Home+د پوهاند رسول امین یاد| پوهنیار شاپور احمدزي

د پوهاند رسول امین یاد| پوهنیار شاپور احمدزي

    تېر ماښام د ملبورن په ښار کې د پوهاند عبدالرسول امین د 17 تلین یاد غونډه جوړه شوه، له ما څخه ممتاز امین صاحب وغوښتل چې د هغه د علمي هڅو په برخه کې ګډنوالو ته یو څه ووایم. ما دامین صاحب په برخه کې خپل معلومات او څېړنه په لاندې توګه وړاندې کړل:

پوهاند عبدالرسول امین د افغانستان له هغو علمي، فکري او فرهنګي شخصیتونو څخه وو, چې د ټولنپوهنې، سیاسي او ټولنیزو مطالعاتو، پښتو ژبې او ادبیاتو، تاریخ، فرهنګ او افغانستان‌ پېژندنې په برخو کې یې د پام وړ فعالیتونه کړي دي. د هغه علمي شخصیت یوازې په پوهنتوني تدریس پورې محدود نه و؛ بلکې د افغانستان د ټولنیز جوړښت، ملي هویت، قومي او ژبنیو اړیکو، رهبرۍ، فرهنګي وضعیت او سیاسي تحولاتو په اړه یې هم څېړنې او تحلیلي لیکنې کړې دي.

د امین د علمي میراث یوه مهمه ځانګړنه داده چې هڅه یې کوله علم له ټولنې سره وتړي. د هغه لپاره ټولنپوهنه یوازې یوه اکاډمیکه رشته نه وه، بلکې د افغانستان د ټولنیزو واقعیتونو د درک او تحلیل یوه وسیله وه. له همدې امله د هغه په فکري کارونو کې د افغانستان ټولنیز جوړښت، ملي یووالی، قومي او ژبنۍ اړیکې، د ښځو ټولنیز موقف، رهبري او د فرهنګي پرمختګ موضوعات له یو بل سره تړاو لري. غواړم چې د امین صاحب علمي، ټولنیزې او فرهنګي هڅې په لاندې ډول تشریح او توضیح کړم:

۱- د ژوند لومړی پړاو او زده کړې

پوهاند عبدالرسول امین په ۱۹۳۹م کال د کونړ ولایت په وټه‌پورې ولسوالۍ زېږېدلی، پلار یې د سیمې له مخورو خانانو څخه و او مور یې د چترال وه. امین صاحب د پنځو کلونو ووچې مور یې وفات شوه او په ماشومتوب کې د مور له مینې بې برخې شو. ځینې سر چینې په دې باور دي چې د مورد نشتوالي سختو تجربو له ده څخه داسې شخصیت جوړ کړ چې زغم او ټینګ هوډ په کې له ورایه څرګندېده. ځینې سرچینې وایي چې رسول امین خپلې لومړنۍ زده کړې په کابل کې ترسره کړې. خو ځینې نورې سرچینې وایي چې لومړنۍ زده کړې یې په چپلې سیمه کې تر سره کړي دي زما هیله د امین صاحب له کورنۍ څخه داده چې دا خبره حل او څرګنده کړي تر څو دا اختلاف له منځه ولاړ شي. له دې وروسته امین صاحب د لوړو زده کړو لپار ۱۹۵۶م پیښور ته ځي او له اسلامیه کالج څخه لیسانس تر لاسه کوي. امین صاحب د خپل وخت تکړه او خوله ور محصل وو، نو له همدې امله په ۱۹۶۲م کې د خیبر یونین د محصلینو د ټولنې عمومي منشي وټاکل شو، چې په خپل وخت کې د افغان محصل لپاره دامقام له ویاړنې ډک او مهم بلل کېده. ددې تر څنګ په ۱۹۶۳م کې د کالج د غوره مناظر په توګه ټاکل شوئ وو. امین صاحب په ۱۹۶۶م د پېښور په پوهنتون کې په سیاسي علومو کې خپله ماسټري بشپړه کړه. له لوړو زده کړو وروسته کابل ته راستون شو او په کابل پوهنتون کې یې د استاد په توګه علمي فعالیت پیل کړ. همدا ډول هغه د پښتو ټولنې غړی وو او ددې ټولنې له علمي، ادبي او فرهنګي فعالیتونو سره یې مستقیمه اړیکه لرله.

۲- ټولنپوهنه

ټولنپوهنه د پوهاند امین د علمي شخصیت څرګند اړخ او بنسټ بلل کیږي. د هغه د اثارو موضوعات ښيي چې نوموړي غوښتل افغانستان د یوه ټولنیز نظام په توګه مطالعه کړي؛ داسې نظام چې قومي، ژبني، اقتصادي، فرهنګي، تاریخي او سیاسي عوامل پکې یو له بل سره اړیکه لري.

سوسیالوجي، د پښتو ټولنیز او اقتصادي جوړښت، په افغاني ټولنه کې د ښځو اجتماعي موقف، او د افغاني ټولنې د زعامت خلا، هغه سرلیکونه دي چې د هغه د ټولنپوهنیزو علاقو مهمې ساحې ترې څرګندېږي.

د امین صاحب په ټولنپوهنیز لید کې د افغانستان ستونزې یوازې د سیاسي واک مسئلې نه وې. د ټولنې جوړښت، اقتصادي شرایط، قومي او ژبنۍ اړیکې، فرهنګي ارزښتونه، تاریخي تجربې او د رهبرۍ څرنګوالی د ټولنیز ثبات او پرمختګ له مهمو عواملو څخه ګڼل کېدل.

۳- علم او ټولنیز واقعیت

د امین د علمي کار یوه مهمه ځانګړنه د علم او ټولنیز واقعیت ترمنځ اړیکه ده. هغه هڅه کوله چې علمي مفاهیم د افغانستان له واقعي شرایطو سره وتړي او ټولنیزې مسئلې د تحلیلي او څېړنیز فکر له لارې مطرح کړي.

Ahmadzai, Shapoor, پوهنیار شاپور احمدزيله همدې امله د هغه په لیکنو کې د ټولنې د جوړښت، ملي یووالي، قومي اړیکو، ژبې، فرهنګ، رهبرۍ او سیاسي وضعیت په اړه بحثونه لیدل کېږي. د ده علمي فعالیت د پوهنتون له درسي چاپېریال څخه بهر هم وغځېد او د مجلو، فرهنګي بنسټونو او ټولنیزو بحثونو له لارې یې د عامه پوهاوي په پراختیا کې ونډه واخیسته.

۴-قومي او ژبنۍ اړیکې او ملي یووالی

قومي او ژبنۍ اړیکې د امین د فکري میراث له مهمو موضوعاتو څخه دي. هغه قومي، نژادي او ژبني تعصبونه د ملي یووالي او ټولنیز ثبات لپاره زیانمن ګڼل.

د هغه د لید له مخې، د افغانستان قومي او ژبني تنوع باید د سیاسي شخړې او وېش پر ځای د ګډ ملي ژوند په چوکاټ کې تنظیم شي. په دې لید کې قومي او ژبنی هویت د ملي هویت بدیل نه ګڼل کېږي؛ یو فرد کولای شي خپل قومي او ژبنی هویت وساتي او په عین وخت کې د افغانستان له ګډ ملي هویت سره ځان تړلی وبولي.

د همدې موضوع په تړاو د هغه لیکنې د افغانستان د ملي یووالي، ځمکنۍ بشپړتیا او د قومي او ژبنیو تعصبونو د احتمالي پایلو په اړه بحث کوي. د دې لید علمي ارزونه هغه وخت لا بشپړېدای شي چې د امین صاحب اصلي لیکنې، تاریخي زمینه او دده د اصطلاحاتو دقیق استعمال په مستقیم ډول وڅېړل شي.

۵. پښتو ژبه، ادبیات او ژباړه

پوهاند امین یوازې ټولنپوه نه و؛ هغه لیکوال، ژباړونکی او فرهنګي شخصیت هم و. د هغه لیکنې په کابل، وږمه، خپلواکي، زېري، عرفان او نورو خپرونو کې خپرې شوې دي.

په دغو لیکنو کې علمي، تاریخي، سیاسي، ټولنیز او ادبي موضوعات شامل وو. د هغه ژباړنیز فعالیت هم د دې ښکارندویي کوي چې نوموړي غوښتل نړیوال فکري او ادبي آثار پښتو لوستونکو ته ورسوي.

د (ځناورو فارم) د هغه له مشهورو ژباړو څخه یاد شوی دی. د ژباړې له لارې یې د پښتو ژبې علمي او فکري ظرفیت ته د نوو مفاهیمو د انتقال هڅه کوله.

۶- د ښځو ټولنیز موقف

د ښځو ټولنیز مقام د امین صاحب د ټولنپوهنیزو مطالعاتو یوه ځانګړې برخه وه. د (په افغاني ټولنه کې د ښځو اجتماعي موقف) اثر په څرګند ډول ښيي چې هغه د ښځو مسئله د افغانستان د ټولنیز جوړښت د مطالعې یوه مهمه برخه ګڼله.

د دې موضوع ارزښت په دې کې دئ چې د امین صاحب ټولنپوهنیز بحثونه یوازې د قومي، سیاسي او ملي مسایلو تر کچې محدود نه وو؛ بلکې د ټولنې د داخلي جوړښت او د ښځو د ټولنیز رول په څېر موضوعات یې هم د علمي څېړنې موضوع ګرځولي وو.

د هغه د دې اثرد دقیقو نظریاتو د ارزونې لپاره البته د کتاب بشپړمتن ته اړتیا ده؛ یوازې د سرلیک پر بنسټ د هغه د ښځو په اړه ټول فکري دریځ نشو ټاکلای.

۷- رهبرۍ او ټولنیز زعامت

(د افغاني ټولنې د زعامت خلا) د امین د ټولنیز ـ سیاسي فکر له مهمو موضوعاتو څخه ده. د دې موضوع انتخاب په خپله څرګندوي چې هغه د افغانستان د پرمختګ او ثبات په بحث کې د رهبرۍ او ټولنیز زعامت مسئله مهمه ګڼله.

د امین په ټولنپوهنیز تحلیل کې رهبري یوازې د رسمي سیاسي مقام له زاویې نه، بلکې د ټولنې له جوړښت، تاریخي شرایطو، ټولنیز باور او ملي ګټو سره په تړاو کتل کيږي. له همدې امله د زعامت مسئله د هغه په فکر کې له ټولنیز جوړښت او ملي یووالي څخه جلا نه ده. 

۸- تاریخ، سیاست او افغانستان‌پېژندنه

د امین صاحب علمي او فکري فعالیتونه د معاصر افغانستان له تاریخ او سیاست سره هم نږدې تړاو لري. هغه هڅه کوله چې سیاسي وضعیت د تاریخي او ټولنیزو شرایطو په رڼا کې تحلیل کړي.

د (افغانستان د تاریخ له خطرناک پېچومي تېرېږي) او (قومي، نژادي او ژبني تعصبونه د افغانستان ملي وحدت او ځمکنۍ بشپړتیا ته خطردئ) په څېرلیکنې د هغه د سیاسي ـ ټولنیز فکر هغه اړخونه څرګندوي چې د افغانستان راتلونکې یې له ملي یووالي، ټولنیز ثبات او تاریخي پوهاوي سره تړلې بلله.

له دې لیدلوري، د افغانستان د سیاسي ستونزو تحلیل یوازې د واک د انتقال یا حکومتي جوړښت مطالعه نه ده  بلکې تاریخي تجربه، ټولنیز جوړښت، قومي اړیکې، فرهنګي عوامل او د خلکو ترمنځ د باور کچه هم باید په پام کې ونیول شي.

۹-فرهنګي او علمي بنسټونه

د پوهاند امین فعالیتونه له شخصي لیکنو او پوهنتوني تدریس څخه پراخ وو. د شوروي یرغل وروسته، د هجرت پر مهال یې په پېښور کې د آزاد افغانستان د لیکوالو ټولنې (وفا) په جوړولو او فعالیتونو کې مهم رول درلوده، کله چې امین صاحب کابل ته ولاړ نو د وفا دفتر یې هم له پېښوره کابل ته ولېږداوواو د وفا نوم یې (د افغانستان د مطالعاتومرکز) ته بدل کړچې دا بدلون یوازې د دفتر د ځای بدلون نه وو، بلکې د بنسټ د موخواو فعالیتونو د پراخولو لپاره د یوه مشرهڅې وې. 

امین صاحب د کابل او ننګرهارپوهنتونونوهغه استادان چې د هجرت په وروستیو کلونو کې پېښورته مهاجرشول یووالي او د استادانو اتحادیې جوړولو ته وهڅول، ترڅواستادان خپل علمي او فرهنګي کارونه ددې اتحادیې په جوړولو سره پر مخ یوسي. زه په دې وخت کې هم په پېښور کې وم، اتحادیه مو جوړه کړه اوشهید استاد حکیم تڼیوال مو د استادانو د اتحاد یې مشروټاکه. 

۱۰- دولتي مسؤولیت

د ۲۰۰۱م کال وروسته د افغانستان د نوي سیاسي نظام په جوړېدو کې امین صاحب د حامد کرزي په کابینه کې د ښوونې او روزنې د وزارت مسؤولیت پرغاړه درلوده. د هغه د وزارت دوره باید د هغه علمي او اداري فعالیتونو د یوې جلا مرحلې په توګه باید وڅېړل شي. امین صاحب ددې څوکۍ او مقام اهلیت او ښایستګي لرله او دی باید په دې مقام کې تر ډېره وخته پاتې شوئ وای، تر څو د هغه مهال د افغانستان د ښوونیز نظام د بېلابېلو دورو او ډلو نصابونه یې په یوه واحد نصاب بدل کړي وای.

که هغه څو کاله نور پاتې شوی وای، احتمالاً به یې د همدې نصاب تکمیل، ارزونه، اصلاح او په ټولو ولایتونو کې تطبیق ته لومړیتوب ورکړی وای.

– که د امین صاحب علمي شالید ته پام وکړو، ده به د کتابونو د چاپ دشمېر ترڅنګه، د مضمونونو علمي محتوا، د تاریخ او ټولنیزو علومو د کتابونو بې‌طرفي، د افغانستان د ملي هویت انعکاس او د زده‌کوونکو د عمر مطابق تدریسي ژبې اصلاح هم په نظر کې نیولې وای.

– زما په اند، که هغه په وزارت کې پاتې شوی وای، د ښوونکو روزنه به یې له مهمو پروګرامونو څخه وه. ځکه د نوي نصاب تر څنګ، تر ټولو ستره اړتیا دا وه چې ښوونکي د نوي نصاب د تدریس لپاره مسلکي چمتو شي. یوازې کتاب بدلول، پرته له دې چې ښوونکی وروزل شي، د نظام اساسي ستونزه نه شي حل کولای.

– د نجونو او هلکانو د زده‌کړې پراخول

که امین صاحب اوږده موده پاتې شوی وای، د نجونو او هلکانو د ښوونځیو د بیا پرانیستلو، د ښوونکو د استخدام او د کلیوالو سیمو د ښوونځیو د پراختیا لپاره به یې د ملي پروګرام د جوړولو امکان ډېر کړئ وو.

– د پوهنې د ادارې له سیاسي بدلونونو څخه ساتنه. یوه مهمه ستونزه دا وه چې د وزیرانو په بدلېدو سره د وزارت په سیاستونو او اداري جوړښتونو کې هم بدلونونه راتلل. د هغه وخت د پوهنې په اړه یوې سرچینې هم د وزیرانو پرله‌پسې بدلون د مدیریت یوه جدي ستونزه بللې ده. 

که امین صاحب پاتې شوی وای، د څو کلونو لپاره د یوې ثابتې، مسلکي او اوږدمهالې تعلیمي ستراتیژۍ د تطبیق فرصت به یې درلود. 

زما په نظر، د امین صاحب د پاتې کېدو تر ټولو لویه احتمالي لاسته راوړنه به دا نه وه چې یوازې د ښوونځیو شمېر زیات کړي، بلکې ده به د افغانستان د نوي ښوونیز نظام بنسټونه له پیله په یوه مشخص علمي او ملي لیدلوري تنظیم کړي وای.

ده په شپږمیاشتني وزارت کې وکولای شول واحد نصاب او ۱۱۷ درسي عنوانونه چمتو کړي.

زما په اند که هغه ۴–۵ کاله په دې وزارت کې پاتې شوئ وای، نو د هغه احتمالي میراث به یو واحد ملي نصاب، معیاري درسي کتابونه، مسلکي ښوونکي، پراخ شوی ښوونیز نظام او د ښوونې او روزنې نسبتاً ثابت اداري بنسټ وو.

۱۱. فکري خپلواکي

د پوهاند امین په اړه په خپرو شویو یادونو او ویناوو کې د هغه د فکري استقلال موضوع هم مطرح شوې ده. د هغه علمي شخصیت د دې هڅې څرګندونه کوي چې علمي او فکري دریځ له سیاسي وابستګیو څخه جلا وساتي.

د دې ځانګړنې ارزښت په دې کې دی چې هغه علم د لنډمهالو سیاسي مصلحتونو پر ځای د ټولنې د اوږدمهالو اړتیاوو د درک وسیله باله. د هغه د ټولنپوهنیزو مطالعاتو او فرهنګي فعالیتونو پراخوالی هم د همدې فکري استقلال له زاویې د څېړنې وړ دی.

پایله

پوهاند عبدالرسول امین د افغانستان د معاصر علمي او فکري تاریخ یو څو اړخیز شخصیت و. د هغه علمي میراث په یوې رشتې پورې نه محدودېږي؛ خو ټولنپوهنه یې د فکري کار اساسي محور ګڼل کېدای شي. هغه د ټولنپوهنیزو مفاهیمو په مرسته د افغانستان ټولنیز جوړښت، قومي او ژبنۍ اړیکې، ښځو، رهبرۍ، ملي یووالي او فرهنګي مسایلو ته کتنه کړې ده.

د امین د فکر یوه اساسي ځانګړنه د علم او ټولنیز واقعیت نښلول دي. هغه هڅه کړې چې د افغانستان تاریخي او معاصرې مسئلې د ټولنیز جوړښت، فرهنګ، اقتصاد، قوم، ژبې او سیاست په ګډه مطالعه کړي. په همدې دلیل د هغه لیکنې یوازې د یوې ځانګړې علمي رشتې مواد نه دي؛ بلکې د افغانستان د ټولنې د پېژندنې لپاره د څو رشتو ترمنځ د اړیکې یوه بېلګه هم بلل کېدای شي.

د هغه فرهنګي او ژباړنیز فعالیتونه هم د علمي شخصیت یوه مهمه برخه جوړوي. د پښتو ژبې په علمي او فکري پراختیا کې د هغه لیکنو او ژباړو، او د فرهنګي بنسټونو په جوړولو او فعالیت کې د هغه ونډې، د نوموړي دعلمي میراث ساحه له پوهنتون څخه بهرعامه فرهنګي ډګر ته هم غځولې ده.

په ټوله کې، د پوهاند عبدالرسول امین علمي میراث د افغانستان د ټولنیز جوړښت، ملي یووالي، فرهنګي هویت، قومي او ژبنیو اړیکو او سیاسي ـ ټولنیز تحول د مطالعې لپاره د پام وړ مواد وړاندې کوي. خو د هغه د فکر د بشپړې علمي ارزونې لپاره یوازې د ثانوي سرچینو او یادغونډو بسنه نه کوي؛ دده د اصلي کتابونو، مقالو، مرکو، شخصي اسنادو او د هغه د وخت د رسمي او مطبوعاتي سرچینو متن‌محوره مطالعه اړینه ده.

همدارنګه، د هغه د ژوندلیک په ځینو برخو، په ځانګړي ډول د لومړنیو زده کړو د ځای، د لوړو زده کړو د دقیقې څانګې، د وفا د دفتر د انتقال او نوم بدلولو، او د دولتي مسؤولیت د دورې په اړه موجود روایتونه باید د لومړنیو اسنادو له مخې بیا وارزول شي. دا ډول سندمحوره څېړنه به د پوهاند امین د علمي او فکري میراث د لا کره پېژندنې لپاره مهمه ونډه ولري.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

ادب

انیل کپور په پاریس کې د فرانسې له ولسمشر امانوېل مکرون سره لیدلي دي

تاند (شنبه، د لړم/ عقرب ۳۰ مه) د بالیووډ نوموتي او مخکښ لوبغاړي انیل کپور له فرانسوي ولسمشر امانوېل مکرون سره د لیدنې انځورونه...