نړیوالې شخړې، د ملګرو ملتونو رول، او راتلونکی

 څیړنیزه مقاله

لیکوال: داکتر سمیع‌الله خالد سهاک

سریزه

شخړې د بشري تمدن د تاریخ له پیل راهیسې د نړۍ د سیاسي، اقتصادي او ټولنیز ژوند یوه مهمه برخه پاتې شوې ده. له لرغونو ځمکنیو شخړو څخه نیولې تر معاصرو سایبري جګړو پورې، جګړو او شخړو پر سیاسي نظامونو، اقتصادي پرمختګ، ټولنیزو جوړښتونو او نړیوالو اړیکو ژور اغېز کړی دی. که څه هم په تېرو وختونو کې ډېری جګړې د خاورې، مذهب، ایډیالوژۍ او طبیعي سرچینو د ترلاسه کولو لپاره ترسره کېدې، خو نننۍ شخړې تر پخوا ډېرې پېچلې شوې دي، ځکه چې په هغو کې دولتي او غیردولتي لوبغاړي، پرمختللې ټکنالوژي، نړیوال ترهګریز سازمانونه او اقتصادي ګټې ټول دخیل دي. دا ډول شخړې نه یوازې هغه هېوادونه اغېزمنوي چې په مستقیم ډول پکې ښکېل وي، بلکې د کډوالو د بحران، اقتصادي بې‌ثباتۍ، چاپېریالي زیانونو او بشري ناورینونو له لارې د نړۍ پر نورو سیمو او نړیوالې ټولنې هم اغېز کوي (United Nations).

د دویمې نړیوالې جګړې له ویجاړونکو پایلو وروسته، نړیوالې ټولنې دې پایلې ته ورسېده چې د راتلونکو نړیوالو جګړو د مخنیوي لپاره باید یو داسې نړیوال سازمان جوړ شي چې د سولې، ډیپلوماسۍ او نړیوالې همکارۍ ساتنه وکړي. له همدې امله د ۱۹۴۵ کال د اکتوبر په ۲۴مه د ملګرو ملتونو سازمان (UN) جوړ شو. د دې سازمان اساسي موخې د نړیوالې سولې او امنیت ساتل، د بشري حقونو ملاتړ، د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ هڅول او د هېوادونو ترمنځ د دوستانه اړیکو پراختیا وه (United Nations, Charter). دغه سازمان په پیل کې ۵۱ غړي هېوادونه درلودل، خو نن ورځ یې د غړو شمېر ۱۹۳ هېوادونو ته رسېدلی او د نړۍ تر ټولو لوی او اغېزناک نړیوال سازمان بلل کېږي.

سره له دې چې ملګرو ملتونو ګڼ شمېر بریاوې خپلې کړې دي، خو پر دې سازمان بېلابېل انتقادونه هم شوي دي. د امنیت شورا د دایمي غړو ترمنځ سیاسي اختلافونه، مالي محدودیتونه او د جګړو د بڼو بدلون د دې سازمان اغېزمنتیا له ستونزو سره مخ کړې ده. سره له دې، ملګري ملتونه لا هم د سولې د ټینګښت، بشري مرستو، د شخړو د منځګړیتوب، نړیوال قانون او دوامدار پرمختګ په برخو کې نه بدلېدونکی رول لري. نن ورځ چې نړۍ د سایبري بریدونو، اقلیمي بدلون، وبایي ناروغیو، مصنوعي ځیرکتیا او د طبیعي سرچینو د کمښت په څېر له نوو ګواښونو سره مخ ده، نړیواله همکاري تر هر وخت ډېره اړینه شوې ده. له همدې امله د نړیوالو شخړو د لاملونو او د ملګرو ملتونو د رول ارزونه د راتلونکو نړیوالو ننګونو د حل لپاره خورا مهمه ده.

د نړیوالو شخړو پېژندنه

نړیواله شخړه هغه لانجه یا جګړه ده چې پر څو هېوادونو اغېز وکړي او یا هم نړیوالې سیاسي، اقتصادي او بشري پایلې ولري. د سیمه‌ییزو شخړو برعکس، نړیوالې شخړې معمولاً د ائتلافونو، نړیوالو سازمانونو، څو ملي شرکتونو او سیمه‌ییزو قدرتونو تر اغېز لاندې وي. دغه شخړې کېدای شي پوځي، سیاسي، اقتصادي، ایډیالوژیکي، چاپېریالي او یا هم ټکنالوژیکي بڼه ولري.

پوهان معاصرې شخړې په څو اساسي ډولونو وېشي.

د هېوادونو ترمنځ جګړې (Interstate Conflicts)

دا هغه جګړې دي چې د خپلواکو هېوادونو ترمنځ رامنځته کېږي. د لومړۍ نړیوالې جګړې، دویمې نړیوالې جګړې، د ایران او عراق جګړې، او د روسیې او اوکراین روانه جګړه د دې ډول جګړو مشهور مثالونه دي. دغه جګړې عموماً د ځمکنیو ادعاوو، ملي امنیت، ایډیالوژیکو اختلافونو او یا د ستراتیژیک نفوذ د پراخولو لپاره ترسره کېږي.

د نن ورځې جګړې له پخوانیو جګړو سره ډېر توپیر لري، ځکه چې پرمختللې وسلې، دقیق توغندي، بې‌پیلوټه الوتکې (ډرونونه)، سپوږمکۍ او سایبري وړتیاوې د جګړې بڼه بدله کړې ده. سربېره پر دې، اټومي وسلو د لویو قدرتونو ترمنځ مستقیمې جګړې کمې کړې او د نیابتي جګړو اهمیت یې زیات کړی دی (Nye).

کورنۍ جګړې (Civil Wars)

کورنۍ جګړې د یوه هېواد د پولو دننه د حکومت او مخالفو وسله‌والو ډلو یا سیاسي ډلو ترمنځ رامنځته کېږي. د سوریې، سوډان، یمن، لیبیا او میانمار جګړې د دې څرګند مثالونه دي. دغه ډول جګړې هغه مهال نړیوالې بڼې خپلوي چې بهرني هېوادونه د جګړې له بېلابېلو اړخونو ملاتړ وکړي.

کورنۍ جګړې زیاتره وخت ستر بشري ناورینونه رامنځته کوي. میلیونونه خلک بې‌کوره کېږي، بنسټیزې زېربناوې ویجاړېږي او روغتیايي، ښوونیز او ټولنیز خدمتونه له منځه ځي. د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د راپور له مخې، د نړۍ په کچه د بې‌ځایه شویو کسانو شمېر د وسله‌والو شخړو او سیاسي بې‌ثباتۍ له امله تر بل هر وخت لوړ شوی دی (UNHCR).

نیابتي جګړې (Proxy Wars)

نیابتي جګړې هغه وخت رامنځته کېږي چې ستر قدرتونه د یوه بل پر ځای د درېیم هېواد په جګړه کې له بېلابېلو ډلو ملاتړ وکړي. دا ملاتړ کېدای شي د وسلو، پیسو، استخباراتي معلوماتو، پوځي سلاکارانو او ډیپلوماتیک ملاتړ په بڼه وي.

د سړې جګړې پر مهال متحده ایالاتو او پخواني شوروي اتحاد په آسیا، افریقا او لاتینې امریکا کې ګڼې نیابتي جګړې ترسره کړې. نن ورځ هم د سوریې او منځني ختیځ ځینې شخړې د نیابتي جګړو په توګه یادېږي، ځکه چې ګڼ سیمه‌ییز او نړیوال قدرتونه پکې د بېلابېلو اړخونو ملاتړ کوي.

ترهګري او افراطیت (Terrorism and Extremism)

نړیواله ترهګري د یوویشتمې پېړۍ له مهمو امنیتي ګواښونو څخه ده. د القاعده او داعش په څېر سازمانونو وښودله چې غیردولتي ډلې هم کولای شي د عصري مخابراتي ټکنالوژۍ په کارولو سره د هېوادونو له پولو هاخوا بریدونه ترسره کړي.

له همدې امله د ترهګرۍ پر ضد مبارزه د نړۍ د ډېرو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو لپاره لومړیتوب ګرځېدلی دی. ملګري ملتونه د بندیزونو، استخباراتي همکارۍ، حقوقي چوکاټونو او د غړو هېوادونو د ظرفیت لوړولو له لارې د ترهګرۍ پر ضد نړیوالې هڅې همغږي کوي، په داسې حال کې چې د نړیوال قانون او بشري حقونو د رعایت ټینګار هم کوي (United Nations Office of Counter-Terrorism).

سایبري شخړې (Cyber Conflicts)

سایبري جګړې د نړیوال امنیت بڼه بدله کړې ده. حکومتونه، بانکونه، روغتونونه، د انرژۍ شبکې او نور حیاتي بنسټونه په ډیجیټلي سیستمونو تکیه لري چې د هکرانو، مجرمو ډلو او یا د دښمنو دولتونو له لوري تر برید لاندې راتلای شي.

د دودیزو جګړو برعکس، سایبري بریدونه کولای شي د برېښنا شبکې، بانکونه، مخابراتي سیستمونه، روغتیايي مرکزونه او د ترانسپورټ زیربناوې له فزیکي برید پرته ګډوډې کړي. له همدې امله، د سایبري امنیت پیاوړتیا د ملي امنیت او نړیوالې سولې لپاره ورځ تر بلې مهمه ګڼل کېږي (Singer and Friedman).

د نړیوالو شخړو اصلي لاملونه

که څه هم هره شخړه خپل ځانګړي عوامل لري، خو ځینې عام لاملونه په ډېری نړیوالو شخړو کې لیدل کېږي.

د طبیعي سرچینو سیالي

د نفتو، طبیعي ګاز، اوبو، کانونو او کرنیزو ځمکو د ترلاسه کولو سیالي تل د نړیوالو سیاستونو مهمه برخه پاتې شوې ده. د اقلیم بدلون دغه ستونزې لا پسې زیاتوي، ځکه چې د اوبو کمښت، د کرنې د تولید راټیټېدل او د خلکو کډوالي د نویو شخړو احتمال زیاتوي.

سیاسي ایډیالوژي

د حکومتدارۍ بېلابېل نظامونه لکه ډیموکراسي، استبدادي حکومتونه او انقلابي خوځښتونه بېلابېلې ګټې او موخې لري. د شلمې پېړۍ پر مهال د پانګوالۍ او کمونیزم سیالۍ نړیوال سیاست تر خپل اغېز لاندې راوستی و، او نن هم ایډیالوژیک اختلافونه د نړیوالو اړیکو پر جوړښت اغېز لري.

قومي او مذهبي اختلافونه

ډېری شخړې د قومي او مذهبي هویتونو له اختلافونو سره تړاو لري، خو څېړونکي باور لري چې قوم او مذهب یوازې د جګړې لامل نه وي. سیاسي مشران ډېر وخت دغه اختلافونه د اقتصادي، ځمکنیو او سیاسي ستونزو ترڅنګ د خلکو د ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره کاروي (Collier and Hoeffler).

اقتصادي نابرابري

بېوزلي، بېکاري، فساد او اقتصادي نابرابري د دولتونو مشروعیت کمزوری کوي او ټولنیزې نارامۍ زیاتوي. هغه هېوادونه چې خلکو ته ښوونه، روغتیا، زیربناوې او کاري فرصتونه نه شي برابرولای، ډېر احتمال لري چې د وسله‌والو ډلو او افراطي خوځښتونو له نفوذ سره مخ شي. نړیوال بانک په دې باور دی چې دوامداره اقتصادي پرمختګ د تلپاتې سولې له مهمو بنسټونو څخه دی (World Bank).

د نړیوالې همکارۍ اړتیا

ځکه چې معاصرې شخړې د هېوادونو له پولو اوړي، هېڅ یو هېواد نه شي کولای یوازې د هغو ستونزو ته حل ومومي. ډیپلوماسي، بشري مرستې، استخباراتي همکاري، اقتصادي پرمختګ او ګډ امنیت هغه لارې دي چې د نړیوالو شخړو په حل کې مهم رول لوبوي. ملګري ملتونه د همدې نړیوالې همکارۍ تر ټولو مهم بنسټ دی او د نړۍ د سولې او امنیت د ټینګښت لپاره اساسي چوکاټ برابروي.

ملګري ملتونه: تاریخ، جوړښت، د سولې ساتنه او د شخړو هوارول

د ملګرو ملتونو د جوړېدو تاریخ

د دویمې نړیوالې جګړې (۱۹۳۹–۱۹۴۵) له پای ته رسېدو وروسته نړۍ له بې ساري ویجاړۍ سره مخ شوه. شاوخوا اویا تر پنځه اتیا میلیونو پورې انسانان ووژل شول، ښارونه ویجاړ شول، اقتصادي نظامونه له منځه ولاړل او میلیونونه خلک بې‌کوره شول. د دغو ناورینونو له امله د نړۍ مشرانو دې پایلې ته ورسېدل چې باید داسې یو نړیوال سازمان جوړ شي چې د راتلونکو جګړو مخه ونیسي او د هېوادونو ترمنځ د خبرو اترو او همکارۍ زمینه برابره کړي (United Nations, Charter).

د همدې موخې لپاره د ۱۹۴۵ کال د جون په ۲۶مه د امریکا د سان فرانسسکو په ښار کې د ملګرو ملتونو منشور د ۵۱ هېوادونو له خوا لاسلیک شو او د همدې کال د اکتوبر په ۲۴مه نافذ شو. له همدې نېټې راهیسې د اکتوبر ۲۴مه د ملګرو ملتونو نړیواله ورځ لمانځل کېږي.

د ملګرو ملتونو اساسي موخې دا دي:

• د نړیوالې سولې او امنیت ساتل
• د هېوادونو ترمنځ دوستانه اړیکې پیاوړې کول
• د نړیوالو ستونزو د حل لپاره همکاري رامنځته کول
• د بشري حقونو او اساسي ازادیو ملاتړ
• د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ هڅول (United Nations).

نن ورځ ملګري ملتونه ۱۹۳ غړي هېوادونه لري او د نړۍ تر ټولو لوی نړیوال سازمان ګڼل کېږي. ملګري ملتونه شپږ اساسي ارګانونه لري چې هر یو یې ځانګړې دندې ترسره کوي.

۱. عمومي اسامبله (General Assembly)عمومي اسامبله هغه اداره ده چې ټول غړي هېوادونه پکې ګډون کوي. هر هېواد، که لوی وي او که کوچنی، یوازې یوه رایه لري. په دې غونډه کې د سولې، امنیت، اقلیم بدلون، دوامدار پرمختګ، بشري حقونو او نړیوال اقتصاد په اړه پرېکړې او سپارښتنې کېږي. که څه هم د عمومي اسامبلې پرېکړې قانوني الزام نه لري، خو سیاسي او اخلاقي اهمیت یې ډېر لوړ دی، ځکه چې د نړیوالې ټولنې ګډ دریځ څرګندوي.

۲. د امنیت شورا (Security Council)د امنیت شورا د نړیوال امنیت تر ټولو مهمه اداره ده. دا شورا پنځلس غړي لري چې پنځه یې دایمي دي: متحده ایالات، روسیه، چین، فرانسه، بریتانیا

دغه پنځه هېوادونه د ویټو حق لري، یعنې که هر یو یې له یوې پرېکړې سره مخالفت وکړي، هغه پرېکړه نه شي عملي کېدای (United Nations Security Council).

لس نور غړي د دوو کلونو لپاره ټاکل کېږي.

د امنیت شورا کولی شي:

• بندیزونه ولګوي
• د سولې ساتونکي ځواکونه واستوي
• د اوربند غوښتنه وکړي
• د پوځي اقدام اجازه ورکړي.

سره له دې، د ویټو حق د شورا تر ټولو جنجالي برخه ده، ځکه چې ډېر وخت د لویو قدرتونو سیاسي اختلافونه د مهمو پرېکړو مخه نیسي.

۳. اقتصادي او ټولنیزه شورا (ECOSOC)

دا شورا د نړیوال اقتصادي پرمختګ، روغتیا، تعلیم، چاپېریال او دوامدار پرمختګ په برخو کې د نړیوالو ادارو ترمنځ همغږي رامنځته کوي.

د ملګرو ملتونو ډېرې تخصصي ادارې، لکه:

• د روغتیا نړیوال سازمان (WHO)
• یونیسف (UNICEF)
• یونسکو (UNESCO)
• د خوړو او کرنې سازمان (FAO)

د همدې شورا له لارې خپلې نړیوالې پروژې همغږي کوي.

۴. نړیواله محکمه (International Court of Justice)

نړیواله محکمه د هالنډ د هاګ په ښار کې موقعیت لري او د هېوادونو ترمنځ حقوقي شخړې حلوي.

دغه محکمه د افرادو محاکمه نه کوي، بلکې یوازې د دولتونو ترمنځ حقوقي اختلافونه ارزوي او حقوقي مشورې وړاندې کوي (International Court of Justice).

۵. دارالانشاء (Secretariat)

دارالانشاء د ملګرو ملتونو اداري څانګه ده چې مشري یې سرمنشي کوي.

د ملګرو ملتونو د سولې ساتونکي ځواکونه

د ملګرو ملتونو تر ټولو پېژندل شوی فعالیت د سولې ساتنې ماموریتونه (Peacekeeping Operations) دي.

دغه ځواکونه د جګړې د ختمېدو وروسته هغو هېوادونو ته استول کېږي چې:

• اوربند څاري
• د جګړې د بیا پیل مخه نیسي
• د ملکي وګړو ساتنه کوي
• د ټاکنو امنیت برابروي
• د پولیسو او پوځ روزنه کوي
• د دولتونو د بیا رغونې ملاتړ کوي

د سولې ساتونکي ځواکونه د ملګرو ملتونو خپل پوځ نه دی، بلکې غړي هېوادونه خپل سرتېري، پولیس او ملکي متخصصین د ملګرو ملتونو تر قوماندې لاندې استوي (United Nations Peacekeeping).

د سولې ساتنې مهمې بریاوې

نامیبیا : په ۱۹۸۹ کال کې د ملګرو ملتونو د سولې ساتونکو ځواکونو د آزادو ټاکنو څارنه وکړه او د نامیبیا د خپلواکۍ په ترلاسه کولو کې یې مهم رول ولوباوه.

کمبودیا : د ۱۹۹۰ لسیزې په پیل کې ملګرو ملتونو د سولې تړون پلی کړ، بېلابېلې وسله‌والې ډلې یې بې‌وسلې کړې او د هېواد د لومړنیو آزادو ټاکنو په ترسره کولو کې یې مرسته وکړه.

لیبریا او سیرا لیون: د افریقا په دغو دوو هېوادونو کې ملګرو ملتونو د کورنیو جګړو له پای ته رسېدو وروسته د سولې، امنیت او دولتي ادارو د بیا رغونې په برخه کې مهم رول ولوباوه (United Nations Peacekeeping).

د شخړو په هوارولو کې د ملګرو ملتونو رول

د ملګرو ملتونو رول یوازې د جګړې له پای وروسته نه پیلېږي، بلکې هڅه کوي چې د جګړې له رامنځته کېدو مخکې هم د خبرو اترو او منځګړیتوب له لارې د شخړو مخه ونیسي.

د بېلګې په توګه، سرمنشي او ځانګړي استازي د جګړې له ښکېلو اړخونو سره لیدنې کوي، د سولې خبرې اسانه کوي او د باور جوړولو لپاره هڅې کوي.

ډیپلوماسي د ملګرو ملتونو له مهمو وسیلو څخه ده، ځکه چې ډېری نړیوالې شخړې د خبرو اترو له لارې حل کېدای شي، نه د پوځي ځواک له لارې.

د نړیوال قانون پیاوړتیا

ملګري ملتونه د نړیوال قانون د پراختیا او پلي کولو لپاره هم مهم رول لري. د نړیوالو تړونونو له لارې دغه سازمان د لاندې برخو لپاره نړیوال اصول ټاکلي دي: د جګړې قوانین، د بشري حقونو ساتنه، د کډوالو حقوق، د سمندرونو قانون، د اقلیم بدلون، د اټومي وسلو د خپرېدو مخنیوی. دا قوانین هېوادونه هڅوي چې خپلې نړیوالې ژمنې عملي کړي او د نړیوال نظم درناوی وکړي.

د ډله‌ییز امنیت اصل

د ملګرو ملتونو یو اساسي اصل ډله‌ییز امنیت (Collective Security) دی.

د دې اصل له مخې، که پر یوه غړي هېواد برید وشي او نړیواله سوله له خطر سره مخ شي، نړیواله ټولنه باید په ګډه اقدام وکړي. که څه هم دغه اصل تل په بشپړه توګه نه دی عملي شوی، خو لا هم د نړیوال امنیت د نظام بنسټیزه نظریه ګڼل کېږي.

د سولې ساتنې محدودیتونه

سره له دې چې ملګرو ملتونو ګڼې بریاوې خپلې کړې دي، خو د سولې ساتنې ماموریتونه له ګڼو ستونزو سره هم مخ دي.

تر ټولو مهمې ستونزې عبارت دي له:

• د امنیت شورا د دایمي غړو ترمنځ سیاسي اختلافونه
• د ویټو حق کارول
• د مالي سرچینو کمښت
• د سرتېرو او تجهیزاتو محدودیت
• د غړو هېوادونو د سیاسي ملاتړ نشتوالی.

په ځینو مواردو کې، لکه روانې شخړې په سوریه او اوکراین کې، د لویو قدرتونو اختلافونو د ملګرو ملتونو د پرېکنده اقدام مخه نیولې ده.

بشري حقونه، بشري مرستې، او د ملګرو ملتونو مهمې قضیې

د بشري حقونو په ساتنه کې د ملګرو ملتونو رول

د ملګرو ملتونو له تر ټولو مهمو موخو څخه یوه د بشري حقونو ساتنه ده. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د میلیونونو انسانانو وژل، نسل‌وژنه، جبري کډوالي او د بشري کرامت تر پښو لاندې کېدل د دې لامل شول چې نړیواله ټولنه د ټولو انسانانو لپاره د اساسي حقونو د خوندي کولو اړتیا احساس کړي. د همدې هدف لپاره، د ۱۹۴۸ کال د دسمبر په ۱۰مه د بشري حقونو نړیواله اعلامیه (Universal Declaration of Human Rights) تصویب شوه، چې د هر انسان د ژوند، ازادۍ، برابرۍ، عدالت، تعلیم، کار، روغتیا او د عقیدې د ازادۍ حقونه پکې تضمین شوي دي (United Nations, Universal Declaration of Human Rights).

که څه هم دغه اعلامیه په قانوني ډول پر ټولو هېوادونو لازمي نه ده، خو د نړیوالو بشري حقونو د ډېرو تړونونو او قوانینو بنسټ جوړوي. نن ورځ ډېری اساسي قانونونه او نړیوال تړونونه د همدې اعلامیې پر اصولو ولاړ دي.

د بشري حقونو شورا

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا (Human Rights Council) د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د بشري حقونو وضعیت څاري.

د شورا مهمې دندې عبارت دي له:

• د بشري حقونو د سرغړونو څېړل
• د حقیقت موندنې کمېسیونونه جوړول
• هېوادونو ته سپارښتنې وړاندې کول
• د نړیوالې ټولنې پام د بشري ناورینونو پر لور اړول

که څه هم د شورا پرېکړې تل عملي بڼه نه خپلوي، خو راپورونه یې د نړیوالو محکمو، رسنیو او بشري سازمانونو لپاره مهم اسناد ګڼل کېږي.

د ملګرو ملتونو بشري مرستې

جګړې یوازې پوځي ستونزې نه رامنځته کوي؛ بلکې د لوږې، ناروغیو، بې‌ځایه کېدو، اقتصادي سقوط او ټولنیز بې‌ثباتۍ لامل هم ګرځي. له همدې امله د ملګرو ملتونو ګڼ شمېر ادارې په بیړنیو حالاتو کې د بشري مرستو د رسولو لپاره کار کوي.

د کډوالو عالي کمېشنري (UNHCR)

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنري (UNHCR) د هغو میلیونونو کسانو ملاتړ کوي چې د جګړو، سیاسي ځورونو او طبیعي پېښو له امله خپل کورونه پرېږدي.

دغه اداره:

• بیړني سرپناه برابروي
• د خوړو او پاکو اوبو برابرولو کې مرسته کوي
• روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي
• د کډوالو د بیا مېشتېدو پروګرامونه تنظیموي.

د UNHCR د وروستیو راپورونو له مخې، په نړۍ کې د جبري بې‌ځایه شویو کسانو شمېر تر ۱۲۰ میلیونو څخه اوښتی دی، چې د بشري تاریخ تر ټولو لوړ شمېر ګڼل کېږي (UNHCR).

د ماشومانو صندوق (UNICEF)

یونیسف د جګړو او طبیعي پېښو پر مهال د ماشومانو د ساتنې لپاره ځانګړې هڅې کوي.

د دې ادارې مهم فعالیتونه عبارت دي له:

• د ماشومانو واکسین کول
• ښوونیز پروګرامونه
• د پاکو اوبو برابرول
• د ماشومانو د تغذیې ښه کول
• د ماشومانو د استثمار او جبري استخدام مخنیوی.

په ډېرو جګړه ځپلو هېوادونو کې یونیسف د ماشومانو لپاره لنډمهالي ښوونځي جوړوي څو زده کړې یې ونه درېږي (UNICEF).

د خوړو نړیوال پروګرام (WFP)

د خوړو نړیوال پروګرام (World Food Programme) د نړۍ تر ټولو لوی بشري مرستندوی سازمان دی.

دغه سازمان هر کال میلیونونو کسانو ته خوراکي توکي رسوي، په ځانګړې توګه هغو خلکو ته چې د جګړو، وچکالۍ او طبیعي افتونو له امله له لوږې سره مخ وي.

په ۲۰۲۰ کال کې د نوبل د سولې جایزه همدې سازمان ته ورکړل شوه، ځکه چې د لوږې د مخنیوي او سولې د پیاوړتیا په برخه کې یې مهم رول لوبولی دی (World Food Programme).

د ملګرو ملتونو مهمې قضیې (Case Studies)

۱. د سوریې کورنۍ جګړه

د سوریې جګړه د شلمې پېړۍ له پای وروسته تر ټولو ستر بشري ناورین ګڼل کېږي.

له ۲۰۱۱ کال راهیسې:

• له نیم میلیون څخه ډېر کسان وژل شوي
• میلیونونه خلک کډوال شوي
• ښارونه ویجاړ شوي
• روغتونونه او ښوونځي له منځه تللي دي.

ملګرو ملتونو په سوریه کې:

• د سولې خبرې اسانه کړې
• بشري مرستې تنظیم کړې
• د اوربند غوښتنې یې کړې
• د کیمیاوي وسلو د څېړنې ملاتړ کړی.

خو د امنیت شورا د غړو ترمنځ اختلافونو د جګړې د پای ته رسولو هڅې محدودې کړې (United Nations).

۲. د اوکراین جګړه

په ۲۰۲۲ کال کې د روسیې له پوځي یرغل وروسته، اوکراین د نړۍ له سترو امنیتي بحرانونو څخه شو.

ملګرو ملتونو:

• د ملکي وګړو د ساتنې غوښتنه وکړه
• بشري مرستې تنظیم کړې
• د کډوالو ملاتړ یې وکړ
• د نړیوال قانون د رعایت غوښتنه یې وکړه.

سره له دې، د امنیت شورا د ویټو حق له امله ونه توانېده چې پر جګړې د پای ټکی کېږدي.

۳. د سوډان بحران

سوډان په وروستیو کلونو کې له کورنیو جګړو، قحطۍ او بې‌ځایه کېدو سره مخ شوی دی.

ملګرو ملتونو:

• میلیونونو خلکو ته خوراکي توکي ورسول
• روغتیايي خدمتونه یې برابر کړل؛
• د سولې خبرو ملاتړ یې وکړ.

خو دوامدارې جګړې د بشري مرستو رسونه له ستونزو سره مخ کړې ده.

۴. د غزې بشري وضعیت

په غزه کې جګړو د ملکي وګړو لپاره سخت بشري بحران رامنځته کړی دی.

ملګرو ملتونو د لاندې برخو لپاره کار کړی دی:

• د بشري دهلیزونو غوښتنه
• د اوربند ملاتړ
• د خوړو او درملو رسونه
• د ماشومانو او ښځو ساتنه.

سره له دې، سیاسي اختلافونه لا هم د تلپاتې سولې پر وړاندې لوی خنډ ګڼل کېږي.

د دوامدار پرمختګ موخې او د سولې اړیکه

په ۲۰۱۵ کال کې ملګرو ملتونو د دوامدار پرمختګ ۱۷ موخې (Sustainable Development Goals) تصویب کړې.

دغه موخې په لاندې برخو تمرکز کوي:

• د بېوزلۍ له منځه وړل
• د لوږې ختمول
• باکیفیته زده کړې
• روغتیا
• د جنسیت مساوات
• پاکه انرژي
• اقلیمي بدلون
• سوله، عدالت او قوي بنسټونه.

ملګري ملتونه باور لري چې دوامداره سوله یوازې هغه مهال رامنځته کېدای شي چې اقتصادي پرمختګ، ټولنیز عدالت او ښه حکومتولي موجوده وي (United Nations, Transforming Our World).

د نړیوالو همکاريو ارزښت

د اقلیم بدلون، وبایي ناروغۍ، نړیوال ترهګري، سایبري بریدونه او اقتصادي بحرانونه داسې ستونزې دي چې هېڅ یو هېواد یې یوازې نه شي حلولای.

ملګري ملتونه د هېوادونو ترمنځ د همغږۍ لپاره یو ګډ چوکاټ برابروي، څو:

• معلومات شریک شي
• ګډې تګلارې جوړې شي
• مالي مرستې تنظیم شي
• د سولې او پرمختګ لپاره ګډ اقدامات ترسره شي.

د ملګرو ملتونو ستونزې، نیوکې، اصلاحات، او د نړیوال امنیت راتلونکی

د ملګرو ملتونو پر وړاندې مهمې ستونزې

سره له دې چې ملګري ملتونه د نړیوالې سولې، امنیت او همکارۍ د ساتلو لپاره تر ټولو مهم نړیوال سازمان ګڼل کېږي، خو د خپل فعالیت له پیل راهیسې یې له ګڼو سیاسي، حقوقي او مالي ستونزو سره مخامخ دي. ډېری څېړونکي په دې باور دي چې د نړۍ سیاسي او امنیتي شرایط د ۱۹۴۵ کال په پرتله ډېر بدل شوي دي، خو د ملګرو ملتونو ځینې ادارې، په ځانګړې توګه د امنیت شورا، لا هم د دویمې نړیوالې جګړې د وخت د قدرتونو پر بنسټ فعالیت کوي. له همدې امله، ګڼ هېوادونه او شنونکي د دې سازمان د اصلاحاتو غوښتنه کوي (United Nations).

د امنیت شورا او د ویټو ستونزه

تر ټولو لویه نیوکه د امنیت شورا پر جوړښت کېږي. د امنیت شورا پنځه دایمي غړي—متحده ایالات، روسیه، چین، بریتانیا او فرانسه—د ویټو (Veto) ځانګړی حق لري. دا حق هر یو دایمي غړي ته اجازه ورکوي چې د شورا هره پرېکړه، که څه هم نور ټول غړي یې ملاتړ وکړي، په یوازې ځان رد کړي (United Nations Security Council).

دا صلاحیت په ډېرو مهمو نړیوالو بحرانونو کې د پرېکنده اقدام مخه نیولې ده. د بېلګې په توګه، د سوریې جګړه، د اوکراین جګړه، او د غزې وضعیت هغه موضوعات دي چې د ویټو له امله پرې د امنیت شورا واحده پرېکړه نه ده شوې. ډېری هېوادونه استدلال کوي چې دا حالت د ملګرو ملتونو اعتبار او اغېزمنتیا کمزورې کوي.

د سولې ساتونکو ځواکونو محدودیتونه

د ملګرو ملتونو د سولې ساتونکي ځواکونه د نړۍ په ګڼو هېوادونو کې مهم رول لوبولی، خو دوی له جدي محدودیتونو سره هم مخ دي.

د دغو محدودیتونو له ډلې څخه:

• محدود واک او صلاحیت
• د وسلو د کارولو محدود قوانین
• د غړو هېوادونو پر پوځونو تکیه
• د تجهیزاتو کمښت؛
• د بودجې محدودیت؛
• د ځینو هېوادونو د سیاسي ملاتړ نشتوالی.

په ځینو جګړه ځپلو سیمو کې د سولې ساتونکي ځواکونه نه شي کولای د جګړې د ښکېلو خواوو ترمنځ مستقیمه مداخله وکړي، ځکه چې د دوی مأموریت یوازې د سولې ساتل وي، نه د جګړې کول (United Nations Peacekeeping).

مالي ستونزې

ملګري ملتونه خپله بودجه د غړو هېوادونو له ونډو څخه ترلاسه کوي. کله ناکله ځینې لوی تمویل کوونکي هېوادونه خپلې مالي ونډې ناوخته ورکوي یا کموي، چې د سازمان پر فعالیتونو مستقیم اغېز کوي. د بودجې کمښت په ځانګړې توګه لاندې برخې اغېزمنوي لکه بشري مرستې، د سولې ساتنې عملیات، روغتیايي پروګرامونه، د کډوالو ملاتړ، پرمختیایي پروژې

همدا لامل دی چې ملګري ملتونه تل د خپلو غړو هېوادونو د دوامدار مالي ملاتړ غوښتنه کوي.

د نړیوال سیاست اغېز

که څه هم ملګري ملتونه یو نړیوال او بې پرې سازمان ګڼل کېږي، خو په عملي توګه د نړۍ د سترو قدرتونو سیاسي سیالۍ د دې سازمان پر پرېکړو ژور اغېز کوي.

کله چې د سترو قدرتونو ملي ګټې له یو بل سره په ټکر کې وي، نو د نړیوالو بحرانونو په اړه ګډه پرېکړه کول ستونزمن کېږي. له همدې امله، ډېرې شخړې کلونه دوام پیدا کوي او د ملګرو ملتونو هڅې محدوده پاتې کېږي.

د ملګرو ملتونو د اصلاحاتو اړتیا

د نړۍ د سیاسي او اقتصادي بدلونونو له امله ګڼ شمېر هېوادونه د ملګرو ملتونو د اصلاح غوښتنه کوي.

تر ټولو مهم وړاندیزونه دا دي:

۱. د امنیت شورا پراخول

ډېری هېوادونه باور لري چې د امنیت شورا اوسنی جوړښت د نننۍ نړۍ استازیتوب نه کوي.

ځینې وړاندیز کوي چې: هند، جرمني، جاپان، برازیل، او د افریقا استازي باید د شورا دایمي غړي شي.

دا به د نړۍ د نفوس، اقتصاد او جغرافیایي تنوع ښه استازیتوب وکړي.

۲. د ویټو حق محدودول

یو بل مهم وړاندیز دا دی چې د ویټو حق محدود یا اصلاح شي.

ځینې هېوادونه غواړي چې د نسل وژنې، بشري ناورینونو، جګړه ییزو جنایتونو، او د ملکي وګړو د ډله ییزو وژنو

په قضیو کې د ویټو کارول منع شي. د دې اصلاح هدف دا دی چې نړیوال بشري بحرانونه د سیاسي اختلافونو قرباني نه   شي.

۳. د سولې ساتونکو ځواکونو پیاوړتیا

کارپوهان وړاندیز کوي چې، د سولې ساتونکو روزنه ښه شي، پرمختللې ټکنالوژي وکارول شي، د استخباراتي معلوماتو شریکول زیات شي، د ښځینه سوله ساتونکو شمېر لوړ شي، او د بشري حقونو ځانګړې روزنه ورکړل شي.

د دې اقداماتو په وسیله به د سولې ساتونکي ځواکونه وکولای شي خپلې دندې په اغېزمن ډول ترسره کړي.

د نړیوال امنیت نوې ننګونې

نننۍ نړۍ یوازې له دودیزو جګړو سره نه ده مخامخ، بلکې ګڼې نوې امنیتي ننګونې هم رامنځته شوې دي.

سایبري جګړې

سایبري بریدونه ورځ تر بلې زیاتېږي. حکومتونه، بانکونه، برېښنا شبکې، روغتونونه او پوځي مرکزونه د هکرانو او دښمنو دولتونو له خوا تر برید لاندې راځي. ملګري ملتونه هڅه کوي چې د سایبري فضا لپاره نړیوال قوانین او د همکارۍ چوکاټ رامنځته کړي (United Nations Office of Counter-Terrorism)..

د اقلیم بدلون

د اقلیم بدلون یوازې چاپېریالي ستونزه نه ده، بلکې امنیتي موضوع هم ده.

د اوبو کمښت، وچکالي، سېلابونه او د خوړو کمښت د خلکو کډوالي زیاتوي او د نویو شخړو احتمال لوړوي.

له همدې امله ملګري ملتونه د اقلیمي بدلون پر وړاندې نړیوالې همکارۍ ته ځانګړې پاملرنه کوي (United Nations Climate Change).

وبایي ناروغۍ

د COVID-19 وبا وښودله چې نړیوال امنیت یوازې پوځي امنیت نه دی.

نړیوالې ناروغۍ کولای شي، اقتصادونه فلج کړي، روغتیايي سیستمونه کمزوري کړي، نړیوال تجارت ګډوډ کړي، او د هېوادونو ترمنځ سیاسي اړیکې اغېزمنې کړي.

ملګري ملتونه او د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د راتلونکو وباوو د مخنیوي لپاره د نړیوالې همکارۍ پر پیاوړتیا ټینګار کوي.

د نړیوال امنیت راتلونکی

د راتلونکو لسیزو امنیت به تر ډېره د نړیوالې همکارۍ پر کچې پورې تړلی وي.

کارپوهان باور لري چې لاندې موضوعات به د نړیوال امنیت راتلونکی وټاکي. نړیواله ډیپلوماسي، اقتصادي همکاري، د وسلو کنټرول، د اقلیم بدلون سره مبارزه، سایبري امنیت، مصنوعي ځیرکتیا، د ترهګرۍ پر ضد ګډې هڅې او د نړیوال قانون درناوی. په دې ټولو برخو کې ملګري ملتونه د همغږۍ اساسي رول لري.

د نړیوالو همکاریو ارزښت

هیڅ هېواد، که هر څومره ځواکمن هم وي، نه شي کولای یوازې د اقلیم بدلون، نړیوال ترهګرۍ، وبایي ناروغیو، سایبري بریدونو او اقتصادي بحرانونو په څېر ستونزې حل کړي.

له همدې امله نړیواله همکاري، ګډ مسؤلیت او څو اړخیزه ډیپلوماسي د نړیوال امنیت تر ټولو مهم عناصر ګڼل کېږي.

ملګري ملتونه د همدې همکارۍ تر ټولو مهم نړیوال چوکاټ دی.

پایله

نړیوالې شخړې د بشري تاریخ له پیل راهیسې د نړیوال سیاست، اقتصاد او ټولنیز پرمختګ یوه نه بېلېدونکې برخه پاتې شوې دي. که څه هم د جګړو بڼه د وخت په تېرېدو سره بدله شوې ده، خو د هغو اغېزې لا هم د انسانانو پر ژوند، نړیوال امنیت او اقتصادي ثبات ژور اغېز لري. د پخوا جګړې تر ډېره د ځمکو، واک او طبیعي سرچینو د ترلاسه کولو لپاره ترسره کېدې، خو د یوویشتمې پېړۍ شخړې تر دې ډېرې پېچلې شوې دي. نن ورځ سایبري بریدونه، نړیوال ترهګري، اقلیمي بدلون، وبایي ناروغۍ، مصنوعي ځیرکتیا او د معلوماتي جګړو زیاتوالی د نړیوال امنیت نوې ننګونې ګڼل کېږي (United Nations).

د همدې بدلونونو په رڼا کې، د ملګرو ملتونو رول د پخوا په پرتله ډېر مهم شوی دی. دا سازمان، چې په ۱۹۴۵ کال کې د دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته د نړیوالې سولې او امنیت د ټینګښت لپاره جوړ شو، تر اوسه د نړیوالې همکارۍ تر ټولو ستر او اغېزناک بنسټ ګڼل کېږي. د سولې ساتنې عملیات، د بشري مرستو رسونه، د کډوالو ملاتړ، د بشري حقونو دفاع، د دوامدار پرمختګ موخې او د نړیوال قانون پیاوړتیا د دې سازمان له مهمو لاسته راوړنو څخه شمېرل کېږي (United Nations Peacekeeping).

سره له دې، ملګري ملتونه له ګڼو ستونزو سره هم مخ دي. د امنیت شورا د ویټو حق، د لویو قدرتونو سیاسي سیالي، مالي محدودیتونه او د جګړو د ماهیت بدلون د دې سازمان د اغېزمنتیا پر وړاندې لوی خنډونه دي. د سوریې، اوکراین، سوډان او غزې په څېر بحرانونو وښودله چې کله د لویو قدرتونو ملي ګټې له یو بل سره په ټکر کې وي، نو د امنیت شورا پرېکړې ډېر وخت له ځنډ او یا هم له بشپړ بندښت سره مخ کېږي (United Nations Security Council).

سره له دې محدودیتونو، د نړۍ ډېری څېړونکي باور لري چې د ملګرو ملتونو بدیل سازمان نشته. د نړیوالو ستونزو پیچلتیا دومره زیاته شوې چې هېڅ هېواد، که هر څومره اقتصادي او پوځي ځواک ولري، نه شي کولای یوازې د دغو ستونزو حل ومومي. د اقلیم بدلون، نړیوال ترهګري، سایبري بریدونه، وبایي ناروغۍ، د خوړو نړیوال بحران او جبري کډوالي هغه ستونزې دي چې یوازې د نړیوالې همکارۍ له لارې حل کېدای شي (United Nations).

د ملګرو ملتونو د راتلونکي بریالیتوب لپاره د اصلاحاتو اړتیا ورځ تر بلې زیات احساس کېږي. د امنیت شورا پراخول، د ویټو حق محدودول، د سولې ساتونکو ځواکونو عصري کول، د نوې ټکنالوژۍ کارول او د غړو هېوادونو ترمنځ د باور زیاتول هغه اصلاحات دي چې کولای شي د دې سازمان اغېزمنتیا لوړه کړي. سربېره پر دې، د ښځو، ځوانانو او سیمه‌ییزو سازمانونو پراخ ګډون د سولې د ټینګښت په پروسو کې د ملګرو ملتونو د بریا امکانات زیاتوي.

مصنوعي ځیرکتیا، ډیجیټلي ټکنالوژي او لوی معلومات (Big Data) هم د نړیوال امنیت په راتلونکي کې مهم رول لوبوي. دا ټکنالوژۍ کولی شي د شخړو د مخنیوي، د بشري مرستو د ښه تنظیم، د طبیعي افتونو د وړاندوینې او د سولې ساتنې د عملیاتو په اغېزمنتیا کې مرسته وکړي. خو که له دغو ټکنالوژیو څخه ناسمه ګټه واخیستل شي، نو د نړیوال امنیت لپاره به نوي ګواښونه هم رامنځته کړي. له همدې امله، نړیوال قوانین او ګډ اخلاقي معیارونه به د راتلونکو کلونو لپاره ډېر مهم وي (Nye).

په پایله کې، ملګري ملتونه لا هم د نړیوال نظم، سولې او همکارۍ تر ټولو مهم نړیوال سازمان دی. که څه هم دغه سازمان د خپلو غړو هېوادونو د سیاسي ارادې او همکارۍ پورې تړلی دی، خو د نړیوال امنیت، بشري حقونو، بشري مرستو او دوامدار پرمختګ په برخه کې یې ونډه نه شي انکار کېدای. د نړۍ راتلونکی به تر ډېره د هېوادونو پر دې توان پورې تړلی وي چې څومره د خبرو اترو، متقابل درناوي، نړیوال قانون او ګډ مسؤلیت له لارې خپلې ستونزې حل کړي. که نړیواله ټولنه وکولای شي د همکارۍ او سولې اصول پیاوړي کړي، نو د ملګرو ملتونو رول به لا هم د نړیوال ثبات او سوکالۍ لپاره بنسټیز پاتې شي.

ماخذونه

Collier, Paul, and Anke Hoeffler. Greed and Grievance in Civil War. Oxford Economic Papers, vol. 56, no. 4, 2004, pp. 563–595.

International Court of Justice. Official Website. International Court of Justice, https://www.icj-cij.org/.

Nye, Joseph S. The Future of Power. PublicAffairs, 2011.

Singer, P. W., and Allan Friedman. Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to Know. Oxford UP, 2014.

United Nations. Charter of the United Nations. United Nations, https://www.un.org/en/about-us/un-charter.

United Nations. Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. United Nations, 2015, https://sdgs.un.org/2030agenda.

United Nations. Universal Declaration of Human Rights. United Nations, https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights.

United Nations Climate Change. United Nations Framework Convention on Climate Change. UNFCCC, https://unfccc.int/.

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Global Trends: Forced Displacement. UNHCR, https://www.unhcr.org/.

United Nations Office of Counter-Terrorism. Official Website. United Nations, https://www.un.org/counterterrorism/.

United Nations Peacekeeping. What Is Peacekeeping? United Nations, https://peacekeeping.un.org/.

United Nations Security Council. Functions and Powers. United Nations, https://www.un.org/securitycouncil/.

UNICEF. About UNICEF. United Nations Children’s Fund, https://www.unicef.org/.

World Bank. World Development Report. World Bank, https://www.worldbank.org/.

World Food Programme. About WFP. United Nations World Food Programme, https://www.wfp.org/