شنګلز څرنګه ناروغي ده؟| ډاکټر ش میره‌کی

په جرمني ژبه کې ورته Gürtelrose وایي:

تعریف (Definition – پېژندنه)

شنګلز (Herpes Zoster – د مرغانو د چیچک د ویروس د بیا فعالېدو ناروغي) یوه ویروسي ناروغي ده چې د وریسیلا زوسټر ویروس (Varicella-Zoster Virus, VZV – د مرغانو د چیچک ویروس) د بیا فعالېدو له امله رامنځته کېږي. دا ناروغي د پوستکي د یوې عصبي ریښې د حس په ساحه (Dermatome – د پوستکي هغه برخه چې د یوې ځانګړې عصبي ریښې له خوا حس اخلي) کې د درد او تڼاکو سبب کېږي او معمولاً د بدن یوازې یو اړخ اغېزمنوي.

لامل (Etiology – د ناروغۍ لامل)

شنګلز د وریسیلا زوسټر ویروس (Varicella-Zoster Virus – د مرغانو د چیچک ویروس) د بیا فعالېدو له امله رامنځته کېږي. دا ویروس د مرغانو چیچک له تېرېدو وروسته د حسي عصبي غوټو (Sensory Ganglia – د حسي اعصابو غوټې) کې په پټ حالت (Latency – پټه یا غیرفعاله دوره) کې پاتې کېږي او د بدن د دفاعي ځواک د کمېدو پر مهال بیا فعالېږي (Reactivation – بیا فعالېدل).

د خطر عوامل (Risk Factors – د خطر عوامل)

• عمر له ۵۰ کلونو پورته.
• د بدن د دفاعي ځواک کمزورتیا (Immunocompromised State – د بدن د دفاعي ځواک کمزوری حالت).
• HIV/AIDS.
• سرطان او کیموتراپي.
• د غړي پیوند.
• د کورتیکوسټرایډ درمل.
• شکره.
• شدید رواني فشار.

نښې او نښانې (Clinical Manifestations – کلینیکي نښې)

• د تڼاکو له راختلو مخکې سوځېدونکی یا عصبي درد.
• خارښت، بې‌حسي یا د مېږي تګ احساس (Paresthesia – غیرطبیعي حسي احساس).
• د پوستکي سوروالی (Erythema – سوروالی).
• تڼاکې (Vesicles – له روڼې مایع ډکې کوچنۍ تڼاکې).
• تڼاکې د بدن په یوه اړخ او د یوې عصبي ریښې په ساحه کې راڅرګندېږي.
• کله ناکله تبه، ستړیا او سر درد هم موجود وي.

اختلاطات (Complications – پیچلتیاوې)

• له شنګلز وروسته پاتې عصبي درد (Postherpetic Neuralgia – د شنګلز له ښه کېدو وروسته دوامداره عصبي درد).
• د سترګې شنګلز (Herpes Zoster Ophthalmicus – د سترګې د عصب ښکېلتیا).
• ثانوي باکتریایي انتان.
• د رامزي هنټ سنډروم (Ramsay Hunt Syndrome – د غوږ او د مخ د عصب ښکېلتیا).
• په نادرو مواردو کې د دماغ یا د مغزو د پردو التهاب.

شنګلز ولې پیدا کېږي؟

کله چې یو څوک په ماشومتوب کې چیچک  تېر کړی وي ویروس په عصبي حجرو کې پټ پاتې کېږي. کلونه وروسته که د بدن دفاعي ځواک کم شي، ویروس بېرته فعالېږي او شنګلز جوړوي.

شنګلز د عادي تماس له لارې ساري نه دی، خو د دانو د مایع له لارې د د مرغانو چیچک ویروس بل کس ته انتقالېدای شي

تشخیص (Diagnosis – پېژندنه)

تشخیص عموماً د ناروغ د تاریخچې او کلینیکي معاینې پر بنسټ کېږي. که تشخیص روښانه نه وي، د PCR (Polymerase Chain Reaction – د ویروس د جیني موادو د موندلو ازموینه) تر ټولو دقیق لابراتواري ازموینه ده.

تفریقي تشخیص (Differential Diagnosis – له ورته ناروغیو څخه بېلول) :

• هرپس سمپلکس (Herpes Simplex – ساده هرپس).
• د تماس له امله د پوستکي التهاب (Contact Dermatitis).
• د حشراتو چیچل.
• چرکین د پوستکي انتان.

درملنه (Treatment – درملنه)

د ناروغۍ ضد درمل باید د تڼاکو له راختلو وروسته په لومړیو ۷۲ ساعتونو کې پیل شي.

د ویروس ضد درمل (Antiviral Drugs):

• Acyclovir
• Valacyclovir
• Famciclovir

د درد ضد درمل (Analgesics – د درد کموونکي):

• Paracetamol
• Ibuprofen (که کومه منع نه وي)

د عصبي درد درمل:

• Gabapentin
• Pregabalin

مخنیوی (Prevention – وقایه)

• د شنګلز واکسین (Recombinant Zoster Vaccine – Shingrix) د ۵۰ کلونو او له هغې پورته عمر لرونکو او د بدن د دفاعي ځواک کمزورو کسانو ته سپارښتنه کېږي.
• تڼاکې باید تر وچېدو پورې پټې وساتل شي.
• له هغو کسانو سره د مستقیم تماس څخه ډډه وشي چې د مرغانو چیچک نه وي تېر کړي.

کله باید ناروغ متخصص ته ولېږل شي؟ (Referral – راجع کول) ؟

• که سترګه ښکېله وي.
• که ناروغ د بدن کمزوری دفاعي ځواک ولري.
• که ناروغي ټول بدن ته خپره شي.
• که شدید عصبي درد یا عصبي اختلاطات موجود وي.

مهمې طبي لارښوونې (Clinical Pearls – مهم کلینیکي ټکي) :

• د ویروس ضد درملو ژر پیل د ناروغۍ موده او اختلاطات کموي.
• د سترګې شنګلز بیړنۍ ارزونې ته اړتیا لري.
• تر ټولو عام اختلاط له شنګلز وروسته پاتې عصبي درد دی.

د سرایت لارې :

شنګلز په عادي ډول له یوه شخص څخه بل شخص ته د شنګلز په شکل نه انتقالېږي؛ یعنې څوک چې شنګلز لري، هغه به بل کس ته مستقیم شنګلز نه ورکوي.

خو یو مهم ټکی شته:

شنګلز د هماغه ویروس له امله پیدا کېږي چې د مرغانو چیچک (Chickenpox) جوړوي .

که یو کس شنګلز ولري او د هغه د پوستکي د دانې دننه اوبه (Blisters) د داسې چا پوستکي ته ورسېږي چې مخکې یې د مرغانو چیچک  نه وي تېره کړې یا واکسین یې نه وي کړی، نو هغه کس ته شنګلز ناروغي  پیدا کېدای شي، نه شنګلز.

د سرایت د مخنیوي لپاره:

• د شنګلز دانې پټې وساتئ.
• د دانو مایع ته لاس مه ور وړئ.
• لاسونه په صابون ومینځئ.
• له میندوارو ښځو، نوي زېږېدلو ماشومانو او هغو کسانو سره چې د بدن دفاعي ځواک  یې کمزوری وي، نږدې تماس کې احتیاط وکړئ.