د شونډې وتل (تاوخال) یا (Herpes) څرنګه ناروغي ده؟

د  Herpes Simplex Virus Type 1(HSV-1) په اړه مفصل طبي معلومات:

 پېژندنه:

HSV-1 یو DNA ویروس دی چې د Herpesviridae کورنۍ پورې اړه لري. دا یوه ساري ناروغي ده او ویروس یې تر ډېره د خولې او شونډو انتان رامنځته کوي، خو ځینې وختونه نورې برخې هم اغېزمنوي.

 د ناروغۍ بڼه (Pathogenesis):

• ویروس د پوستکي یا مخاطي غشا له لارې بدن ته ننوځي.

• لومړی په ځایي حجراتو کې زیاتېږي.

• وروسته د اعصابو له لارې حسي عصبي عقدو (sensory ganglia) ته ځي.

• هلته په پټه (latent) بڼه پاتې کېږي.

• د کمزوري معافیت، ډار، ستړیا یا ناروغۍ په وخت کې بېرته فعاله کېږي.

د لېږد لارې:

• مستقیم تماس (لکه ښکلول)

• د لاړو (saliva) له لارې

• د ناروغ زخمونو سره تماس

• د شخصي وسایلو ګډ کارول (لکه ګیلاس، کاشوغه)

کلینیکي نښې (Symptoms):

1. لومړنی انتان (Primary infection)

• تبه

• ستړیا

• د خولې دردناک زخمونه (gingivostomatitis)

• د ستوني درد

• د غاړې لمفاوي غدې پړسوب

2. بیا فعاله کېدل (Reactivation):

• د شونډو پر سر کوچني اوبو ډک دانې (cold sores)

• سوځېدنه یا خارښت مخکې له دې چې دانې ښکاره شي

• درد او حساسیت

مهم عوارض (Complications):

HSV-1 ځینې وختونه خطرناک حالتونه هم جوړوي:

•  Herpes Simplex Encephalitis

(د مغزو شدید التهاب – ډېر خطرناک)

•  Herpetic keratitis

(د سترګې قرنیه اخته کوي، د ړندېدو خطر لري)

• د پوستکي پراخ انتان (په ځانګړي ډول د بدن کمزوری دفاعي ځواک لرونکو خلکو کې)

 تشخیص (Diagnosis):

• کلینیکي بڼه اکثره بسیا وي

• PCR ازموینه (تر ټولو دقیق)

• Viral culture

• Tzanck smear (کم کارېدونکی)

ًدرملنه (Treatment):

د HSV-1 لپاره بشپړه له منځه وړونکې درملنه نشته، خو کنټرول کېدای شي:

انټي وایرال درمل:

•  Acyclovir

•  Valacyclovir

• Famciclovir

دا درمل:

• د ناروغۍ موده لنډ وي

• درد کموي

• د بیا راڅرګندېدو شدت راکموي

مخنیوی یعنې وقایه  (Prevention):

• د فعال زخم په وخت کې له تماس څخه ډډه کول

• شخصي وسایل جلا کارول

• د بدن دفاعي ځواک (معافیت) ساتنه (ښه خواړه، استراحت)

• د شونډو د وچوالي مخنیوی

۰ له سترس څخه ځان باید لیرې وساتي

مهم ټکي:

• HSV-1 ډېر عام دی، ډېری خلک یې لري

• یو ځل اخته کېدل → ویروس د ټول عمر لپاره په بدن کې پاتې کېږي

• اکثره وخت بې ضرره وي، خو په ځانګړو حالتونو کې جدي کېدای شي

د Herpes Simplex Virus Type 1 لپاره عملي درملنیز پروتوکول (Clinical Treatment Protocol) په لاندې ډول دی:

۱. د لومړني انتان (Primary infection) درملنه

که ناروغي شدیده وي (لکه gingivostomatitis):

• Acyclovir

• دوز: 400 mg، ۵ ځله په ورځ کې

• موده: 7–10 ورځې

که ناروغ ماشوم وي:

• 15 mg/kg، ۵ ځله په ورځ کې

۲. د بیا فعاله کېدو (Recurrent herpes labialis)

د شونډو دانې (cold sores):

• Acyclovir

• 400 mg، ۳ ځله په ورځ کې

• موده: 5 ورځې

یا بدیل:

•  Valacyclvir

• 2 g، هر 12 ساعته (یوازې 1 ورځ)

یا:

•  Famciclovir

• 1500 mg، یو ځل (single dose)

۳. Suppressive therapy (د بیا بیا راګرځېدو مخنیوی)

که ناروغ ته په کال کې څو ځله حملې کېږي:

• Acyclovir

• 400 mg، ۲ ځله په ورځ کې (اوږدمهاله)

یا:

•  Valacyclovir

• 500 mg، یو ځل په ورځ کې

۴. شدید حالتونه (Severe حالات)

لکه:

•  Herpes Simplex Encephalitis

• شدید Mucocutaneous Infection

• معافیت کمزوري ناروغان

درملنه:

•  Acyclovir(IV)

• 10 mg/kg هر 8 ساعته

• موده: 14–21 ورځې

۵. د سترګې انتان (Herpetic Keratitis)

• سمدستي د سترګو متخصص ته مراجعه

• Topical Sntivirals (لکه Acyclovir eye Ointment)

• هېڅکله corticosteroid بې له متخصصه مه کاروه

۶. حمایوي درملنه (Supportive care)

• درد کمولو لپاره:

•  Paracetamol

• د اوبو زیات استعمال

• د خولې حفظ الصحه

• نرم خواړه

مهم کلینیکي اصل:

تر ټولو مهم ټکی:

درمل باید د نښو له شروع څخه په لومړیو ۴۸ ساعتونو کې پیل شي — ځکه اغېز یې ډېر وي.

 د احتیاطي ټکي:

• د بدن د کمزورو کې شدید بڼه اخلي

• د پښتورګو ناروغانو کې دوز تنظیم ته اړتیا ده

•   Acyclovir IVباید د ښه هایدریشن سره ورکړل شي (د پښتورګو د ساتنې لپاره)