مننجایټس| ډاکتر ش میره‌کی

 مننجایټس ( Meningitis) تر ډیره ساري بلل کېږي، خو دا په دې پورې تړلې ده چې لامل یې څه شی وي.

لنډ وضاحت:

مننجایټس د دماغ او ملا د تیر د پردو (meninges) التهاب دی.

ایا ساري ده؟

هو، ځینې ډولونه یې ساري دي:

• هغه چې د بکتریاو له امله وي (لکه bacterial meningitis)
• هغه چې د وایروس له امله وي (لکه viral meningitis)

دا ډولونه د ناروغ د:

• ټوخي
• پرنجي
• یا نږدې تماس له لارې بل کس ته لېږدېدلی شي

خو ځینې ډولونه یې ساري نه وي:

• د ټپونو، درملو یا نورو غیر انتاني لاملونو له کبله پیدا شوی مننجایټس

مهمه خبره:

بکتریايي مننجایټس ډېر خطرناک دی او ژر درملنې ته اړتیا لري.

نښې نښانې:

• شدید سر درد
• تبه
• د غاړې شخوالی
• کانګې
• رڼا ته حساسیت

څنګه لهMeningitis (مننجایټس) څخه ځان وساتو؟

۱. واکسین (Vaccination)

تر ټولو مهمه لار ده:

• د مننجایټس پر ضد ځانګړي واکسینونه شته
• په ځانګړي ډول د ماشومانو او ځوانانو لپاره ډېر ګټور دي

۲. پاکوالی (حفظ الصحه)

• لاسونه په صابون سره ښه مینځل
• د نورو کسانو له لوښو، ګیلاس او کاچوغه څخه ګډه استفاده وه نکړئ .

۳. له ناروغ کس سره احتیاط

• که څوک مننجایټس ولري، ډېر نږدې تماس مه ورسره کوئ
• د ټوخي او پرنجي پر وخت خوله پټه کړئ

۴. د بدن د دفاع ځواک پیاوړی ساتل

• ښه او متوازن خواړه
• کافي خوب
• د ستړیا کمول

کوم خلک ډېر په خطر کې دي؟

کوچني ماشومان

• د هغوی دفاعي ځواک کم وي

ځوانان او محصلین

• په ګډو ځایونو کې اوسېدل (لکه لیلیه)

زاړه کسان

• د بدن مقاومت یې کم وي

هغه کسان چې دفاعي ځواک یې کمزوری وي

• لکه:
• د شکرې ناروغان
• یا هغه کسان چې سختې ناروغۍ لري

مهمه سپارښتنه:

که څوک دا نښې ولري:

• تبه
• سخت سر درد
• د غاړې شخوالی

سمدستي ډاکټر ته لاړ شي، ځکه دا ناروغي ژر خرابېدای شي.

د مننجایټس درملنه څنګه کېږي؟

درملنه یې په دې پورې اړه لري چې ناروغي د څه له امله رامنځته شوې ده:

۱. بکتریايي مننجایټس (Bacterial meningitis)

دا ډېر خطرناک ډول دی!

درملنه:

• قوي انتي‌بیوتیک درمل (Antibiotics)
• اکثره وخت په روغتون کې بستر کېدل ضروري وي
• کله ناکله نور درمل هم ورکول کېږي، لکه:
• د التهاب کمولو لپاره درمل (Steroids)

دا ډول باید بېړنۍ درملنه ولري، که نه نو خطرناک کېدای شي.

۲. وایروسي مننجایټس (Viral meningitis)

دا نسبتاً سپک وي

درملنه:

• زیاتره وخت ځانګړي قوي درمل ته اړتیا نه وي
• استراحت
• کافي مایعات (اوبه، شیدې، سوپ)
• د درد او تبې لپاره عادي درمل (لکه Paracetamol)

۳. فنګسي مننجایټس (Fungal meningitis)

درملنه:

• د فنګس ضد درمل (Antifungal drugs)
• دا هم عموماً په روغتون کې درملنه کېږي

کله باید ژر روغتون ته لاړ شو؟

که دا نښې موجودې وي:

• شدیده تبه
• د سر سخت درد
• د غاړې شخوالی
• ګډوډي یا بې‌هوشي

دا حالت بیړنی دی!

مهمه خبره:

هیڅکله په کور کې خپله درملنه مه کوئ، ځکه:

• بکتریايي مننجایټس ډېر ژر خرابېږي
• یوازې ډاکټر کولای شي سم ډول تشخیص او درملنه وکړي .

کوم درمل زیات کارېږي؟

د بکتریايي مننجایټس لپاره (Bacterial meningitis)

دا تر ټولو مهم او خطرناک ډول دی، نو قوي درمل ورته کارېږي:

۱. انتي‌بیوتیکونه (Antibiotics)

عام استعمالېدونکي درمل:

• Ceftriaxone
• Vancomycin
• Ampicillin

دا درمل اکثره د رګ له لارې (IV) ورکول کېږي او یوازې په روغتون کې استعمالېږي.

۲. د التهاب کمولو درمل

• Dexamethasone

دا د دماغ د پړسوب کمولو لپاره کارېږي.

۳. نور مرسته کوونکي درمل

• Paracetamol د تبې او درد لپاره
• مایعات (IV fluids) د بدن د اوبو ساتلو لپاره

د وایروسي مننجایټس لپاره

• زیاتره وخت ځانګړی قوي درمل ته اړتیا نه وي
• خو که جدي وي:
• Acyclovir(د ځانګړو وایروسونو لپاره)

د فنګسي مننجایټس لپاره

• Amphotericin B
• Fluconazole

دا قوي درمل دي او باید د ډاکټر تر څارنې لاندې واخیستل شي.

ممکنه عوارض (Complications)

که پر وخت درملنه ونه شي، دا ستونزې پیدا کېدای شي:

د دماغ ستونزې

• د یادښت کمزوري
• د تمرکز ستونزه

د اورېدو له لاسه ورکول

• حتی دایمي کوڼوالی رامنځته کېدای شي

تشنج (Seizures)

• د دماغ غیر نورمال فعالیت

د بدن فلج

• د بدن د ځینو غړو کمزوري یا فلج کېدل

مرګ (په سختو حالاتو کې)

• که بیړنۍ درملنه ونه شي

مهمه سپارښتنه:

هر کله چې د مننجایټس شک وي، باید سمدستي روغتون ته لاړ شي

کورنۍ درملنه هېڅکله بسنه نه کوي .

مننجایټس څنګه تشخیص کېږي؟

ډاکټر د ناروغ د نښو تر څنګ ځینې مهم ټیسټونه کوي لکه :

۱. د ملا اوبو ټیسټ (Lumbar puncture)

دا تر ټولو مهم ټیسټ دی

څه کېږي؟

• د ملا له لاندې برخې څخه یو څه مایع (CSF = Cerebrospinal fluid) اخلي
• بیا یې په لابراتوار کې معاینه کوي

څه معلوموي؟

• آیا مننجایټس شته که نه
• که وي، بکتریايي دی که وایروسي

۲. د وینې ټیسټونه (Blood tests)

ګټې:

• د عفونت یعنې د انتان معلومول
• د بکتریاو د ښودل شتون

۳. کلچر (Culture test)

• د وینې یا CSF څخه نمونه اخلي
• ګوري چې کوم میکروب موجود دی

دا د  درمل په ټاکلو کې ډېر مهم دی

۴. د سر عکسونه (Imaging)

کله کله دا ازموینې هم کېږي:

• CT Scan (Computed Tomography)
• MRI (Magnetic Resonance Imaging)

ولې؟

• د دماغ پړسوب
• یا نورې ستونزې معلومولو لپاره

۵. فزیکي معاینه

ډاکټر دا نښې هم ګوري:

• د غاړې شخوالی
• رڼا ته حساسیت
• د شعور حالت

مهمه خبره:

که د مننجایټس شک وي، ډاکټر معمولاً:

• سمدستي ټیسټونه پیلوي
• او حتی د پایلو تر راتلو مخکې درملنه شروع کوي

لنډه پایله:

• تر ټولو مهم ټیسټ  د ملا اوبو ازموینه
• نور ټیسټونه د علت او شدت معلومولو لپاره

د مننجایټس مهم واکسینونه

مننجایټس یو ډول نه دی، نو واکسینونه یې هم بېلابېل دي:

 ۱. د مننجوکوک واکسین

(Meningococcal vaccine)

د دې بکتریا پر ضد ساتنه کوي:

• Neisseria meningitidis

څوک باید واخلي؟

• ماشومان او تنکي ځوانان
• هغه کسان چې په لیلیه کې ژوند کوي
• هغه کسان چې زیاتو خلکو سره نږدې تماس لري

۲. د نیوموکوک واکسین

(Pneumococcal vaccine)

د دې بکتریا پر ضد:

• Streptococcus pneumoniae

ګټه:

• د مننجایټس تر څنګ د سږو التهاب (Pneumonia) هم مخنیوی کوي

څوک باید واخلي؟

• کوچني ماشومان
• زاړه کسان
• هغه کسان چې مزمنه ناروغۍ لري

۳. د هېموفیلس واکسین

(Hib vaccine)

د دې بکتریا پر ضد:

• Haemophilus influenzae type b

ځانګړنه:

• مخکې به دا د ماشومانو کې ډېر عام و
• اوس د واکسین له امله ډېر کم شوی

څوک باید واخلي؟

• ټول ماشومان (د واکسین د پروګرام برخه ده)

ولې واکسین مهم دی؟

• د خطرناک بکتریايي مننجایټس مخنیوی کوي
• د مرګ او سختو عوارضو خطر کموي
• ټولنه هم خوندي کوي (د ناروغۍ خپرېدل کموي)

مهمه سپارښتنه:

که ماشوم وي یا ځوان، نو د واکسین مهالوېش ته پام ډېر مهم دی

که بهر ته سفر کوې (لکه حج یا ځینې هېوادونه)، نو ځینې واکسینونه لازمي وي

لنډه پایله:

• تر ټولو مهم واکسینونه:
• مننجوکوک
• نیوموکوک
• Hib د هېموفیلس

د ماشومانو د واکسین مهالوېش (مهم ټکي)

۱. د هېموفیلس واکسین (Hib vaccine)

ډېر مهم د ماشومانو لپاره

مهالوېش:

• ۲ میاشتې
• ۴ میاشتې
• ۶ میاشتې
• ۱۲–۱۵ میاشتې (تقویتي دوزه)

۲. د نیوموکوک واکسین (Pneumococcal vaccine)

مهالوېش:

• ۲ میاشتې
• ۴ میاشتې
• ۶ میاشتې
• ۱۲–۱۵ میاشتې

۳. د مننجوکوک واکسین (Meningococcal vaccine)

دا تل د ټولو ماشومانو لپاره نه وي، خو مهم دی:

مهالوېش:

• عموماً: ۱۱–۱۲ کلنۍ کې
• بیا: ۱۶ کلنۍ کې تقویتي دوزه

خو که ماشوم په خطر کې وي:

• کېدای شي لا مخکې ورکړل شي

مهمې سپارښتنې:

• ټول واکسینونه باید د ډاکټر د مشورې له مخې ورکړل شي
• که یو واکسین پاتې شي، وروسته هم جبران کېدای شي
• د واکسین کارت ساتل ډېر مهم دی

ولې دا مهالوېش مهم دی؟

• ماشوم له خطرناکو انتاني ناروغیو ساتي
• د مننجایټس د پېښې خطر ډېر کموي
• د ماشوم د دماغ او بدن ساتنه کوي

لنډه پایله:

د ژوند په لومړیو کلونو کې واکسین ډېر مهم دی Hib او Pneumococcal واکسینونه د کوچنیوالي بنسټیز واکسینونه دي

ایا لویان هم واکسین ته اړتیا لري؟

هو، خو ټول لویان نه—یوازې ځینې کسان چې په خطر کې وي.

کوم لویان باید واکسین واخلي؟

۱. محصلین (په لیلیه کې اوسېدونکي)

• ځکه نږدې ژوند کوي
• د ناروغۍ د خپرېدو امکان زیات وي

۲. هغه کسان چې سفر کوي

• په ځانګړي ډول هغو هېوادونو ته چې مننجایټس پکې ډېر وي
• لکه د حج او عمرې سفر کوونکي

۳. هغه کسان چې دفاعي ځواک یې کمزوری وي

• د شکرې ناروغان
• د HIV ناروغان
• یا هغه کسان چې ځانګړي درمل کاروي

۴. هغه کسان چې طحال (توری) نه لري

• یا یې سم کار نه کوي

دا کسان ډېر په خطر کې وي

مهم واکسینونه د لویانو لپاره

۱. مننجوکوک واکسین

• که مخکې نه وي اخیستل شوی
• یا که خطر موجود وي

کله ورکول کېږي؟

• یو دوزه + کله کله تقویتي دوزه

۲. نیوموکوک واکسین

• په ځانګړي ډول د ۶۵ کلونو نه پورته کسانو لپاره

ډولونه:

• PCV13
• PPSV23

مهمې خبرې:

• هر څوک اړتیا نه لري، یوازې د خطر پر بنسټ ورکول کېږي
• باید له ډاکټر سره مشوره وشي
• که مخکې واکسین شوی وي، بیا اړتیا معلومه شي

ولې لویانو ته مهم دی؟

• د شدید مننجایټس مخنیوی کوي
• د مرګ خطر کموي
• د نورو خلکو ساتنه هم کوي

لنډه پایله:

که تاسو له خطر لرونکو ډلو څخه یاست، واکسین ډېر مهم دی

که عادي حالت وي، بیا هم له ډاکټر سره مشوره غوره ده