ولې «ورورولي» لیکو، خو «خورولي» نه لیکو؟

زموږ د ژبې، ولسي ښکلا، او متوازن استازیتوب په اړه یوه تحلیلي او تأملي لیکنه

محمدهمایون همت

یادونه

دا لیکنه د «ورورولۍ» او «خورولۍ» د کارونې په اړه یوه تأملي او تحلیلي هڅه ده. موخه یې دا نه ده چې وروستی حکم وړاندې کړي، بلکې دا ده چې زموږ په ژبه، بیان، او عمومي استعمال کې د دې دوو تعبیرونو مانیز، ادبي، او استازیتوبي اړخونه د فکر او بحث وړ وګرځوي.

دا بحث د اسلام د سپېڅلي دین او د افغاني ټولنې د منل شویو ارزښتونو په چوکاټ کې مطرح شوی دی. موخه یې دا نه ده چې د ښځې او نارینه، ورور او خور، او د کورنۍ او ټولنې د غړو ترمنځ اسلامي حدود، حقوق، او مسوولیتونه تر پوښتنې لاندې راولي؛ بلکې یوازې دا ده چې زموږ په ژبه او ادبي او ټولنیز استعمال کې د «ورورولۍ» او «خورولۍ» د کارونې مانیز او استازیتوبي اړخونه وڅېړي.

که په دې شننه کې کومه ژبنۍ یا تحلیلي نیمګړتیا وي، هیله ده د ژبې او علم اهل نظر یې په علمي او رغنده ډول اصلاح کړي.

لنډیز

زموږ په ژبه او عام ولسي استعمال کې د «ورورولۍ» کلمه له پخوا راهیسې د یووالي، خواخوږۍ، ګډ ژوند، او متقابل درناوي د څرګندولو لپاره کارېږي.

خو د همدې معنايي فضا موازي ښځینه تعبیر، یعنې «خورولي»، یا نه کارول کېږي او یا ډېر لږ اورېدل کېږي.

دا لیکنه د همدې ژبنۍ او فکري تشې په اړه تأمل او تحلیلي بحث وړاندې کوي.

د دې لیکنې بنسټیزه پوښتنه دا ده چې ولې زموږ په عامه، ادبي، فرهنګي، علمي، او رسنیز استعمال کې «ورورولي» دومره پراخه او عادي شوې ده، خو «خورولي» لا تر اوسه د عام منل شوي تعبیر تر کچې نه ده رسېدلې.

دا لیکنه دا هم څېړي چې د «خورولۍ» کارول ایا زموږ د ژبې له ولسي ښکلا، خوږوالي، او روانۍ څه کموي، او که برعکس د بیان بشپړوالی، فکري توازن، او متوازن استازیتوب لا پیاوړی کوي.

د دې بحث له مخې ژبه یوازې د معنا د لېږد وسیله نه ده؛

بلکې د ټولنیز ذهن، فرهنګي حافظې، عادتونو، ارزښتونو، او استازیتوب هنداره هم ده. له همدې امله، د «خورولۍ» نشتون یوازې لفظي کمښت نه دی؛ دا د بیان د نیمګړتیا، د استازیتوب د کموالي، او د ښځینه حضور د کم‌رنګ کېدو یوه نرمه، خو د پام وړ نښه هم کېدای شي. د دې لیکنې عمومي نتیجه دا ده چې «خورولي» د «ورورولۍ» سیاله نه، بلکې بشپړوونکې ده؛ او د دواړو ګډ استعمال زموږ د ژبې، فکر، او ټولنیز او ادبي استعمال انساني افق لا پراخولای شي.

کلیدي کلیمې

ورورولي، خورولي، ژبه، ولسي ښکلا، متوازن استازیتوب، ښځینه هویت، ژبنی شعور، ادبي استعمال، ټولنیز بیان

سریزه

کله چې زموږ په ټولنه کې د یووالي، سولې، ملي همغږۍ، ګډ ژوند، او متقابل درناوي خبره کېږي، ډېر وخت د «ورورولۍ» کلمه تر هر څه وړاندې ذهن ته راځي. دا کلمه په دیني نصیحتونو، ادبي لیکنو، سیاسي ویناوو، ټولنیزو پیغامونو، ښوونیزو بحثونو، او ولسي خبرو کې دومره ډېره تکرار شوې ده چې نږدې یې یوه طبیعي او بې‌پوښتنې بڼه خپله کړې ده. لږ خلک د دې پر استعمال تم کېږي، لږ کسان یې پر مانیزه محدوده سوچ کوي، او ډېر کم څوک دا پوښتنه کوي چې د همدې معنايي فضا ښځینه تعبیر ولې نه ښکاري.

خو اصلي پوښتنه همدلته پیلېږي:

که «ورورولي» د یووالي، نږدېوالي، خواخوږۍ، او ګډ برخلیک ژبه ده، نو ولې د همدې ترڅنګ «خورولي» نه راځي؟

ولې زموږ ژبه د یوې ټولنې او یوې ګډې انساني فضا د عمومي انځور لپاره له داسې تعبیر څخه کار اخلي چې نارینه رنګ پکې ډېر څرګند دی، خو موازي ښځینه بڼه یې یا نشته او یا ډېره کم‌رنګه ده؟

دا یوازې د یوې کلمې پوښتنه نه ده. دا د ژبې، فرهنګ، ټولنیز ذهن، استازیتوب، عادت، او فکري توازن پوښتنه ده.

که ژبه د ټولنې هنداره وي، نو ښه به دا وي چې ټولنه پکې په بشپړه بڼه راښکاره شي.

که په بیان کې د ټولنې یوه لویه برخه یا پټه پاتې شي، یا کم‌رنګه شي، یا د عمومي استعارو له ډګره وایستل شي، نو بیا د معنا، درناوي، انصاف، او فکري بشپړتیا مسئله په طبیعي ډول راپورته کېږي.

له همدې امله، د «ورورولۍ» او «خورولۍ» بحث باید یوازې د لغت د سطحې په یوه ساده بحث بدل نه شي.

دلته خبره د ژبې د ښکلا، د معنا د پراخوالي، د انساني درناوي، او د هغه فرهنګي وجدان ده چې موږ یې د خپلې ټولنې په اړه لرو. که غواړو زموږ ژبه هم ښکلا ولري او هم بشپړوالی، نو باید دا هم وګورو چې زموږ په عمومي استعمال کې څوک په ښکاره راځي او څوک ترې وروسته پاتې کېږي.

د موضوع اهمیت

د دې بحث اهمیت په دې کې دی چې ژبه یوازې د خبرو او لیکلو وسیله نه ده؛ ژبه د فکر د جوړښت، د ارزښتونو د لېږد، د ټولنیز شعور د روزنې، او د ذهني عادتونو د ټینګښت یو بنسټیز ډګر هم دی. هغه تعبیرونه چې په ژبه کې ډېر تکرارېږي، ورو ورو عادي، طبیعي، او بې‌پوښتنې ګرځي. وروسته خلک هماغه الفاظ کاروي چې پخوا یې اورېدلي وي، او هماغه مانیز چوکاټ مني چې پخواني استعمال ورته جوړ کړی وي.

که «ورورولي» تل د مینې، یووالي، نږدېوالي، او ګډ انساني برخلیک د څرګندولو لپاره کارېږي، خو «خورولي» ترې بې‌برخې پاتې کېږي، نو دا خبره یوازې د یوې کلمې تر نه‌کارونې پورې محدوده نه پاتې کېږي؛

بلکې دا هم ښيي چې زموږ ژبنی او ټولنیز استعمال لا هم په خپل جوړښت کې بشپړ نه دی. دا نیمګړتیا د ژبې له ښکلا سره د ټکر خبره نه ده؛ بلکې د ژبې له انصاف، استازیتوب، او اخلاقي بشپړتیا سره تړاو لري.

زموږ د افغاني ټولنې په منل شویو ارزښتونو کې عزت، حرمت، انصاف، خواخوږي، کورنی پیوستون، متقابل درناوی، او ښه بیان مهم ځای لري.

که دا ارزښتونه رښتیا هم زموږ د ګډ وجدان برخه وي، نو زموږ ژبه هم باید همدا توازن او همدا پراخوالی وښيي. «خورولي» د دې ارزښتونو ضد نه ده؛

بلکې د همدې ارزښتونو د بشپړ، نرم، او عادلانه انعکاس غوښتنه ده.

بنسټیزې پوښتنې

۱. ولې زموږ په عامه، ادبي، فرهنګي، او رسنیز استعمال کې نارینه تعبیر د ټول انسانیت د عمومي استازیتوب مقام نیسي، خو ښځینه موازي تعبیر تر شا پاتې کېږي؟

۲. ایا د «خورولۍ» نه‌کارونه یوازې ژبنی عادت دی، او که د ښځینه حضور او هویت د کم‌رنګوالي نښه هم ده؟

۳. ایا زموږ د ژبې، ولسي ښکلا، او ټولنیز نزاکت له روحیې سره دا اړخ نه لګېږي چې بیان دې د ټولنې ټول غړي په ښکاره او باعزته ډول وپېژني؟

۴. څنګه کولای شو داسې ژبنی، ادبي، او رسنیز استعمال پیاوړی کړو چې هم خپل ولسي خوږوالی وساتي او هم متوازن استازیتوب او فکري توازن تضمین کړي؟

۵. ایا د «ورورولۍ» او «خورولۍ» ګډ استعمال زموږ د ملي، ټولنیز، او انساني یووالي لا بشپړ انځور نه وړاندې کوي؟

د «ورورولۍ» او «خورولۍ» مانیزه شننه

«ورورولي» په عام ولسي استعمال کې یوازې د وینې د خپلوانو اړیکه نه ښيي؛

دا د خواخوږۍ، مرستې، یووالي، اخلاص، ګډ برخلیک، همغږۍ، او متقابل ملاتړ پراخه استعاره ده. د همدې پراخې مانا له امله دا کلمه د ټولنیز نږدېوالي او انساني پیوستون په یوه عام تعبیر بدله شوې ده.

له همدې ځایه دا پوښتنه راولاړېږي چې ایا «خورولي» هم د همدې انساني فضا طبیعي او مشروعه مانیزه څنډه نه شي کېدای؟

دلته خبره د دوو کلمو د رقابت نه ده؛

خبره د بیان د تکمیل ده. «خورولي» د «ورورولۍ» بدیله نه ده؛

بلکې د هغې بشپړوونکې ده. یعنې که موږ د ټولنیز نږدېوالي او متقابل درناوي پراخه فضا بیانول غواړو، نو د ښځینه تعبیر لپاره هم باید په هماغه معنايي ډګر کې ځای موجود وي.

له همدې امله، د «خورولۍ» مطرح کېدل باید د ژبې پر ضد اقدام ونه ګڼل شي؛

بلکې د ژبې د مانیزې بشپړتیا، ادبي انصاف، او انساني استازیتوب د پراخېدو یوه طبیعي مرحله وبلل شي.

ولې «ورورولي» ډېره کارېږي او «خورولي» کمه؟

۱) ژبنی عادت:

هغه کلمې چې نسل په نسل ډېرې اورېدل کېږي، ورو ورو د ذهن برخه ګرځي. وروسته خلک هماغه کلمه بې له ډېر فکره تکراروي. «ورورولي» د همدې ژبني عادت یوه روښانه بېلګه ده. دا کلمه له ماشوموالي اورېدل شوې، په نصیحتونو کې راغلې، په شعرونو کې تکرار شوې، او په رسمي ویناوو کې کارول شوې؛ نو عادي شوې ده. برعکس، «خورولي» د همدې تکرار او عام حضور برخه نه ده شوې.

۲) نارینه‌محور عمومي استعمال:

په ډېرو ټولنو کې نارینه تعبیر د ټول انسان د عمومي استازیتوب پر ځای کارول شوی دی. یعنې داسې الفاظ او تعبیرونه جوړ شوي چې ظاهراً د ټولو لپاره دي، خو په جوړښت کې د نارینه رنګ پکې ډېر پیاوړی دی. کله چې یو تعبیر د عمومیت جامه واغوندي، نو د هغه موازي ښځینه بڼه ورو ورو کمزورې کېږي.

۳) د ښځینه حضور کم‌رنګوالی:

کله چې ښځه په عامه ژوند، ټولنیز یاد، استازیتوب، او ژبني استعمال کې کم‌رنګه شي، نو د هغې اړوند تعبیرونه او اصطلاحات هم په ژبه کې کمزورې کېږي. له همدې امله، دا مسئله یوازې د یوې کلمې مسئله نه ده؛

بلکې د حضور، نومونې، بیان، او ټولنیز لید له پراخې مسئلې سره تړاو لري.

۴) محافظه‌کار ژبنی ذهنیت:

ځینې خلک هره نوې، متوازنه، او بدله شوې ژبنۍ بڼه بې‌ځایه نوی والی ګڼي. هغوی ګومان کوي چې هماغه پخوانی تعبیر بسنه کوي، او موازي بڼه یې یا غیرضروري ده او یا مصنوعي. حال دا چې ژبه تل د ودې، انکشاف، او اصلاح وړ ده.

ایا «خورولي» زموږ د ژبې له ولسي ښکلا څه کموي؟

د دې لیکنې د بحث له مخې، نه؛

بلکې برعکس، «خورولي» زموږ د ژبې له مانیز توازن، اخلاقي ښکلا، او انساني بشپړتیا سره مرسته کوي.

که ووایو: «زموږ ترمنځ ورورولي پیاوړې شي» جمله خوږه ده؛ خو که ووایو: «زموږ ترمنځ ورورولي او خورولي پیاوړې شي» نو مانا یې پراخېږي، توازن پکې زیاتېږي، او بیان لا بشپړېږي.

هغه څه چې کله کله خلکو ته نااشنا ښکاري، لازماً نامناسب نه وي؛

ډېر ځله یوازې نااورېدلي وي. هره نوې او معقوله ژبنۍ بڼه چې له درناوي، عقل، نزاکت، او فرهنګي شعور سره وړاندې شي، ورو ورو خپل ځای پیدا کوي.

«خورولي» هم همداسې یوه کلمه ده. دا نه د ولسي ښکلا ضد ده، نه د ژبې د خوږوالي پر ضد ده، او نه هم د افهام او تفهیم مانا ګډوډوي؛

بلکې د بیان یوه نیمګړې فضا لا بشپړوي.

زموږ د ژبې، ولسي ښکلا، او متوازن استازیتوب اړیکه

زموږ ژبه، که په هغې کې پښتو، دري، او د دې خاورې نور ګډ تعبیرونه په پام کې ونیسو، یوازې د بیان وسیله نه ده؛

دا د ګډ فرهنګي ژوند، ګډ احساس، ګډ تاریخ، او ګډو ارزښتونو یوه نرمه او ژوره زېرمه ده. په همدې ژبه کې ولسي ښکلا هم شته، ادبي نرمي هم شته، انساني درناوی هم شته، او فکري توازن هم شته.

متوازن استازیتوب په دې معنا نه دی چې ژبه درنه، مصنوعي، او شعاري شي؛

بلکې په دې معنا دی چې ژبه دې د استازیتوب حق له هېچا نه اخلي.

که زموږ ژبنی او ادبي استعمال ټولنې ته د بشپړ درناوي ژبه وي، نو ښه به دا وي چې هماغه ټولنه پکې په خپل بشپړ انساني ترکیب سره راڅرګنده شي. په همدې مانا، «خورولي» د ژبې له نرمۍ نه څه نه اخلي؛ بلکې د ژبې له توازن او بشپړتیا سره مرسته کوي.

اسلامي، اخلاقي، او ټولنیز اړخ

زموږ اخلاقي او دیني روایتونه پر انصاف، حرمت، حسن معاشرت، متقابل درناوي، او انساني کرامت ولاړ دي. دا ارزښتونه ایجابوي چې ژبه دې سپکه، تحقیرکوونکې، ناعادلانه، او یو اړخیزه نه وي. که یوه ټولنه غواړي د عدل، اخلاقو، او عزت ژبه ولري، نو باید په خپل بیان کې د انسانانو د ټولو غړو حضور ته ارزښت ورکړي.

له همدې امله، که «ورورولي» د محبت او یووالي کلمه ده، نو «خورولي» هم باید د همدې مینې او درناوي د مانا له ډګره بهر ونه ساتل شي.

دا د فرهنګ خلاف کار نه دی؛ بلکې د فرهنګ د اخلاقي ژورتیا او انساني پراخوالي نښه ده.

ژوندي مثالونه

په عامه ویناوو کې ډېر ځله ویل کېږي: «موږ ټول سره وروڼه یو.» خو په متوازنه او بشپړه بڼه ویل کېدای شي: «موږ ټول د یو بل ورونه او خويندې یو.»

همداراز ویل کېږي: «ملي ورورولي باید پیاوړې شي.» خو لا بشپړه او متوازنه بڼه یې کېدای شي: «ملي ورورولي او خورولي باید پیاوړې شي.»

په ښوونیزو پیغامونو کې هم ډېری وخت داسې ویل کېږي: «زده کوونکي باید د ورورولۍ روحیه پیاوړې کړي.» خو لا بشپړه بڼه یې داسې کېدای شي: «زده کوونکي باید د ورورولۍ او خورولۍ روحیه پیاوړې کړي.»

همداراز په ټولنیزو یا ملي پیغامونو کې ویل کېدای شي:

«زموږ ټولنه د متقابل درناوي او ورورولۍ محتاجه ده.» او لا پراخه بڼه یې دا ده: «زموږ ټولنه د متقابل درناوي، ورورولۍ، او خورولۍ محتاجه ده.»

په ټولنیزو پیغامونو، ښوونیزو متنونو، تلویزیوني بحثونو، او ملي ویناوو کې دا بدلون په نرم، معقول، او افغاني ډول راوستل کېدای شي.

دا نه ژبه خرابوي، نه سبک؛ بلکې معنا بشپړوي.

تحلیلي بحث

د دې لیکنې له مخې، د «ورورولۍ» تر څنګ د «خورولۍ» کم‌رنګوالی د ژبني عادت، د نارینه‌محور عمومي استعمال، د ښځینه حضور د تاریخي کم‌رنګوالي، او د نوې متوازنې ژبې پر وړاندې د احتیاط ګډه پایله ښکاري. زیاتره خلک په قصدي ډول «خورولي» نه ردوي؛ بلکې هماغه پخوانی عادي شوی تعبیر تکراروي چې له ماشومتوبه یې اورېدلی او لیدلی وي.

دا لیکنه دا دعوه نه کوي چې د «ورورولي» کارول په قصد سره د ښځینه حضور حذف دی؛

بلکې یوازې دا پوښتي چې زموږ د ژبني عادت په جوړښت کې ولې موازي ښځینه تعبیر کم‌رنګ پاتې شوی دی.

همدا پوښتنه د ژبني شعور، ادبي توازن، او متوازن استازیتوب له نظره د تأمل وړ ده.

ژبه تل د بدلون، اصلاح، او پراختیا وړ ده. هغه څه چې نن لږ نااشنا ښکاري، کېدای شي سبا عادي، منلي، او حتی ضروري وبلل شي.

که «خورولي» په معقوله، مؤدبه، ولسي، او فرهنګي بڼه وړاندې شي، نو نه یوازې دا چې د اورېدونکي او لوستونکي احساسات نه ټکروي، بلکې د بیان د انصاف، انسانیت، او فکري بشپړتیا احساس هم پیاوړی کوي.

د ژبې اصلاح باید په جګړه، تمسخر، او افراط سره نه وي؛

بلکې په حکمت، قلم، پوهه، استدلال، او فرهنګي نزاکت سره وي.

د دې بحث غوښتنه هم همدا ده:

نه د پخوانۍ ژبې رد، بلکې د هغې تکمیل؛

نه د ولسي ښکلا ماتول، بلکې د هغې بشپړول؛

نه د عنعنوي استعمال سپکاوی، بلکې د هغه پراخول.

پایله

د «ولې «ورورولي» لیکو، خو «خورولي» نه لیکو؟» پوښتنه یوازې د یوې کلمې تر بحثه محدوده نه ده؛

بلکې د ژبې، استازیتوب، فکري توازن، او ټولنیز شعور له پراخو اړخونو سره تړاو لري. په دې لیکنه کې هڅه شوې ده وښودل شي چې د «خورولۍ» نشتون یوازې یوه ساده ژبنۍ تشه نه، بلکې د بیان د نیمګړتیا او د متوازن استازیتوب د کمزورۍ یوه نرمه نښه هم کېدای شي.

«خورولي» د «ورورولۍ» سیاله نه ده، بلکې بشپړوونکې ده. د دواړو ګډ استعمال نه د ژبې له ولسي ښکلا څه کموي او نه یې رواني زیانمنوي؛

برعکس، د معنا ساحه پراخوي، بیان متوازن کوي، او د انساني او ټولنیز درناوي افق لا روښانوي.

له همدې امله، د دې موضوع په اړه بیا فکر کول د ژبې پر ضد دریځ نه، بلکې د ژبې د ادبي بلوغ، مانیزې پراختیا، او انساني بشپړتیا نښه ګڼل کېدای شي.

د بحث او تأمل لپاره پوښتنې

۱. کله چې موږ د ټولنې د یووالي، مینې، او ګډ ژوند خبره کوو، ایا زموږ اوسنی ژبنی استعمال د ټولنې ټول غړي په رښتینې مانا رانغاړي؟

۲. ایا «ورورولي» د یوې عامې او بشپړې استعارې په توګه بسنه کوي، که «خورولي» هم باید ورسره راشي؟

۳. که «خورولي» کاروو، ایا زموږ د ژبې له ښکلا څه کمېږي، که د معنا ساحه یې پراخېږي؟

۴. زموږ په رسنیو، درسي متنونو، ویناوو، او ادبي لیکنو کې د ښځینه استازیتوب کم‌رنګوالی تر کومه حده د ژبې له اوسني دود سره تړاو لري؟

۵. ژورنالستان، ویاندان، او د ټلوېزیون او راډیو چلوونکي څنګه کولای شي داسې ژبه وکاروي چې هم روانه وي، هم ولسي وي، او هم متوازنه وي؟

۶. خپرندویان او د کتاب او مطبوعاتو مسئولان څنګه کولای شي د ژبې هغه بڼې پیاوړې کړي چې هم ادبي ښکلا ولري او هم د ټولنې بشپړ انځور وړاندې کړي؟

۷. ایا اوسنی وخت د دې غوښتنه نه کوي چې زموږ ژبه له دودیزو تکرارونو ورهاخوا د معنا او استازیتوب لا بشپړو بڼو ته هم پرانېستل شي؟

۸. ایا ښوونځي، پوهنتونونه، او رسنۍ باید د ژبني شعور د پیاوړتیا لپاره پر متوازن بیان کار ونه کړي؟

۹. که ژبه د ټولنې هنداره وي، نو زموږ په دې هنداره کې څوک ډېر ښکاري او څوک لږ؟

۱۰. ایا «ورورولي او خورولي» په ګډه زموږ د ټولنیز ژوند لا رښتینی، متوازن، او ښکلی انځور نه وړاندې کوي؟

سرچینې

۱. یونیسکو. د یونیسکو د خپرونو لپاره د جنسیتي برابرۍ لارښوونې. پاریس: یونیسکو، ۲۰۱۹.

English: UNESCO, Guidelines on Gender-Equal Language. Paris: UNESCO, 2019.

۲. یونیسکو. د جنسیت-بې‌طرفه ژبې لارښوونې. پاریس: یونیسکو.

English: UNESCO, Gender-Neutral Language Guidelines. Paris: UNESCO.

۳. د امریکا د ارواپوهنې ټولنه. د بې‌تعصبه ژبې اصول. واشنګټن: APA.

English: American Psychological Association (APA), Bias-Free Language Principles. Washington: APA.

۴. د امریکا د ارواپوهنې ټولنه. د شاملې او بې‌تعصبه ژبې لنډ لارښود. واشنګټن: APA، ۲۰۲۵.

English: American Psychological Association (APA), Inclusive and Bias-Free Language Quick Guide. Washington: APA, 2025.

۵. سروش، روح‌الله. د ښځې په نوم کې څه دي؟ کابل: د افغانستان د شنونکو شبکه، ۲۰۱۹.

English: Rohullah Srosh, What’s in a Name? Kabul: Afghanistan Analysts Network, 2019.

۶. د ملګرو ملتونو د ښځو اداره. د افغانستان د جنسیتي شاخص راپور. ۲۰۲۴.

English: UN Women, Afghanistan Gender Index Report, 2024.

۷. د ملګرو ملتونو د ښځو اداره. د افغانستان د جنسیتي وضعیت لنډه پېژندنه. ۲۰۲۴.

English: UN Women, Afghanistan Gender Snapshot, 2024.

۸. د افغانستان د پوهنې وزارت. د اووم ټولګي پښتو درسي متن؛ د اخلاقي او ټولنیزو ارزښتونو تر بحث لاندې د «ورورولۍ» د کارونې بېلګه. کابل: د پوهنې وزارت.

۹. د افغانستان رسمي او رسنیز خطابونه. د «اتحاد او ورورولۍ» او «اخوت، ورورولي او ملي یووالي» د تعبیرونو بېلګې؛ د رسمي ویناوو، خپرو شویو راپورونو، او رسنیزو متنونو له مجموعې څخه.

محمد هما یون همت
جرمنې 20.04.2026