د خلیفه سراجالدین حقاني د خپلواکۍ ورځې د وینا پر بنسټ
اسلامي، ملي، علمي او انساني تأمل
نېټه: ۲۸ زمری ۱۴۰۵ هـ.ش. / ۱۹ اګست ۲۰۲۶
«د ملت مشروع غوښتنې باید ومنو او یوازې خپل مزاج پرې تحمیل نه کړو.»
سریزه: دا د یوه شخص خبره ده، که د ملت غږ؟
د افغانستان د خپلواکۍ د ۱۰۷مې کلیزې په مراسمو کې د کورنیو چارو وزیر خلیفه سراجالدین حقاني داسې خبرې وکړې چې د یوه عادي تشریفاتي خطاب تر پولې اوړي. د هغه د وینا مرکز یوازې امنیت نه و؛ هغه خپلواکي له اقتصادي ودې، ټولنیز عدالت، سالمې ادارې، د ولس او حکومت له اعتماد، ملي یووالي، د خلکو له مشروع غوښتنو او په نظام کې د خلکو له شراکت سره وتړله.
پژواک د ۲۸ زمري ۱۴۰۵ په راپور کې د هغه مرکزي جمله په عین ډول ثبت کړې ده،
او د طلوعنیوز خپرونه هم همدا عبارت تاییدوي.
آریانا نیوز د وینا پراخ سیاق راوړي او وایي چې حقاني د ولس د ارادې د درناوي، د حق غوښتونکو د نه سپکولو او د نظام په جوړولو کې د ولس د نظر د منلو خبره کړې ده. [۱][۲][۳]
«د ملت مشروع غوښتنې باید ومنو او یوازې خپل مزاج پرې تحمیل نه کړو.» [۱] پژواک؛ همدا جمله د طلوعنیوز په خپرونه کې هم راغلې [۲]
د دې جملې ارزښت په دې کې نه دی چې چا وویل؛
اصلي ارزښت یې په دې کې دی چې دا د افغان ملت له یوې ژورې اړتیا سره سمون لري:
حکومت باید د ولس امانت وي، نه د شخصي مزاج وسیله.
که د دې خبرې روح په عمل کې راښکته شي، د عدالت، علم، اقتصاد، ملي وحدت، سولې، انساني کرامت او حقیقي خپلواکۍ ډېرې تړلې دروازې پرانیستل کېدای شي.
هغه مهم ټکي چې د حقاني له وینا څخه په معتبره سرچینو کې ثبت شوي
۱. خپلواکي باید وساتل شي، نه یوازې ترلاسه
پژواک د حقاني له وینا څخه ثبتوي چې افغانان د خپلواکۍ په ترلاسه کولو کې تاریخي وړتیا لري، خو د قربانیو په بدل کې ترلاسه شوې خپلواکي تل نه ده ساتل شوې؛
د هغه غوښتنه دا وه چې دا تاریخي کرښه بدله او دا ځل خپلواکي وساتل شي. [۱]
«دا ځل باید د تاریخ هغه کرښه … د خپلواکۍ په ساتلو سره بدله کړو.» [۱] د اوږد نقل لنډه برخه
۲. سالمه اداره له ولس سره اړیکه لري
د پژواک د راپور له مخې، حقاني امنیت اساسي وباله، خو سالمه اداره یې هغه اداره وبلله چې له ولس سره ښې اړیکې ولري او امنیت په ښه ډول ټینګ کړي. په دې منطق کې امنیت یوازې فزیکي سکون نه دی؛ د دولت او ولس ترمنځ اړیکه هم د سالمې ادارې د تعریف برخه ګرځي. [۱]
۳. د ولس اراده، مشروع غوښتنې او د نهتحمیل اصل
آریانا نیوز د حقاني د خبرو پراخ سیاق داسې ثبتوي:
د خلکو اراده او غوښتنې باید محترمې وګڼل شي؛ چارواکي باید خپل نظرونه پر خلکو تحمیل نه کړي؛
د خلکو مشروع غوښتنې باید ومنل شي؛ او څوک باید د خپل حق د غوښتلو له امله سپک یا تحقیر نه شي.
آریانا زیاتوي چې حقاني د نظام په جوړولو او د هېواد په پراختیا کې د ولس د نظر د منلو غوښتنه هم کړې ده. [۳]
«We must respect the will and wishes of the people and not impose our views on them.» [۳] Ariana News
۴. افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور
پژواک د حقاني له خولې ثبتوي چې افغانستان د ټولو خلکو ګډ کور دی او ټول باید ځانونه په نظام کې شریک وبولي.
آریانا نیوز هم د حقانی د همدې وینا په لنډیز کې د ټولو قومونو او سیمو یووالی او د افغانستان قوت په وحدت کې بولي. [۱][۳]
۵. یوازې امنیت بسنه نه کوي
آریانا نیوز د حقاني د وینا په لنډیز کې وایي چې خپلواکي یوازې په امنیت نه بشپړېږي؛
اقتصادي پیاوړتیا، کورنی تولید، د هېواد د اړتیاوو پوره کول، ټولنیز عدالت، د قانون حاکمیت او د ولس او حکومت ترمنځ اعتماد هم اړین دي. [۳]
د ملت اساسي پوښتنه: که دا خبرې حق دي، ولې باید یوازې د یوه وزیر په وینا کې پاتې شي؟
د ۲۰۲۱ کال له اګست څخه تر ۲۰۲۶ کال اګست پورې پنځه کاله تېر شوي دي.
اوس ملت حق لري له درناوي، خو په وضاحت وپوښتي:
که د ملت مشروع غوښتنې باید ومنل شي، که شخصي مزاج باید پر خلکو تحمیل نه شي، که ولس باید په نظام کې شریک وي، او که سالمه اداره له ولس سره په اړیکه پېژندل کېږي، نو ولې دا اصول د هر وزارت، هر ولایت، هرې ادارې او هر مسئول په ورځني عمل کې د یوه واحد او محسوس معیار په توګه نه لیدل کېږي؟
دا پوښتنه د نظام د رد پوښتنه نه ده؛
برعکس، د وینا د هماغه اعلان شوي منطق غوښتنه ده. کله چې یو لوړپوړی مسئول د ولس د مشروع غوښتنو د منلو خبره کوي، د همدې خبرې طبیعي پایله حسابورکونه ده: ملت پوښتنه کوي چې دا اصل څنګه تعریفېږي، څنګه عملي کېږي، او که نقض شي، څوک یې اصلاح کوي؟
ولې دا غږ باید د ټولې کابینې، علماوو، والیانو او قوماندانانو ګډ غږ شي؟
منصفانه خبره دا ده چې په همدې مراسمو کې نور چارواکي هم د ملي ګټو او ملي وحدت خبرې کوي.
آریانا نیوز د دفاع وزیر محمدیعقوب مجاهد له خولې د لویو ملي ګټو د لومړیتوب پیغام راوړي، او د اداري مرستیال عبدالسلام حنفي له قوله د قومي، ژبني، سمتي او مذهبي تفرقې د مخنیوي او ملي وحدت ټینګار ثبتوي. [۳]
نو بحث دا نه دی چې نور ټول چارواکي ګونګ دي؛
اصلي پوښتنه دا ده چې ولې د «ولس مشروع غوښتنې، نهتحمیل، مشوره، شراکت او حسابورکونه» په همدې صراحت د ټول حکومت ګډه ژبه او څرګنده عملي تګلاره نه شي؟
که دا حق وي، باید یوازې د کورنیو چارو د وزیر له خولې ونه اورېدل شي. هر وزیر، هر عالم، هر والي، هر قوماندان، هر قاضي او هر اداري مسئول باید وکولای شي په یوه غږ ووایي:
موږ د افغان ولس امانتداران یو؛ د ولس مشروع حق سپکوو نه، د خلکو پر سر شخصي مزاج نه تحمیلوو، او د عدالت او مشورې دروازه نه تړو.
اسلامي بنسټ: امانت، عدالت، شورا او د حق وینا
د اسلامي حکومتدارۍ په اخلاقو کې قدرت شخصي ملکیت نه، امانت دی. قرآن کریم حکم کوي چې امانتونه اهل ته وسپارل شي او د خلکو ترمنځ په عدالت فیصله وشي (النساء: ۵۸). همداراز د مؤمنانو له ځانګړنو څخه یوه دا ښودل شوې چې چارې یې په خپلمنځي مشوره وي (الشورى: ۳۸).
په دې رڼا کې د ولس د مشروع غوښتنو اورېدل، د شخصي مزاج له تحمیل څخه ډډه کول، د عدالت ساتل او د مشورې فضا رامنځته کول یوازې سیاسي مصلحت نه، بلکې یو دروند اخلاقي او شرعي مسؤلیت هم دی.
رسول الله ﷺ د مسئولیت اصل داسې بیان کړی چې هر څوک د خپل رعیت په اړه مسئول دی (صحیح بخاري او صحیح مسلم، د «کلكم راعٍ» حدیث). نو وزیر، عالم، والي، قوماندان او قاضي د خلکو د حقونو په اړه یوازې د خلکو په وړاندې نه، د الله تعالی په وړاندې هم د حساب احساس لري.
د حق وینا او خیرخواهانه نصیحت د اسلامي ټولنې د اصلاح وسیله ده؛
سکوت هغه وخت فضیلت نه شي کېدای چې یو مشروع حق ضایع کېږي او د اصلاح وس موجود وي.
د افغان شهید، افغان کونډې او افغان یتیم حق
دا بحث باید له یوه ولایت، قوم یا ژبې سره محدود نه شي. د افغانستان په هره سیمه کې افغان شهید شته، افغان کونډه شته، افغان یتیم شته او داسې کورنۍ شته چې د څو لسیزو جګړو دروند قیمت یې ورکړی دی. د هغوی د قربانیو معنا یوازې په یادغونډه، بیرغ یا شعار نه پوره کېږي. د هغوی د ارمان حقیقي درناوی هغه افغانستان دی چې په کې عدالت وي، ماشوم علم ته ورسېږي، کونډه عزت ولري، یتیم راتلونکی ولري، ځوان کار ولري، او افغان د قانون او ادارې په دروازه کې ځان سپک ونه ګڼي.
افغان یتیم حق لري وپوښتي: زما د پلار قرباني د څه لپاره وه؟ یوازې د اشغال د پای لپاره، که د یوه عادل، عالم، متحد، آزاد او باعزته افغانستان لپاره هم؟ افغان کونډه حق لري وپوښتي: ایا د هغې د کورنۍ قرباني باید د هغې په عزت، حق، اقتصادي خوندیتوب او د اولاد په تعلیم کې محسوسه پایله ونه لري؟
علم او معرفت: د خپلواکۍ د ساتلو وسیله
هغه ملت چې خپل ډاکټر، انجینر، ښوونکی، عالم، اقتصادپوه، ساینسپوه او مسلکي کادر ونه لري، په بنسټیزو اړتیاوو کې د نورو محتاج پاتې کېږي. له همدې امله علم او معرفت د خپلواکۍ له مفهوم څخه جلا نه دي. که موخه د خپلواک افغانستان ساتل وي، د بشري پانګې روزنه باید د ملي بقا مسئله وبلل شي. د تعلیم په اړه د ولس مشروع اندېښنې د سیاسي شعار پر ځای د یوه جامع، اسلامي، علمي او ملي حل غوښتنه کوي.
اقتصاد، قانون او د ولس اعتماد
اقتصاد یوازې د بازار مسئله نه ده؛ اعتماد غواړي. سوداګر او پانګهوال هغه وخت اوږدمهاله تصمیم نیسي چې قواعد ثابت، اداره مسلکي، عدالت د باور وړ او پرېکړې د شخصي مزاج له ناڅاپي بدلون څخه خوندي وي. آریانا د حقاني د همدې وینا په لنډیز کې اقتصاد، کورنی تولید، ټولنیز عدالت، د قانون حاکمیت او د ولس ـ حکومت اعتماد د بشپړې خپلواکۍ له اړتیاوو ګڼلي دي. [۳]
ملي وحدت: په شعار نه، په شراکت او عدالت
افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی. پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ، نورستانی، پشهیي او د هېواد نور ټول وګړي د دې خاورې برابر وارثان دي. ملي وحدت هغه وخت ټینګېږي چې هر افغان په عمل کې وویني چې حق یې د قوم، ژبې، سیمې او شخصي اړیکې پر بنسټ نه کمېږي. د حقاني د «ټول باید ځانونه په نظام کې شریک وبولي» پیغام ځکه مهم دی چې شراکت یوازې احساس نه، بلکې د عادلانه ادارې، مشورې، فرصت او درناوي عملي تجربه غواړي. [۱]
د عمل لپاره یو ملي او اسلامي معیار
د دې وینا تر ټولو ګټوره پایله دا کېدای شي چې د «ملت مشروع غوښتنې» له یوې وینا څخه په یوه اداري اصل واوړي.
د هر وزارت، ولایت او امنیتي یا ملکي ارګان لپاره دې واضح وي چې د خلکو د شکایت اورېدل، د حق غوښتونکي نه سپکول، د شخصي مزاج پر ځای قانوني او شرعي معیار کارول، د متخصصانو مشوره، او د غلطې پرېکړې د اصلاح امکان د حکومتدارۍ د قوت نښې دي.
که هر وزیر، هر عالم، هر والي او هر قوماندان دا اصل په خوله او عمل دواړو ومني، د ولس او نظام ترمنځ فاصله راکمېږي.
دا د کمزورۍ نښه نه ده؛
د مشروعیت، ثبات او دوام نښه ده.
حکومت هغه وخت پیاوړی وي چې د خلکو د خیرخواهانه پوښتنې له اورېدو نه وېرېږي،
او ولس هغه وخت له نظام سره ژور تړاو احساسوي چې خپل عزت، حق او غږ پکې خوندي وویني.
هغه پوښتنې چې ملت یې په درناوي مطرح کوي
• که د ملت مشروع غوښتنې باید ومنل شي، د «مشروع غوښتنې» روښانه معیار څه دی او څوک یې په مشورتي ډول ټاکي؟
• که شخصي مزاج باید پر ولس تحمیل نه شي، د شخصي برداشت او رسمي شرعي/اداري حکم ترمنځ کرښه څنګه روښانه کېږي؟
• که خلک باید ځانونه په نظام کې شریک وبولي، د دې شراکت عملي لارې کومې دي؟
• که علم، اقتصاد، ټولنیز عدالت او د قانون حاکمیت د خپلواکۍ برخه وي، د دې برخو لپاره د پنځو کلونو د لاستهراوړنو او نیمګړتیاوو حساب څنګه وړاندې کېږي؟
• ولې د ولس د مشروع غوښتنو، نهتحمیل او مشورې دغه صریح ژبه د ټولو وزیرانو، علماوو، والیانو او قوماندانانو ګډه ژبه نه شي؟
• که یو افغان یتیم، کونډه، شهیدکورنۍ، زدهکوونکی، عالم، سوداګر یا مسلکي کس مشروع شکایت ولري، د هغه د اورېدو او حل تضمین شوی میکانیزم کوم دی؟
پایله: د وینا له سټېج څخه د ملت تر ژوند پورې
د خلیفه سراجالدین حقاني دا خبره چې «د ملت مشروع غوښتنې باید ومنو او یوازې خپل مزاج پرې تحمیل نه کړو» د یوې ورځې د مراسمو له چوکاټه لوی ظرفیت لري.
که دا اصل په اخلاص، عدالت او دوامداره توګه عملي شي، د افغان شهید د قربانۍ، د افغان کونډې د عزت، د افغان یتیم د راتلونکي او د ټول ملت د خپلواکۍ له ارمان سره نږدې تړاو پیدا کوي.
ملت دا نه غواړي چې حق یوازې د یوه وزیر له خولې واوري.
ملت غواړي چې همدا اصل د هر وزیر، هر عالم، هر والي، هر قوماندان، هر قاضي او هر مسئول له خولې په یوه ملي او اسلامي غږ راووځي، او تر دې مهمه دا چې په اداره، محکمه، ښوونیز سیاست، بازار، ولایت او ورځني چلند کې په عمل بدل شي.
که عدالت، علم، معرفت، اقتصاد، ملي وحدت، سوله، انساني کرامت او خپلواکي زموږ ګډ هدف وي، نو د ولس مشروع غږ اورېدل د دښمنۍ خبره نه ده؛
د وطن د جوړولو وسیله ده.
د افغان شهیدانو تر ټولو لوی یادګار به دا وي چې د هغوی اولادونه په یوه داسې افغانستان کې ژوند وکړي چې حق پکې سپک نه شي، علم پکې دروازه ولري، عدالت پکې معیار وي او افغان ځان د خپل نظام شریک وبولي.
اوس اساسي پوښتنه پاتې ده:
ایا دا خبرې به یوازې د تاریخ په یوه وینا کې ثبت شي، که د افغانستان د راتلونکي د حکومتدارۍ په یوه ژوندي اصل به بدلې شي؟
ځواب یې په بلې وینا کې نه، بلکې په عمل کې دی.
ومن الله التوفيق
ډاکټر محمد همایون همت، MD, PhD
۲۸ زمری ۱۴۰۵ هـ.ش. / ۱۹ اګست ۲۰۲۶
سرچینې او مراجع
[۱] پژواک افغان نیوز: «د خپلواکۍ ورځ؛ چارواکو پر خپلواک سیاست، ملي یووالي او نړۍوال تعامل ټینګار وکړ»، ۲۸ زمری ۱۴۰۵ / ۱۹ اګست ۲۰۲۶. د حقاني د خپلواکۍ، سالمې ادارې، مشروع غوښتنو او په نظام کې د شراکت نقلونه پکې ثبت دي.
د خپلواکۍ ورځ؛ چارواکو پر خپلواک سیاست، ملي یووالي او نړۍوال تعامل ټینګار وکړ
[۲] طلوعنیوز: د خلیفه سراجالدین حقاني د وینا ویډیويي/ټولنیزه خپرونه؛ د «د ملت مشروع غوښتنې باید ومنو…» مرکزي عبارت یې خپور کړی.
https://www.facebook.com/TOLOnews/
[۳] آریانا نیوز: “Sirajuddin Haqqani: We should accept the legitimate demands of the people,” 19 August 2026. د ولس اراده، نهتحمیل، د حق غوښتونکي نه سپکول، د ولس نظر، اقتصاد، عدالت، قانون او ملي وحدت سیاق پکې راغلی.
https://www.ariananews.af/sirajuddin-haqqani-we-should-accept-the-legitimate-demands-of-the-people/
[۴] د افغانستان اسلامي امارت رسمي اعلامیه: د خپلواکۍ د ۱۰۷مې کلیزې په مناسبت رسمي پیغام؛ د افغانانو د قربانیو او خپلواکۍ تاریخي اهمیت بیانوي. رسمي پاڼه د لټون له لارې موجوده وه، خو د مستقیم پرانیستلو پر مهال 403 تخنیکي محدودیت راغی.
https://www.alemarahenglish.af/
[۵] قرآن کریم: سورة النساء، آیت ۵۸؛ سورة الشورى، آیت ۳۸ — امانت، عدالت او مشوره.
[۶] صحیح بخاري او صحیح مسلم: حدیث «كلكم راعٍ وكلكم مسؤول عن رعيته» — د مسئولیت او حساب اصل.