سیمهییز اغېز، نړیوال غبرګون، او د افغانستان د ملي راتلونکي سترې پوښتنې
ډاکتر محمدهمایون همت
لنډیز
دا مقاله د روسیې او د افغانستان د اسلامي حکومت ترمنځ د پوځي ـ تخنیکي نږدېوالي موضوع د افغانستان د ملي حاکمیت، سیمهییز امنیت، نړیوال مشروعیت، بشري حقونو او د لویو قدرتونو د سیالۍ له زاویې څېړي.
روسیې د ۲۰۲۵م کال د جولای پر ۳مه د افغانستان اوسنی حاکم نظام په رسمي ډول وپېژاند او په دې توګه لومړی هېواد شو چې له ۲۰۲۱م کال وروسته یې د کابل اوسنی سیاسي نظم په رسمي ډیپلوماټیکه کچه ومنه. د ۲۰۲۶م کال د مې په وروستیو کې د روسیې او کابل ترمنځ د پوځي ـ تخنیکي همکاریو تړون هم راپور شو؛ خو د تړون بشپړ متن لا عام نه دی، نو په دې لیکنه کې د پټو موادو په اړه قطعي حکم نه کېږي.
مقاله استدلال کوي چې دا نږدېوالی د افغانستان لپاره هم فرصت جوړولای شي او هم خطر. فرصت هغه وخت دی چې اړیکه د ملي دفاع، سرحدي امنیت، اقتصادي اتصال، د ترهګرۍ ضد همکارۍ او د نړیوالې انزوا د کمېدو لپاره شفافه او حسابورکوونکې وي.
خطر هغه وخت رامنځته کېږي چې پوځي تعامل د پټو امنیتي معاملاتو، انحصاري واک، یا د لویو قدرتونو د نیابتي رقابت وسیله شي.
د مقالې بنسټیز معیار دا دی چې هر بهرنی تړون باید د افغان ولس د امنیت، تعلیم، اقتصاد، عدالت، ملي حاکمیت او انساني کرامت په تله وتلل شي.
کلیدي کلمې
افغانستان؛ روسیه؛ د افغانستان اسلامي حکومت؛ پوځي ـ تخنیکي همکاري؛ منځنۍ اسیا؛ چین؛ پاکستان؛ هند؛ عربي خلیج؛ اروپا؛ امریکا؛ ملي حاکمیت؛ سیمهییز امنیت؛ بشري حقونه.
د اصطلاحاتو علمي یادونه
په دې مقاله کې د افغانستان اوسنی سیاسي واقعیت د رسمي نوم، سیمهییز تعامل او نړیوالې ډیپلوماسۍ له زاویې څېړل شوی دی. د ادب، علمي اعتدال، انساني وقار او د احترام د ساتلو لپاره په عنوان او مهمو برخو کې د «د افغانستان اسلامي حکومت» اصطلاح کارول شوې ده.
د تحلیلي تنوع او د تبلیغاتي تکرار د مخنیوي لپاره، په ځینو ځایونو کې «د کابل اوسنی حاکم نظام»، «اوسنۍ حاکمه اداره» او «د افغانستان اوسنی حاکم جوړښت» عبارتونه هم راغلي دي. دا اصطلاحي انتخاب د تبلیغ لپاره نه دی؛ موخه یې دا ده چې بحث له سپکاوي، احساساتي غبرګون او جګړهییزې ژبې څخه لرې، په درنه، بااحترامه او علمي فضا کې وړاندې شي.
د څېړنې ستونزه
د مقالې اصلي ستونزه دا ده چې د روسیې او د افغانستان اسلامي حکومت ترمنځ پوځي ـ تخنیکي نږدېوالی د افغانستان لپاره په عین وخت کې هم د فرصت دروازه پرانستلای شي او هم د نوې اندېښنې سرچینه کېدای شي. که دا اړیکه د ملي بنسټونو د پیاوړتیا، سرحدي امنیت، د نشهيي توکو او داعش خراسان پر ضد همکارۍ، او د اقتصادي اتصال د تقویې لپاره شفافه وي، افغانستان ترې ګټه اخیستلای شي. خو که دا اړیکه پټه، انحصاري او له ملي حسابورکوونې پرته وي، د افغانستان د خپلواکۍ، ولسي اعتماد او ملي ثبات لپاره د نوي ناورین تخم هم ګرځېدای شي.
د څېړنې میتود
دا لیکنه د تحلیلي ـ توصیفي میتود پر بنسټ برابره شوې ده. د بحث لپاره د نړیوالو خبري اژانسونو، د ملګرو ملتونو ادارو، بشري حقونو سازمانونو، سیمهییزو تحلیلي مرکزونو، رسمي اعلامیو او معتبره عامه سرچینو مواد کارول شوي دي.
ځکه چې د روسیې او د کابل د اوسني حاکم نظام د پوځي ـ تخنیکي تړون بشپړ متن تر اوسه په علني ډول نه دی خپور شوی، مقاله د تړون د پټو موادو په اړه قطعي دعوه نه کوي؛ بلکې د موجودو علني راپورونو، سیمهییزو محاسبو او نړیوالو غبرګونونو پر بنسټ علمي پوښتنې، احتمالي پایلې او د افغانستان د ملي ګټو معیارونه وړاندې کوي.
سریزه: یو تړون، ډېرې پوښتنې
د روسیې او د افغانستان اوسني حاکم جوړښت ترمنځ پوځي ـ تخنیکي نږدېوالی یوازې یو عادي ډیپلوماټیک خبر نه دی؛ دا د افغانستان، منځنۍ اسیا، جنوبي اسیا، عربي خلیج، اروپا او امریکا لپاره د یوې نوې امنیتي معادلې نښه ده.
روسیې د ۲۰۲۵م کال د جولای پر ۳مه د کابل اوسنی حاکم نظام په رسمي ډول وپېژاند او په دې توګه لومړی هېواد شو چې د ۲۰۲۱م کال له سیاسي بدلون وروسته یې کابل ته د رسمي حکومت په توګه ډیپلوماټیک موقف ورکړ.
وروستی پوځي ـ تخنیکي تړون، چې د روسي سرچینو او نړیوالو رسنیو له مخې د مسکو ترڅنګ په یوه امنیتي فورم کې لاسلیک شوی، د دفاعي روزنې، نظامي تخنیک، جوازونو، وسلو، پرزو او احتمالي ګډو پروژو په اړه مهمې پوښتنې راولاړوي. خو د تړون بشپړ متن لا عام نه دی؛ نو هر تحلیل باید د احتیاط، سند، ملي ګټې او علمي امانت له معیار سره مل وي.
که په دې بحث کې ځینې پوښتنې توندې یا حساسه ښکاري، موخه یې د کوم لوري سپکاوی نه، بلکې د افغانستان د ملي ګټې، ولسي حق، خپلواکۍ او راتلونکي د ساتنې لپاره علمي اندېښنه ده؛ ځکه د وطن د برخلیک په تړاو چوپتیا کله ناکله له پوښتنې هم درنه تمامېږي.
اصلي پوښتنه دا نه ده چې روسیه ولې له کابل سره اړیکې پراخوي؛ اصلي پوښتنه دا ده چې دا اړیکې افغانستان د خپلواکۍ، ثبات او ملي حاکمیت پر لور وړي، که یې د یوې نوې جیوپولیټیکې لوبې په میدان بدلوي؟
۱. مسکو څه لټوي؟ امنیت، نفوذ او د لوېدیځ پر وړاندې پیغام
روسیه له کابل سره د احساساتي دوستۍ له مخې نه، بلکې د امنیتي، اقتصادي او جیوپولیټیکو محاسبو له مخې نږدې کېږي. د افغانستان موقعیت د روسیې لپاره یوازې د کابل د کورني سیاست مسئله نه ده؛ دا د منځنۍ اسیا، د روسیې د جنوبي امنیتي کمربند، د نشهيي توکو د لارو، او د افراطي شبکو د حرکت مسئله ده.
د ۲۰۲۶م کال په مې میاشت کې د روسیې د امنیت شورا منشي سرګي شویګو د کابل له اوسني حاکم جوړښت سره د بشپړې مشارکت د جوړولو خبره وکړه او سیمهییز هېوادونه یې له کابل سره د اړیکو پراخولو ته وهڅول.
روسیه غواړي د منځنۍ اسیا امنیتي کمربند خوندي وساتي؛ ځکه د داعش خراسان، سرحدي بېثباتۍ، نشهيي توکو او افراطي شبکو خطر د تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان له لارې د روسیې امنیتي محاسبې ته رسېږي. مسکو هم غواړي وښيي چې له امریکا او ناټو وروسته افغانستان نور د لوېدیځ له مستقیم مدار څخه وتلی او د روسیې، چین، ایران او سیمهییزو قدرتونو په محاسبه کې داخل شوی دی.
د اوکراین له جګړې، بندیزونو او لوېدیځ فشار وروسته افغانستان مسکو ته د سیمهییز حضور، امنیتي نفوذ او ضد لوېدیځ سیاست یوه بله کړکۍ جوړوي. بنسټیزه پوښتنه دا ده:
ایا روسیه افغانستان ته د یوه خپلواک شریک په سترګه ګوري، که د خپل سیمهییز امنیتي کمربند د یوې اړتیا په توګه؟
۲. کابل څه غواړي؟ مشروعیت، ظرفیت او د ډیپلوماټیک وزن زیاتوالی
د کابل اوسنی حاکم نظام له روسیې سره د نږدې اړیکو له لارې څو موخې تعقیبوي.
تر ټولو لومړی، کابل غواړي د نړیوال مشروعیت تشه کمه کړي. کله چې یو لوی قدرت د افغانستان اوسنی حاکم نظام په رسمي ډول وپېژني او بیا له دفاعي جوړښت سره پوځي ـ تخنیکي تړون وکړي، دا کابل ته مهم سیاسي پیغام ورکوي: افغانستان بشپړ منزوي نه دی؛ لوی قدرتونه له کابل سره رسمي تعامل کوي.
دوهم، کابل د پوځي تخنیک، روزنې، وسایلو، پرزو، دفاعي سیستمونو او امنیتي بنسټونو د پیاوړتیا غوښتنه لري. «پوځي ـ تخنیکي همکاري» عموماً یوازې تشریفاتي رابطه نه وي؛ خو د افغانستان په دې قضیه کې باید د تړون د پټو موادو په اړه له قطعي ادعا ډډه وشي. تر هغو چې د تړون متن خپور نه شي، علمي لیکنه باید د «احتمال»، «اندېښنې»، «پوښتنې» او «موجودو راپورونو» ژبه وکاروي، نه د بېسنده قطعیت ژبه.
درېیم، کابل غواړي د پاکستان، امریکا او لوېدیځ پر وړاندې خپل ډیپلوماټیک وزن او د چنې وهلو ظرفیت زیات کړي. که کابل له مسکو سره پوځي اړیکه ولري، اسلاماباد، واشنګټن، نوي ډیلي او بروکسل به د افغانستان په اړه خپل حسابونه له سره تنظیموي. خو دلته تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده: ایا دا پوځي رابطه د افغانستان د ملي دفاعي بنسټونو د جوړولو لپاره ده، که یوازې د واکمنې ډلې د نظامي قوت د زیاتولو لپاره؟
۳. منځنۍ اسیا: د امنیت پل که د بېباورۍ سرچینه؟
تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان د افغانستان له امنیتي بدلونونو سره نېغ تړاو لري. روسیه د دغو هېوادونو د امنیت په اړه ځان لا هم مهم ضامن ګڼي. که مسکو له کابل سره پوځي ـ تخنیکي اړیکې ژورې کړي، منځنۍ اسیا ته به دا پیغام ورکوي چې د افغانستان په مسئله کې وروستۍ امنیتي محاسبه لا هم د روسیې له لارې تېرېږي. خو دا نږدېوالی د باور پر ځای شک هم زېږولای شي، په ځانګړي ډول هغه وخت چې د تړون هدف، حدود او ضمانتونه روښانه نه وي.
تاجکستان له کابل سره تل محتاطه او کله ناکله سړه رابطه لرلې ده. ازبکستان او ترکمنستان بیا تر ډېره د سوداګرۍ، ترانزیت، برېښنا، ګاز او سیمهییز اتصال له لارې د عملګرا تعامل لاره تعقیبوي. له همدې امله د روسیې او کابل پوځي تړون په منځنۍ اسیا کې یو شان نه لوستل کېږي؛ د هر هېواد امنیتي حافظه، اقتصادي اړتیا او د روسیې پر رول د اعتماد کچه توپیر لري.
پوښتنه دا ده: ایا روسیه به له کابل سره د نږدېوالي له لارې د منځنۍ اسیا امنیت پیاوړی کړي، که برعکس د تاجکستان او نورو ګاونډیانو اندېښنې زیاتې کړي؟
ایا افغانستان به د منځنۍ اسیا لپاره د همکاریو پل شي، که د امنیتي شکونو سرچینه؟
۴. چین: محتاط ملاتړ او ژوره اقتصادي محاسبه
چین له کابل سره عملي اړیکې لري، خو تر اوسه یې د روسیې په څېر بشپړه رسمي پېژندنه نه ده کړې. چین درې اصلي اندېښنې لري: امنیت، اقتصاد او سیمهییز اتصال. بیجینګ نه غواړي افغانستان د ایغور وسلهوالو، داعش خراسان یا نورو افراطي شبکو لپاره خوندي ځای شي. همدا راز چین د کانونو، دهلېزونو، د «یو کمربند، یوه لار» پروژې او د پاکستان له لارې سیمهییز اتصال ته ګوري.
چین د روسیې د ۲۰۲۵م کال د رسمي پېژندنې په اړه محتاط مثبت دریځ وښود او ټینګار یې وکړ چې افغانستان باید له نړیوالې ټولنې څخه جلا نه شي. له بلې خوا، د ۲۰۲۶م کال د مې پر ۲۶مه چین او پاکستان د CPEC او ګوادر د پیاوړتیا په اړه نوی توافق اعلان کړ او د سیمهییز اتصال، د درېیمو لورو د ګډون او د افغانستان سره د اړیکو د پراختیا یادونه یې وکړه.
اصلي پوښتنې دا دي: ایا چین به د روسیې له دې اقدامه وروسته د افغانستان د اوسني حاکم جوړښت د رسمي پېژندنې پر لور لا نږدې شي؟
ایا د روسیې پوځي حضور او د چین اقتصادي حضور به یو بل پیاوړي کړي، که پټه سیالي به رامنځته کړي؟
ایا افغانستان به د چین ـ روسیې د همکارۍ ډګر شي، که د دواړو ترمنځ د بېغږه رقابت ساحه؟
۵. پاکستان: د نفوذ د کمېدو وېره او د فشار نوې محاسبه
پاکستان د افغانستان په اړه له تاریخي پلوه ځان ډېر مهم لوبغاړی ګڼلی؛ خو د ۲۰۲۱م کال له سیاسي بدلون وروسته د کابل ـ اسلاماباد اړیکې ډېرې پېچلې شوې. د تحریک طالبان پاکستان مسئله، د ډیورند د فرضي کرښې تاوتریخوالی، کډوال، سوداګري او امنیتي تورونه د دواړو خواوو ترمنځ لوی اختلافات دي.
په ۲۰۲۶م کال کې چین د افغانستان او پاکستان ترمنځ د خبرو د منځګړتوب هڅې هم کړې چې خپله د چین د سیمهییز امنیتي رول د زیاتېدو نښه ده.
د روسیې او کابل پوځي ـ تخنیکي تړون پاکستان ته دوه پیغامونه ورکوي:
یو دا چې کابل نور یوازې د پاکستان له لارې نړۍ ته نه ګوري؛
بل دا چې کابل د خپل بهرني توازن لپاره مسکو، بیجینګ، تهران، دوحه، ابوظبي او نورو دروازو ته هم مخه کوي.
خو پاکستان به دا موضوع یوازې د خطر په سترګه نه ګوري؛
اسلاماباد کېدای شي دا هم محاسبه کړي چې که روسیه او چین له کابل سره اغېزمنې اړیکې ولري، نو ښايي د TTP او د ډیورند د فرضي کرښې د امنیت په اړه پر کابل د فشار په میکانیزم کې نوي بدلونونه رامنځته شي.
بنسټیزه پوښتنه دا ده: ایا د روسیې او کابل نږدېوالی د افغانستان ـ پاکستان اړیکې متوازنوي، که لا یې پېچلې کوي؟
۶. هند: محتاط فرصتطلبه ډیپلوماسي
هند د ۲۰۲۱م کال له سیاسي بدلون وروسته لومړی محتاط و، خو ورو ورو یې له کابل سره اړیکې پراخې کړې. په ۲۰۲۵م کال کې هند اعلان وکړ چې خپل سفارت په کابل کې بېرته پرانیزي، که څه هم د افغانستان اوسنی حاکم نظام یې لا په رسمي ډول نه و پېژندلی.
هند افغانستان ته د درې زاویو له لارې ګوري: د پاکستان د نفوذ کمول، د چین د حضور څارل، او د افغانستان له خلکو سره د پخوانیو اقتصادي، تعلیمي او پراختیایي اړیکو ساتل.
د روسیې او کابل پوځي تړون هند ته حساس پیغام لري. هند له روسیې سره تاریخي دفاعي اړیکې لري؛ خو نه غواړي افغانستان د پاکستان ـ چین ـ روسیې د ګډ امنیتي محور د سیوری لاندی را شي.
له همدې ځایه پوښتنې راولاړېږي:
ایا هند به د روسیې له لارې له کابل سره خپل امنیتي تماسونه غیرمستقیم زیات کړي؟
ایا نوی وضعیت به هند ته په افغانستان کې د پاکستان د نفوذ د کمولو فرصت ورکړي؟
که د افغانستان پوځي ـ امنیتي فضا به دومره پېچلې شي چې هند به لا محتاط شي؟
۷. ایران او عربي خلیج: عملګرا تګلاره، نه احساساتي سیاست
ایران، قطر، متحده عربي امارات، سعودي عربستان او نور خلیجي هېوادونه له کابل سره د خپلو ځانګړو ګټو له مخې تعامل کوي. قطر له ډېرو کلونو راهیسې د افغانستان د سیاسي خبرو اترو کوربه پاتې شوی دی. امارات او سعودي هم د قونسلي، اقتصادي او امنیتي تماسونو په مسیر کې روان دي. د خلیجي هېوادونو تعامل تر ډېره عملګرا دی: نه بشپړ انکار، نه بېقید او شرط رسمیت؛ بلکې محدود تماس د ثبات، اقتصاد، نفوذ او امنیت لپاره.
د روسیې پوځي تړون عربي خلیج ته دا پیغام ورکوي چې که دوی له افغانستانه لرې پاتې شي، مسکو، بیجینګ او تهران به تشه ډکه کړي. له همدې امله، خلیجي هېوادونه کېدای شي له کابل سره اقتصادي، بشري او سیاسي تماسونه زیات کړي؛ خو د ښځو د حقونو، نجونو د تعلیم، نړیوال مشروعیت او لوېدیځو اړیکو له امله به لا هم محتاط پاتې شي.
اوس پوښتنه دا ده:
ایا خلیج هېوادونه به د روسیې د نفوذ د توازن لپاره کابل ته نږدې شي؟
ایا قطر، امارات او سعودي به د افغانستان د نړیوالې منلو په پروسه کې نرم پلونه جوړ کړي؟
که دوی به د ښځو د تعلیم او نړیوال فشار له امله له بشپړ رسمیت څخه ځان وساتي؟
۸. اروپا: د امنیت اړتیا او د ارزښتونو ازموینه
اروپا له کابل سره په یوه متضاد حالت کې ده. له یوې خوا د کډوالۍ، ترهګرۍ، بشري مرستو، ښځو د حقونو او قونسلي مسایلو له امله له افغانستان سره تماس ته اړتیا لري. له بلې خوا د نجونو د زدهکړې بندیز، د ښځو پر کار محدودیت، سیاسي انحصار او د بشري حقونو اندېښنې د رسمي پېژندنې لاره سخته کړې ده.
روسیې چې د افغانستان اوسنی حاکم نظام وپېژاند، اروپا ته یې نوې ستونزه جوړه کړه:
که اروپا له کابل سره تعامل نه کوي، روسیه، چین، ایران او سیمهییز قدرتونه به د افغانستان راتلونکی تعریف کړي.
خو که اروپا بېقید او شرط تعامل زیاتوي، د بشري حقونو او خپلو ارزشي ادعاوو اعتبار ته زیان رسېږي.
له همدې امله، د اروپا لپاره اصلي ازموینه دا ده چې ایا د «تعامل پرته له رسمیت» سیاست ته دوام ورکوي، که د روسیې د پوځي نږدېوالي له امله له کابل سره مستقیم تماسونه زیاتوي؟
ایا اروپا کولای شي د ښځو د حقونو او امنیتي اړتیا ترمنځ متوازن سیاست جوړ کړي؟
۹. امریکا: له وتلو وروسته د نفوذ د بېرته تعریف هڅه
امریکا په ۲۰۲۱م کال کې له افغانستانه ووتله، خو افغانستان د امریکا له امنیتي محاسبې څخه نه دی وتلی. واشنګټن د داعش خراسان، القاعده، بشري حقونو، ښځو، کډوالۍ، بندیزونو او سیمهییز رقابت له زاویو افغانستان ته ګوري.
د روسیې او کابل پوځي تړون امریکا ته جدي پیغام لري: هغه هېواد چې شل کاله د امریکا او ناټو تر پوځي حضور لاندې و، اوس یې د کابل چارواکي له روسیې سره دفاعي تړون کوي. دا بدلون د امریکا د ستراتیژیک نفوذ د کمېدو نښه ده، خو دا معنا نه لري چې واشنګټن به افغانستان له خپلو امنیتي محاسبو وباسي.
ډېر احتمال دا دی چې امریکا به تر هغه د افغانستان اوسنی حاکم جوړښت رسمي ونه پېژني چې د بشري حقونو، نجونو د زدهکړې، ټولشموله حکومت، ترهګرۍ ضد ضمانتونو او نړیوالو تعهداتو په برخه کې لوی بدلون ونه ویني.
پوښتنه دا ده: ایا امریکا به د روسیې د نفوذ د مخنیوي لپاره له کابل سره محدود امنیتي تماسونه زیات کړي، که بندیزونه، سیاسي فشار او سیمهییز ملګري به وکاروي؟
ایا افغانستان به بیا د امریکا ـ روسیې د رقابت بی اوازه میدان شي؟
۱۰. بشري حقونه او ملي ګټه: د ارزونې نه بدلېدونکی معیار
هر امنیتي تړون باید یوازې د وسلو، روزنې او سیاسي رسمیت له زاویې ونه ارزول شي.
د افغانستان د راتلونکي بنسټیز معیار دا دی چې دغه ډول تړون د انسان امنیت، د نجونو تعلیم، د ښځو کار، د قانون حاکمیت، د اقتصاد ژوندی کېدل او د ولسي اعتماد له جوړېدو سره څه اړیکه لري.
د ملګرو ملتونو، UN Women، UNAMA، OHCHR او Human Rights Watch په وروستیو راپورونو کې پر دې ټینګار شوی چې د ښځو او نجونو پر تعلیم، کار او ټولنیز حضور محدودیتونه د افغانستان د انساني، اقتصادي او ټولنیز راتلونکي لپاره ژورې پایلې لري.
له همدې امله، د روسیې او کابل پوځي ـ تخنیکي تړون باید یوازې د «څوک له چا سره نږدې شو؟» په سطحه ونه لوستل شي.
اصلي معیار دا دی: آیا افغان ولس امنیت ویني؟
آیا نجونې تعلیم ته ستنېږي؟ آیا اقتصاد پیاوړی کېږي؟
آیا ملي وحدت ټینګېږي؟
آیا د افغانستان خاوره د نورو پر ضد نه کارول کېږي؟
آیا دفاعي بنسټونه ملي کېږي، که د انحصاري واک وسیله ګرځي؟
۱۱. د افغانستان لپاره فرصتونه: که تړون شفاف او ملي وي
که دا اړیکې په شفاف، محدود، ملي او حسابورکوونکي چوکاټ کې وي، افغانستان ته ځینې فرصتونه جوړولای شي: د ملي دفاعي بنسټونو تخنیکي پیاوړتیا؛ د سرحدي امنیت ښه کېدل؛ د نشهيي توکو او داعش خراسان پر ضد همکاري؛ د سیمهییزو اقتصادي دهلېزونو فعالېدل؛ د افغانستان د نړیوالې انزوا نسبي کمېدل؛ او له یوه اړخیز بهرني فشار څخه د افغانستان د تعامل د ظرفیت زیاتېدل.
خو دا ټول هغه وخت مثبتې پایلې لرلای شي چې تړون د افغانستان د ملت، حاکمیت او اوږدمهاله ثبات تابع وي؛ نه د یوې ډلې د واک، پټ امنیتي تعامل او بهرني نفوذ تابع.
۱۲. د افغانستان لپاره خطرونه: که تړون پټ او انحصاري وي
لومړی خطر دا دی چې افغانستان د نوي بهرني امنیتي مدار برخه شي.
که دفاعي سیستم، وسلې، روزنه او استخباراتي اړیکې یوازې له یوې سرچینې سره وتړل شي، د ملي استقلال د کمزوري کېدو وېره رامنځته کېږي.
دوهم خطر د شفافیت نشتوالی دی. که ولس، پوهان، حقوقپوهان او ملي بنسټونه ونه پوهېږي چې تړون څه مواد لري، دا به د شک او بېاعتمادۍ سرچینه شي.
درېیم خطر دا دی چې پوځي تړون د ملي اردو جوړونې پر ځای د یوه انحصاري واک د ټینګښت وسیله شي.
څلورم خطر دا دی چې افغانستان د روسیې، چین، امریکا، پاکستان، هند، ایران او عربي خلیج د سیالیو په منځ کې خپل ملي جهت له لاسه ورکړي.
ایا افغانستان د روسي دفاعي ـ هوايي تجهیزاتو د ساتنې توان لري، که د پاکستان استخباراتي او نظامي فشار یې له منځه وړلای شي؟
د افغانستان لپاره د روسي دفاعي، هوايي او تخنیکي تجهیزاتو ترلاسه کول یوازې هغه وخت واقعي دفاعي ارزښت لري چې دا وسایل د یوې منظمې ملي دفاعي ستراتېژۍ، تخنیکي روزنې، پرزو، دوامدار روسي تخصصې ملاتړ، خوندي ډیپوګانو، متحرک ځایپرځای کولو، ضد استخباراتي تصفیې، او څوپوړیز هوايي دفاعي سیستم برخه شي؛
ځکه د ۲۰۲۶م کال د مې په وروستیو کې د روسیې او طالبانو ترمنځ د پوځي ـ تخنیکي همکارۍ تړون د وسلو، ټکنالوژۍ، جوازونو او ګډو دفاعي پروژو امکان مطرح کړی، خو د پاکستان د پوځي توان، هوايي بریدونو، استخباراتي نفوذ او د افغانستان د داخلي امنیتي کمزوریو له امله دا تجهیزات په ثابتو او معلومو ډیپوګانو کې ډېر ژر هدف ګرځېدای شي.
د پاکستان ـ افغانستان وروستۍ جګړې او هوايي بریدونه ښيي چې پاکستان د مستقیم نظامي فشار توان لري، او د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې د ۲۰۲۶م کال په لومړیو درې میاشتو کې د دواړو لورو د جګړو له امله سلګونه افغان ملکي وګړي وژل شوي او ټپیان شوي دي.
نو پایله دا ده چې افغانستان دا تجهیزات مطلقاً نه، خو مشروطاً ساتلی شي: که یې تیت، پټ، متحرک، تخنیکي، استخباراتي خوندي او د دوامدار تخنیکي ملاتړ تر چتر لاندې وساتي، نو د پاکستان لپاره یې له منځه وړل ګرانېږي؛ خو که دا وسلې یوازې د سیاسي نمایش، محدودې روزنې او کمزورو ډیپوګانو په کچه پاتې شي، نو د استخباراتي نفوذ، داخلي افشا، تخریب، دقیقو هوايي بریدونو او لوژستیکي کمزورۍ له لارې یې د له منځه وړلو خطر ډېر لوړ پاتې کېږي.
۱۳. لنډه پایله او د افغانانو ګډ درد
افغانستان د شلمې او یوویشتمې پېړۍ په اوږدو کې څو ځله د لویو قدرتونو د رقابت میدان شوی دی. له همدې امله افغان ولس حق لري وپوښتي چې هر نوی امنیتي تړون د وطن د خپلواکۍ لپاره دی، که د بلې جیوپولیټیکې لوبې لپاره؟
همدا پوښتنه د ولس حق دی؛
ځکه دا د افغانستان د خپلواکۍ او بقا بنسټ دی.
د افغان انسان امنیت، د مور او پلار ډوډۍ، د نجونو تعلیم، د ځوان نسل راتلونکی، د وطن استقلال او د ملت عزت، د هر تړون د ارزونې اصلي معیارونه دي.
۱۴. د مقالې مرکزي پوښتنې
ایا روسیه له افغانستان سره د ثبات لپاره مرسته کوي، که د خپل نفوذ لپاره نوې دروازه پرانیزي؟
ایا کابل له دې تړونه د ملي دفاعي بنسټ جوړولو لپاره کار اخلي، که د انحصاري واک د ټینګښت لپاره؟
ایا دا تړون د افغانستان خپلواکي پیاوړې کوي، که نوی امنیتي انحصار رامنځته کوي؟
ایا چین به د روسیې له دې اقدامه وروسته د افغانستان د اوسني حاکم جوړښت د رسمي پېژندنې پر لور لا نږدې شي؟
پاکستان به دا نږدېوالی د خطر په توګه وګوري، که د کابل د مهار لپاره به له روسیې او چین څخه استفاده وکړي؟
هند به له دې حالت څخه د پاکستان د نفوذ د کمولو فرصت جوړ کړي، که د افغانستان له امنیتي ـ نظامي کېدو څخه به اندېښمن شي؟
خلیج هېوادونه به افغانستان ته د اقتصادي او ډیپلوماټیک حضور له لارې نږدې شي، که د بشري حقونو له امله به محتاط پاتې شي؟
اروپا او امریکا به افغانستان د روسیې او چین پر نفوذ پرېږدي، که د محدود تعامل نوې لاره به پرانیزي؟
تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده: آیا افغان ولس، افغان نجونې، ځوان نسل، اقتصاد او ملي وحدت به له دې تړونه کومه واقعي ګټه وویني؟
پایله: اړیکې اړینې دي، خو د افغانستان د برخلیک په بیه نه
د روسیې او د افغانستان د اوسني حاکم جوړښت ترمنځ پوځي ـ تخنیکي تړون د افغانستان د معاصر سیاسي تاریخ له هغو تحولاتو څخه دی چې اغېزې یې یوازې د دوو لورو تر اړیکو نه محدودېږي، بلکې د سیمې او نړۍ د سیاسي معادلو په چوکاټ کې هم د پام وړ ارزښت لري.
دا تړون د چین، پاکستان، هند، ایران، عربي خلیج هېوادونو، اروپا او امریکا لپاره بېلابېل پیغامونه او تعبیرونه لري، او هر لوری به یې د خپلو امنیتي اندېښنو، ستراتیژیکو موخو او ملي ګټو له زاویې ارزوي.
خو د افغانستان د خلکو لپاره تر ټولو مهمه پوښتنه دا نه ده چې نور هېوادونه دې تړون ته څنګه ګوري؛ بلکې دا ده چې دا تړون د افغانستان د امنیت، خپلواکۍ، اقتصادي پرمختګ، تعلیمي ودې او ولسي ثبات لپاره څه معنا لري.
افغانستان د تاریخ په اوږدو کې څو ځله د سترو قدرتونو د سیالیو ډګر ګرځېدلی او د دغو رقابتونو دروند لګښت یې د همدې خاورې خلکو پرې کړی دی. له همدې امله، افغانان حق لري چې هر نوی بهرنی تړون د ملي ګټو، ولسي اړتیاوو او د هېواد د اوږدمهاله ثبات له معیارونو سره وتلي.
له نړۍ سره اړیکې د هر دولت اړتیا ده او له نړیوالو قدرتونو سره تعامل د سیاست یو نه بېلېدونکی اصل دی؛ خو دا اړیکې هغه وخت ارزښت پیدا کوي چې د ملت د عزت، ملي حاکمیت، شفافیت، عدالت، تعلیم او د خلکو د اساسي حقونو د پیاوړتیا لامل شي، نه دا چې د دغو ارزښتونو په بیه ترلاسه شي.
که دا تړون د افغانستان د ملي امنیت د پیاوړتیا، د سرحدونو د خوندیتوب، د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې، د دفاعي ظرفیت د لوړولو، اقتصادي همکاریو او د نړیوالې انزوا د کمولو لپاره په روښانه او حسابورکوونکي چوکاټ کې عملي شي، نو د هېواد لپاره یو فرصت ګڼل کېدای شي. خو که د پټو معاملو، انحصاري سیاستونو او بهرني نفوذ د پراختیا وسیله وګرځي، نو ښايي د راتلونکو ستونزو او بېثباتیو لپاره نوی باب پرانیزي.
له همدې امله، د افغانستان هر بهرنی تړون باید پر هغو بنسټیزو اصولو ولاړ وي چې بدلون پکې د منلو وړ نه وي: شفافیت، ملي حسابورکوونه، د دفاعي بنسټونو ملي خپلواکي، د بشري حقونو او تعلیم خوندیتوب، او د بهرني انحصار مخنیوی.
په پای کې، د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو مهم اصل دا دی چې هېواد له نړۍ سره پراخې او متوازنې اړیکې ولري، خو د خپل برخلیک پرېکړه د بل چا په اراده نه، بلکې د افغان ولس د عزت، عدالت، علم، امنیت او ملي حاکمیت پر بنسټ وکړي.
ځکه تلپاتې ثبات او ریښتینی پرمختګ هغه وخت رامنځته کېږي چې د ملت اراده او ملا تړ د هرې سیاسي معاملې او هر بهرني تړون محور وګرځي.
سرچینې او ماخذونه
Associated Press. (2025, July 3). Russia becomes the first country to formally recognize Taliban’s latest rule in Afghanistan.
Reuters. (2025, July 3). Russia becomes first country to recognise Taliban government of Afghanistan.
Reuters. (2026, May 14). Russia says it is establishing “full-fledged partnership” with Afghanistan’s Taliban.
Radio Free Europe/Radio Liberty. (2026, May 29). In sign of deepening ties, Russia and Afghan Taliban sign military agreement.
Interfax / Russian media reports. (2026, May 27-30). Russia and Afghanistan sign military-technical cooperation agreement.
The Economic Times. (2026, May 30). Taliban inks maiden defence pact with Russia as Kabul seeks muscle.
Al Jazeera. (2026, May 12). Over 370 Afghans killed in Pakistan conflict in first 3 months of 2026: UN.
UNAMA. (2026, May). Cross-border civilian casualties in Afghanistan: January-March 2026.
Reuters. (2026, May 26). China, Pakistan aim to revamp economic corridor and Gwadar port.
Reuters. (2025, October 10). India upgrades ties with Afghanistan’s Taliban and says it will reopen Kabul embassy.
Ministry of External Affairs, India. (2025, October 10). India-Afghanistan Joint Statement.
Stimson Center. (2025). Pragmatism shapes growing GCC engagement with the Taliban.
European Parliament. (2025, October 9). Situation in Afghanistan: supporting women and communities affected by recent events.
UN Women. (2025, August). Gender alert: Four years of Taliban rule – Afghan women resist as restrictions tighten.
UNAMA. (2025). Update on the human rights situation in Afghanistan.
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2026, March 30). Afghanistan’s human rights situation continues to deteriorate dramatically.
Human Rights Watch. (2026). World Report 2026: Afghanistan.
IISS. (2025, August). Will Russia’s diplomatic recognition of the Afghan Taliban government have a domino effect?
OSW Centre for Eastern Studies. (2025). Pragmatism beyond divides: Central Asia’s engagement with Afghanistan.
East Asia Forum. (2025). Beijing walks the line on Taliban engagement.
محمد همایون همت
MD, PhD