زده کړې او تعلیم د انسان په ټولنیز ژوند کې مهم رول لري. په مختلفو ټولنو کې د لوستو کسانو ارزښت او رول د تعامل په اسانۍ یا ستونزمنتیا مستقیم اغېز لري.
ولې له لوستو کسانو سره جوړجاړی په ځینو ټولنو کې ستونزمن او په ځینو کې اسانه دی؟
په دودیزو ټولنو کې واک او مقام اکثر د عمر، دود یا ټولنیز موقف پر اساس ټاکل کېږي. لوستی کس د ټولنې له عادي غړو څخه جلا ګڼل کېږي، ډیری مهال د لوړ غرور په توګه تعبیرېږي؛ ځان لوړ ګڼي، خلکو ته وخت نه ورکوي او پرېکړې یوازې د ځان له مخې کوي. د مثال په توګه، که یو پوهاند یا مشر د کلي په غونډه کې خپل نظر په سختو ټکو بیان کړي، خلک یې درناوی کوي، خو له هغه سره مستقیمه اړیکه نه ساتي.
په نالوستي ټولنو کې لوستي خلک لږ وي، نو ځانګړي او “نادر” ګڼل کېږي. په خلکو کې ځان ورته کم او سپک ښکاري، له دې وجې جوړجاړی ورسره ستونزمن کېږي. برعکس، د نالوستو یا لږ زدهکړو خلکو سره تعامل اکثر مستقیم او عادي وي، ځکه دوی د ټولنې اکثریت جوړوي، ټولنیز فشار پرې کم وي او اړیکې یې طبیعي وي. د بیلګې په توګه، د کلي یو نالوستی له ګاونډیانو، دوستانو او کورنۍ سره په عادي ډول خبرې کوي او کوم فشار نه محسوسوي.
په دودیزو ټولنو کې لوستي کسان ځینې وخت خپل چلند او ژبه بدلوي، له ټولنې سره ځان نه ګډوي، نو خلک هڅه کوي له هغوی واټن ونیسي. خو په عصري ټولنو کې لوستی کس د ټولنې د منځ برخه ګڼل کېږي، له خلکو سره ژوند کوي او د هغوی د تجربو برخه ګڼل کېږي.
په پرمختللو ټولنو کې واک د مسلک، مهارت او قانون پر اساس ټاکل کېږي، نه د دود یا میراث له مخې. تعلیم د تعامل طبیعي برخه ګڼل کېږي او فاصله نه جوړوي. هلته لوستی کس د خدمت یا تخصص له مخې ارزښت لري، لکه ډاکټر چې ستونزې حلوي، انجنیر چې مسلکي خدمت وړاندې کوي، یا ښوونکی چې د زدهکوونکو ملاتړ کوي. له همدې امله تعامل ورسره اسانه وي.
په عصري ټولنو کې زده کړې عمومي دي، ډېری خلک پوهنتوني زده کړې لري، نو لوستی کس د ټولنې یوه عادي برخه ګڼل کېږي او فاصله ورسره کمیږي.
تعامل او جوړجاړی له لوستو کسانو سره په ځینو ټولنو کې ستونزمن دی، ځکه واک دودیز دی، ټولنیز فشار او درناوی ډېر مهم دي، لوستي خلک لږ او ځانګړي دي او ځان جلا کوي. خو د نالوستو خلکو سره تعامل اکثر اسانه او عادي دی، ځکه دوی د ټولنې عادي برخه ګڼل کېږي او اړیکې یې طبیعي وي. په عصري ټولنو کې تعامل عمومي اسانه دی ځکه تعلیم عام دی، لوستی کس د خدمت او تخصص له مخې ارزول کېږي، او واک د قانون او مسلک پر اساس ټاکل کېږي.