدو سره نه اداره کېږي. همدارنګه قصاص د اشخاصو پر وړاندې جرمونو، په ځانګړې توګه وژنې او بدني زیان، پورې اړه لري او د قرباني او د هغه د وارثانو حقوق پکې شامل دي. له همدې امله، د کفارې موضوع باید د جرم او سزا د ځانګړي ډول له مخې وڅېړل شي.

اصلي دلیل: حد د کفارې په توګه

د دې پوښتنې تر ټولو مستقیم دلیل د عبادة بن الصامت حدیث دی. رسول الله ﷺ له خپلو اصحابو څخه د څو سترو جرمونو په اړه بیعت واخیست. وروسته یې څرګنده کړه چې څوک له دغو جرمونو څخه یو ترسره کړي او د هغه ټاکل شوې سزا وویني، نو دغه سزا د هغه جرم لپاره کفاره ده. په همدې روایت کې راغلي چې که الله تعالی د یو کس جرم پټ کړي او په دنیا کې پرې سزا عملي نه شي، نو د هغه قضیه الله ته پاتې کېږي؛ الله کولای شي هغه وبخښي او یا ورته سزا ورکړي. (Muslim, 1709a).

د همدې روایت په بله نسخه کې په څرګند ډول ویل شوي چې پر هغه کس چې ټاکل شوې سزا عملي شي، دغه سزا د هغه لپاره کفاره ده. په صحيح مسلم کې د همدې باب عنوان دی ”د حد سزاوې د هغو کسانو لپاره کفاره دي چې پر هغوی عملي کېږي “ (Muslim, 1709c).

دا حدیث د دې پایلې بنسټ جوړوي چې هغه څوک چې معتبره حد سزا یې لیدلې وي، په عادي ډول به د همدې جرم لپاره په آخرت کې بیا سزا نه ورکول کېږي. د دنیا سزا خپل کفاروي هدف پوره کړی وي. له دې نظره، اسلامي قانون د دنیا عدالت د الله تعالی له رحمت سره نښلوي.

د هغه کس ترمنځ توپیر چې د یوې ګناه لپاره یی سزا لیدلې وي او هغه کس چې ګناه یې پټه پاتې شوې وي، ډېر مهم دی. رسول الله ﷺ دا نه دي ویلي چې هر ګناهکار به حتماً په آخرت کې بیا سزا ویني. بلکې هغه ﷺ څرګنده کړې چې کله د دنیا سزا عملي شي، هغه د ګناه کفاره ګرځي او کله چې ګناه پټه پاتې شي، د هغه کس قضیه الله ته سپارل کېږي (Muslim, 1709a).

کفاره په اتومات ډول جنت ته د ننوتلو معنا نه لري

که څه هم حد د ګناه کفاره کېدای شي، خو دا خبره سمه نه ده چې ووایو د حد سزا ترلاسه کول په اتومات ډول جنت تضمینوي.

د بېلګې په توګه، فرض کړئ یو مسلمان داسې جرم وکړي چې د هغه لپاره معتبره حد سزا وټاکل شي او عملي هم شي. د حدیث له مخې، دغه سزا د هماغه جرم لپاره کفاره ده. خو امکان لري چې دغه شخص نور ګناهونه هم کړي وي چې د هغې سزا په کې شامله نه وي. حد د انسان د ټول ژوند هره ګناه په اتومات ډول نه پاکوي.

اسلامي عقیده ټینګار کوي چې هر انسان به په پای کې د الله تعالی په وړاندې حساب ورکوي. قرآن کریم الله تعالی هم عادل او هم مهربان معرفي کوي. الله تعالی هغو کسانو ته چې پر خپلو ځانونو یې ظلم کړی، وایي چې د الله له رحمته مه ناهیلي کېږئ، ځکه الله ګناهونه بخښي. ورپسې آیت خلکو ته خپل رب ته د توبې او بېرته ستنېدو بلنه ورکوي . الله تعالی فرمایی،

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ . ددی ایت ترجمه داسی ده (( ووایه (اې پېغمبره! چې الله فرمایي): اې زما هغو بندګانو چې پر خپلو ځانونو مو تېری (ګناهونه) کړی دی! د الله له رحمت څخه مه ناهيلي کېږئ، بې شکه چې الله ټول ګناهونه بښي، یقیناً هغه ډېر بښونکی، بې کچه مهربان دی)). (Qur’an 39:53–54).

له همدې امله، د سزا او بخښنې اړیکه یوازې یو میخانیکي بهیر نه دی. اسلامي تعلیمات عدالت، توبه، کفاره او الهي رحمت سره یو ځای کوي.

د توبې اهمیت

توبه په اسلام کې مهم ځای لري. هغه څوک چې ستره ګناه وکړي، هڅول کېږي چې په اخلاص سره الله تعالی ته بېرته وګرځي. قرآن 39:53 د الهي رحمت په اړه له تر ټولو قوي قرآني بیانونو څخه دی، چې ګناهکارو خلکو ته وایي چې د الله له رحمته ناهیلي نه شي، ځکه هغه بخښونکی او مهربان دی (Qur’an 39:53).

توبه عموماً د ګناه پېژندل، له هغې پښېمانه کېدل، د ګناه پرېښودل او د بیا نه کولو کلکه اراده کول شاملوي. کله چې د بل انسان حقوق تر پښو لاندې شوي وي، توبه دا هم غواړي چې د امکان تر حده د هغه حقوق بېرته ادا شي.

دا ټکی د غلا او هغو جرمونو په اړه په ځانګړې توګه مهم دی چې بدني زیان پکې شامل وي. یو کس نه شي کولای یوازې ووایي: «ما الله ته توبه وکړه»، خو په قصدي ډول د بل چا مال له ځان سره وساتي یا د هغه مشروع حق له ادا کولو ډډه وکړي. اسلامي فقه مني چې ځینې ګناهونه د انسانانو حقوق هم تر پښو لاندې کوي، نه یوازې د انسان او الله ترمنځ اړیکه.

له همدې امله، حتی کله چې د دنیا سزا د ګناه کفاره وي، د مال بېرته سپارلو، تاوان ورکولو، یا د قربانیانو د حقوقو په اړه پوښتنې لا هم پاتې کېدای شي.

د حدود او قصاص ترمنځ توپیر

بل مهم توپیر د قصاص په اړه دی، په ځانګړې توګه د وژنې په قضیو کې. هر ستر جرم حد نه دی.

د قصدي وژنې په قضیو کې اسلامي قانون په دودیز ډول د قصاص، diyah، او د قرباني د وارثانو د حقوقو په اړه بحث کوي. دا له حدود سره توپیر لري، ځکه حدود په دودیز ډول د ځانګړو جرمونو لپاره ټاکل شوې سزاوې ګڼل کېږي. له همدې امله، کلاسیک اسلامي جزایي قانون د اشخاصو پر وړاندې جرمونه له هغو جرمونو څخه جلا کوي چې د حدود له ټاکلو احکامو سره تړاو لري (Peters. 2005 ).

دا توپیر ځکه مهم دی چې د کفارې اصل باید د هرې جزایي سزا په اړه په بې احتیاطۍ سره تطبیق نه شي. هغه څوک چې په وژنه کې لاس لري، ممکن د بل انسان پر وړاندې یی ستر جرم ترسره کړی وي، او د قرباني حقوق یوازې د دولت له خوا د ورکړل شوې سزا موضوع نه شي کېدای.

قرآن کریم د قصدي وژنې په اړه په ځانګړې توګه سخت خبرداری ورکوي. قرآن کریم وایي ”وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُۥ جَهَنَّمُ خَـٰلِدًا فِيهَا وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُۥ وَأَعَدَّ لَهُۥ عَذَابًا عَظِيمًا“. یعنی که څوک یو مؤمن په قصدي ډول ووژني، د الله تعالی له سخت غضب او سزا سره مخ کېږي (Qur’an 4:93).

په عین وخت کې، اسلامي علماوو په پراخه کچه بحث کړی چې دا آیت له توبې، الهي بخښنې او نورو قرآني آیتونو سره څنګه تړاو لري. له همدې امله، باید یو آیت د توبې او د الله تعالی د رحمت له پراخو اسلامي تعلیماتو څخه جلا ونه څېړل شي.

د الهي عدالت او رحمت رول

د سزا اسلامي مفهوم یوازې د غچ اخیستنې له لارې نه شي درک کېدای. سزا بېلابېل اړخونه لري: عدالت، مخنیوی، د ټولنې ساتنه، اخلاقي حساب ورکونه، او په ځینو مواردو کې کفاره.

د kaffārah مفهوم ځکه ځانګړی اهمیت لري چې سزا له ګناه څخه د پاکېدو سره نښلوي. په صحيح مسلم کې حدیث په څرګند ډول د هغه حد په اړه د کفارې اصطلاح کاروي چې عملي شوې وي (Muslim, 1709a).

معاصره څېړنه هم څرګندوي چې اسلامي فقهاوو د دنیا د سزا او د آخرت د سزا ترمنځ د اړیکې په اړه په بېلابېلو طریقو بحث کړی دی. د Cambridge په Public Violence in Islamic Societies کې یوه څېړنیزه برخه څرګندوي چې مسلمان مفکران تل په دې اړه یو نظر نه لري چې آیا د دنیا سزا په هر حالت کې په آخرت کې سزا له منځه وړي که نه. په ځانګړې توګه، د تعزیري سزاوو او حتی د حدود د کفاروي اغېز په اړه ځینې توپیرونه لیدل کېږي.

دا څرګندوي چې ځواب باید یوازې په دې ساده جمله کې محدود نه شي چې “هره سزا په آخرت کې د سزا مخه نیسي.” تر ټولو قوي او د دفاع وړ بیان دا دی چې هغه ټاکل شوې حد سزا چې په سمه توګه ثابته او عملي شوې وي، په صحیح حدیث کې د هغې جرم لپاره کفاره بلل شوې ده.

د حدود د عملي کولو سخت شرایط

بله مهمه موضوع دا ده چې اسلامي قانون افرادو ته اجازه نه ورکوي چې په خپله حدود سزاوې عملي کړي. په دودیز ډول، د دې سزاوو عملي کول د مشروع قضایي او حکومتي واک له صلاحیتونو څخه ګڼل کېږي او سخت قانوني او اجرایي شرایط لري.

د اسلامي جزایي قانون معاصرې علمي څېړنې د حدود په اړه د سختو ثبوتي شرایطو او دې اصل ته اشاره کوي چې د جدي شک په شتون کې باید سزا وې عملي نه شي. په Leiden Journal of International Law کې یوه وروستۍ څېړنه د کلاسیکې طریقې په اړه وایي چې پکې د جرمونو لپاره سخت ثبوتي خوندیتوبونه او محدود تعریفونه شامل وو (Khodadadi).

د Cambridge بله څېړنه هم د حد د عملي کولو ګڼ حقوقي محدودیتونه یادوي چې پکې د شاهدۍ سخت شرایط او د شک په شتون کې د سزا ځنډول شامل دي (Hallaq).

له همدې امله، یو فرد یا ډله نه شي کولای یو څوک مجرم اعلان کړي او سزا پرې عملي کړي، بیا ادعا وکړي چې دغه سزا په اتومات ډول د دیني کفارې حیثیت پیدا کوي. د معتبرې حد د شرعي اصل د تطبیق لپاره باید سزا په اړوند اسلامي فقهي نظام کې واقعاً یوه مشروع حد وي.

که یو کس په ناحقه سزا شي، څه به کېږي؟

دا توپیر په معاصره نړۍ کې په ځانګړې توګه مهم دی. که یو څوک په ناحقه ووهل شي، زنداني شي، شکنجه شي یا ووژل شي، او چارواکي دغه عمل “حد” وبولي، دا په اتومات ډول دغه سزا په یوه معتبره اسلامي حد نه بدلوي.

اسلامي قانون مشروع واک، سم ثبوت، او د اړوندو شرعي شرایطو مراعات غواړي. د یوه تورن کس پر وړاندې ناحقه ترسره شوی عمل یوازې د “شریعت” په نومولو سره په دیني کفاره نه شي بدلېدای.

که حد په شرعي او د قران د آوامرو پر اساس تطبیق شي نو ډیر به ښه وي، خو که د لازمو شرایطو پرته تطبیق شي او یا په اشتباه تطبیق شي نو هغه کسان یی چی تطبیقوي ، هغو ته هم باید جزا ورکړل شي. دا یوه مهمه شرعي مسله ده چی تری سترګې پټولای نشو.

ایا حد ټول نور ګناهونه له منځه وړي؟

نه. د کفارې اصل باید د هماغه ځانګړي جرم په تړاو وپېژندل شی. د بېلګې په توګه، که یو کس د غلا لپاره معتبره حد سزا وویني، حدیث د دې سزا د غلا لپاره د کفارې په توګه د فهم ملاتړ کوي. خو دا په منطقي ډول دا معنا نه لري چې دغه کس د دروغ ویلو، ظلم کولو، د دیني مسؤلیتونو د نه ترسره کولو، یا د بل چا د حقوقو د تر پښو لاندې کولو په څېر له نورو بېلو ګناهونو څخه هم په اتومات ډول بخښل شوی دی.

همدارنګه، که یو کس څو جرمونه ترسره کړي وي، یوه سزا لازماً د هغه ټول جرمونه نه پاکوي. اسلامي حساب ورکونه د هر ځانګړي عمل او مسؤلیت پر آساس عملي کیږي.

د الهي بخښنې په اړه د قرآن تعلیم همدا پراخ لیدلوری پیاوړی کوي. الله تعالی د ګناهونو د بخښلو توان لري، خو انسانانو ته بیا هم امر شوی چې توبه وکړي او خپل رب ته بېرته وګرځي (Qur’an 39:53–54).

په آخرت کې به څه پېښېږي؟

د تر ټولو قوي نصي شواهدو پر بنسټ، که یو مسلمان حد جرم ترسره کړي او مشروع حد پرې په رښتینې توګه عملي شي، دغه سزا د هماغه جرم لپاره کفاره ده. له همدې امله، باید داسې فرض ونه شي چې دغه کس به یوازې د دې لپاره چې جرم یې ستر و، په آخرت کې د همدې جرم له امله بیا سزا وویني.

خو مسلمانان باید د کوم ځانګړي کس د ابدي برخلیک په اړه له قطعي حکم څخه ډډه وکړي. یوازې الله تعالی د هغه کس د ایمان، نیتونو، توبې، نورو اعمالو او شرایطو په اړه بشپړه پوهه لري.

د عبادة بن الصامت حدیث همدا مناسب چوکاټ وړاندې کوي: که یو کس جرم وکړي او د هغه له امله سزا وویني، سزا یې کفاره ده. او که جرم یې پټ پاتې شي، نو د هغه قضیه الله ته پاتې کېږي. چې هغه یې بخښلی یا سزا کولی شي (Muslim, 1709a).

دا څرګندوي اسلامي عقیده د دنیا سزا او الهي قضاوت دوه کاملاً جلا نظامونه نه ګڼي. بلکې د دنیا سزا د کفارې په توګه یو معنوي اثر هم لرلی شي. خو الله تعالی په یوې توبې د یو کس ټول ګناهونه بخښلی شي.

پایله

د دې پوښتنې چې ایا هغه څوک چې حد سزا وویني، بیا به هم په آخرت کې سزا ورکول کېږي، د قرآن او سنت له مخې له یوه مهم شرط سره ځوابېدای شي. هغه معتبره حد سزا چې په رښتینې توګه عملي شوې وي، د رسول الله محمد ﷺ له خوا د هغه جرم لپاره کفاره بلل شوې ده چې د هغه له امله سزا ورکړل شوې ده. تر ټولو روښانه دلیل د عبادة بن الصامت هغه حدیث دی چې په صحيح مسلم کې ثبت شوی، چې رسول الله ﷺ فرمایي څوک چې له ټاکل شوو جرمونو څخه یو ترسره کړي او د هغه ټاکل شوې سزا وویني، دغه سزا د هغه لپاره کفاره ده (Muslim, 1709a).

له همدې امله، دا خبره سمه نه ده چې ووایو یو کس باید حتماً د یوه جرم لپاره دوه ځله یو ځل په دې دنیا کې او بیا په آخرت کې سزا وویني. د دنیا حد کولای شي د سزا کفاروي وظیفه پوره کړي. خو دا اصل دا معنا نه لري چې هره هغه سزا چې د حکومت یا یو فرد له خوا ورکړل شي، په اتومات ډول حد ده، او نه دا چې د انسان د ټول ژوند هره ګناه په اتومات ډول بخښل کېږي.

اسلامي قانون د حدود ، قصاص، دیه او تعزیر، Diyah، او Taazeer ترمنځ توپیر کوي، او د هرې برخې حقوقي او عقیدوي پایلې ممکن توپیر ولري. سربېره پر دې، حدود سخت شرعي شرایط لري او افراد یې په مشروع ډول په خپله نه شي عملي کولی. په پای کې، د الله تعالی قضاوت د انسان ټول اخلاقي او معنوي حالت په پام کې نیسي.

له همدې امله، تر ټولو متوازن اسلامي پایله دا ده چې کله چې یوه رښتینې حد سزا د اسلامي قانون له مخې ثابته او په سمه توګه عملي شي، د هغه جرم لپاره کفاره ګرځي. داسې نه فرض کېږي چې مجرم به د همدې جرم لپاره په آخرت کې بیا سزا وویني. خو وروستی قضاوت د الله تعالی په لاس کې دی، او نور ګناهونه، نه حل شوي انساني حقوق، توبه، او له الله تعالی سره د انسان عمومي اړیکه لا هم د الهي قضاوت موضوع پاتې کېږي. دا لیدلوری د عدالت، توبې، کفارې او الهي رحمت هغه اصول سره یو ځای کوي چې د ګناه او سزا په اړه د اسلامي لیدلوري بنسټ جوړوي.

ماخذونه

Hallaq, Wael B. “Public Violence, State Legitimacy: The Iqāmat al-Ḥudūd and the Sacred State.” Public Violence in Islamic Societies, Cambridge University Press, 2015.

Khodadadi, Bahman. “Between Orthodoxy and Reform: Theorizing the Suspension of Islamic Corporal Punishments in Shiʿi Theocracy.” Journal of Law and Religion, Cambridge University Press, 15 June 2026.

Muslim ibn al-Ḥajjāj. صحيح مسلم. Book 29, “The Book of Legal Punishments,” Hadith 1709a–d.

Peters, Rudolph. Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century. Cambridge University Press, 2005.

The Qur’an. Qur’an 4:93, 39:53–54.