په نړۍ کې څو هیوادونه او څومره ژبې دي؟

ښاغلي ډاکتر صاحب میرکي ته سلام او په درنښت،
تاسو د ژبو په اړه په زړه پورې معلومات وړاندې کړي، خو اخیستنې یا موًخذ ته مو نغوته نه ده کړې!
پښتو ډېر وینګونه یا لهجې لري، مګر ټولې په دریو څانګو لکه لوېدیزه لهجه (غزني، کندهار، اروزګان، هلمند …)، ختیزه (ننګرهار، کونړ، پښتونخوا…) او منځنۍ لهجه (کابل، منګل، ځدران، وردګ …) راټول شوي دي، چې په دې اړه پښتو ټولنې او پوهاند زیار هم ډېر څه لبکلي دي، خو ځینې لیکوال لیا هم ټولنه د لهجې په ذهنیت بوږنوي، ځکه پښتو تر ننه یو ټولشموله لیکدود نه لري. له بده مرغه په واړه مملکت کې د قاروو ژبنیز عدالت غواړي.
ژبنیز ګرامر یا پښویه په اکثریت ژبو کې د جوړښت د اډانې ورته والی لري، مګر د ژبې سختوالی د علمي رسالو، کتابونو او نورو آثارو لږوالی، لهجوي بنسټ او په لیکدود کې یې توپیر دی! چې د ژبې زده کړه مشکلوي.
تاسو لیکۍ چې چینایي یا ماندرین ژبه د شیما په سر کې یعنې ۲ ځای لري، مګر نن سبا په ټوله نړۍ کې د چینایي یا ماندرین زدهکړې ته رامات شوي دي، ځکه چین نن سبا د نړۍ یو له زبرځواکونو دی او د تولید او اقتصاد په برخه کې یې ټوله نړۍ متأثره کړې ده.
انګرېز له ۳۰۰ کلونو راهېسې د نړۍ په ۴۰ ملکونو کې د کمونوېلټ په اډانه کې انګرېزي خپره کړې، په وروستیو ۱۰۰ کلونو کې د سیاست، علم، نړیوال تجارت او دیپلوماتیک اړیکو ژبه ده، چې فرانسوي یې له شلمې پېړۍ رادېخوا څنګ ته کړې ده.
فارسي ځکه آسانه برېښي، چې لومړی د اسلام دویمه ژبه وه، چې ډېر دیني کتابونه ورته ژباړل شوي، له بل اړخه د شعر او ادب په برخه ډېرې پنځونې لري او همدا ډول یو وخت د ډېرو دربارونو ژبه هم وه، ځکه د لوست او زده کړې ډېر مواد لري.
پښتو د لهجو په اړو دوړو کې رانغښتې ده. د پښتو کتابونه د علم، سیاست او تحلیلي ژورنالیزم په برخه کې د دریم لاسوند معلومات لري، ځکه خلک هڅه کوي په نورو ژبو لیک او لوست وکړي، ځکه مواد یې اوپ تو دېټ یا معاصر نه دي. نو که غواړی پښتو آسانه شي، د نوي نسل لپاره ورته یو منظم لیکدود، چې لهجوي دووالیزم نه وي پکې رامنځ ته کړی، چې که یو څوک په کابل، غزني، ننګرهار او یا کندهار کې کتاب یا رساله لولي، نو ژبنیز لیکلور کې توپیر و نه ويني! مرحوم شپون به ویل: خبرې په کور کې زده کوې، مګر ژبه په ښوونځي او پوهنتون کې زده کوې!
ستاسو د بري په تمه، وسلام

دویمه برخه
د روسي ژبې کلاسیک لیکوال تر ۳۰۰ کلونو هاخوا نه اوړي، مګر د تزار روسې ډېرې سیمې لاندې کړې او د روسي لمنه یې تر آمو او سایبریا وغزوله. د شوروي اتحاد ژبنیز اغېز د ۱۵ اتحادي جمهریتونو په تېره پېړۍ کې ورواوښته، چې په شرقي اروپا، لاتین امریکا او ځینې اسلامي او افریقایي ملکونو کې هم راڅرګند شو، چې حتی نن هم د شوروي اتحاد له دړې وړې کېدو وروسته هم په ډېرو ملکونو کې دویمه رسمي ژبه روسي ده.
تاسو روسي په ژبنیزه وېشنه کې د سختوالي په ۷ کچه کې راوستې ده، مګر د تحصیلي پروګرامونو او د روسیې د بازارونو د چاپېر شرایطو ښودلې ده، چې روسي تر نورو ژبو ژر زده کېږي او د ۶ میاشتو په بهیر کې یو څوک کولی شي سمه روسي ووایي، چې علت یې له خلکو سره آسانه معاشرت او پراخ امکانات د کتابونو، رسنیو، بلخصوص تلویزیون په برخه کې لري. ژبه په ماشومتوب او ځواني کې ژر زده کېږي او داسې ویل کېږي، چې د روسي، بېلاروسي او اوکرایني نجونو ژبې خوږې دي! ځکه پردي یې ژبې ژر زده کوي. سر بېره پر دې چې په روسي کې ۶ پدېژه یا د پېښو حالتونه یعنې اوسمهال، تېر مهال، مستقبل، امریه … نورو حالتونو کې د پدېژ په اډانه کې د ژبې بڼه او لیکل تغیر مومي. ستاسو د توفیق په تمه. وسلام

سلام، د تبصرې لومړۍ برخه مو نه ده خپره کړې، هغهتر دې دویمې اړینه ده. ښې چارې.

مننه، ما وروسته ولیدو!