لنډیز
دا مقاله د افغانستان پر پاکه خاوره د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم د پرلهپسې تېري، د افغان ولس د مشروع مقاومت، او د هغو داخلي اختلافاتو ترمنځ علمي تفکیک وړاندې کوي چې د افغانستان دننه له اوسني حاکم نظام سره تړاو لري. د لیکنې بنسټیز استدلال دا دی چې د ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا، او د ملکي وګړو د ژوند ساتنه تر هر ډول داخلي سیاسي اختلاف لوړ ملي اصل دی. د ملګرو ملتونو منشور د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر ضد د زور کارونه منع کوي [۱]، او نړیوال بشردوستانه حقوق د ملکي وګړو د خوندیتوب لپاره د تفکیک او تناسب اصول لازمي بولي [۲]. له همدې امله، د ډیورند کرغېړنې فزیکي کرښې له هغې غاړې هر هغه هوايي او پوځي برید چې د افغانستان پر خاوره، کلیو، او ولسي ژوند ترسره کېږي، حقوقي، بشري، او اخلاقي اعتراض راپاروي. په عین حال کې، د مشروعیت، پراخ ملي مشارکت، زده کړو، اساسي حقونو، او نړیوال تعامل په اړه موجودې اندېښنې د افغانستان داخلي ملي بحثونه دي او باید د بهرني تېري د توجیه وسیله ونه ګرځي.
د مقالې پایله دا ده چې افغان ملت کولای شي په یوه وخت کې هم د خپلې خاورې، خپل ملي کرامت، او خپلواکې ارادې دفاع وکړي او هم د خپل داخلي سیاسي نظم د اصلاح غوښتنه په مسؤول او ملي چوکاټ کې پر مخ یوسي.
کلیدي کلیمې
افغانستان، ملي حاکمیت، پاکستان، ظالمانه پوځي رژیم، تېری، مقاومت، ملي یووالی، لر او بر افغان، د ډیورند کرغېړنه فزیکي کرښه، نړیوال حقوق، ملکي وګړي
۱. سریزه
افغانستان یوازې یوه وچه نقشه نه ده؛ دا زموږ د تاریخ، قربانۍ، ژبې، غیرت، حافظې، او ګډ برخلیک نوم دی. همدا سپېڅلې خاوره زموږ د میندو غېږ ده، زموږ د پلرونو هدیره ده، زموږ د شهیدانو امانت دی، او زموږ د راتلونکو نسلونو ګډ تقدیر دی. له همدې امله، کله چې د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم له لوري زموږ پر پاکه خاوره تېری کېږي، موضوع یوازې د یوه نظام، یوې ادارې، یا یوې شخړې نه وي؛ بلکې دا د ټول افغان ولس، په ځانګړي ډول د لر او بر افغان، د عزت، هویت، او تاریخي حق مسئله وي. همدا ټکی دې مقالې ته علمي وزن هم ورکوي او انساني درد هم ژوروي.
۲. د موضوع اهمیت او د څېړنې اړتیا
د پاکستان د پوځي بریدونو په اړه ډېر غبرګونونه احساساتي وي، او دا طبیعي خبره ده؛ ځکه چې د ماشومانو وینه، د کلیوالو کورونو ورانېدل، او د ولس وېرول پخپله د درد او احساس موضوع ده. خو علمي او ژورنالي لیکنه دا غوښتنه کوي چې دغه درد په داسې ژبه بیان شي چې هم د ولس زړه ته ورسېږي او هم د استدلال له پلوه ټینګه وي. له همدې امله، دا مقاله هڅه کوي چې د ظلم انځور، د مقاومت مشروعیت، او د ملي یووالي اړتیا په یوه متوازن، انساني، او فکري چوکاټ کې وړاندې کړي.
۳. د څېړنې اساسي پوښتنه
د دې مقالې اساسي پوښتنه دا ده:
ایا د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم له لوري د افغانستان پر خاوره بریدونه د نړیوالو حقوقو، د دولتونو د حاکمیت، او د ملکي وګړو د خوندیتوب له اصولو سره سمون لري؟
بله پوښتنه دا ده:
ایا هغه داخلي اختلافات چې افغان ولس یې له اوسني حاکم نظام سره لري، د بهرني تېري د توجیه لپاره کارېدلی شي؟
۴. میتودولوژي او د سرچینو بنسټ
دا مقاله د تحلیلي – توصیفي میتود پر بنسټ لیکل شوې ده. د ملګرو ملتونو منشور، د یوناما وروستي اسناد، د سره صلیب نړیوالې کمېټې د عرفي بشردوستانه حقوقو قواعد، د یونسکو او یونیسف ګډ بیان، د اسلامي همکاریو سازمان اسناد، او یو شمېر نړیوال معتبر خبري راپورونه د دې لیکنې د استدلال بنسټ جوړوي [۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷].
۵. د ملي حاکمیت مفهوم
ملي حاکمیت یوازې د دولت د ادارې نوم نه دی؛ دا د ملت د ارادې، خاورې، قانوني شخصیت، او تاریخي موجودیت څرګندونه ده. کوم ملت چې پر خپل فضایي قلمرو، خپلې خاورې، او خپلو سیاسي پرېکړو د پردي زور او ګواښ سیوری وویني، هغه ملت په طبیعي ډول د دفاع حق لري. افغانستان د ټول افغان ولس ګډ کور، پلرنی ټاټوبی، او تاریخي سنګر دی. هر افغان، که په لر کې وي او که په بر کې، له دې خاورې سره د عاطفې، هویت، او ګډ برخلیک ژوره اړیکه لري.
۶. د نړیوالو حقوقو له مخې د زور د کارونې منع
د ملګرو ملتونو منشور د ۲ مادې ۴ فقره په ښکاره ډول ټینګار کوي چې ټول غړي دولتونه باید د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر ضد د زور له ګواښ او کارونې ډډه وکړي [۱].
همداراز نړیوال نظم دا ایجابوي چې اختلافات باید د خبرو، تفاهم، او حقوقي لارو حل شي، نه د بمبارۍ، توپ، او د زور له سیوري لاندې. له همدې کبله، هر هغه برید چې د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم له لوري د افغانستان پر خاوره ترسره کېږي، د حقوقي او اخلاقي پوښتنې وړ دی.
۷. د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم د تېري مستند انځور
یوناما د ۲۰۲۶م کال د فبرورۍ له ۲۶مې څخه د مارچ تر ۲مې پورې په افغانستان کې لږ تر لږه ۱۴۶ ملکي تلفات ثبت کړي چې ۴۲ تنه پکې وژل شوي او ۱۰۴ نور ټپیان شوي دي [۳]. دغه شمېرې ښيي چې موضوع یوازې یوه تصادفي نښته نه ده، بلکې زموږ د ولس د وېرولو، د کلیو د بې ثباته کولو، او د بې ګناه انسانانو د وینې د تویولو یوه جدي غمیزه ده. هره هغه حمله چې زموږ د ماشوم، مور، سپین ږیري، او بزګر پر ژوند سیوری غوړوي، د ظلم څرګند مثال دی.
۸. د ډیورند کرغېړنې فزیکي کرښې مسئله
په دې مقاله کې هر ځای چې د تګ راتګ، تماس، او تېري جغرافیایي محور یادېږي، مقصود ترې د ډیورند کرغېړنه فزیکي کرښه ده؛ هغه کرښه چې افغان ولس یې نه تاریخي مشروعیت مني او نه یې اخلاقي اعتبار. له همدې امله، د دې کرښې یادونه دلته یوازې د جغرافیایي واقعیت د توضیح لپاره ده، نه د حقوقي مشروعیت د منلو لپاره.
۹. ملکي وګړي د جګړې مشروع هدف نه دي
د نړیوال بشردوستانه حقوقو د تفکیک اصل حکم کوي چې ښکېل اړخونه باید تل د ملکي وګړو او جنګي اهدافو ترمنځ توپیر وساتي، او د تناسب اصل دا لازموي چې پوځي اقدام باید له هغه احتمالي ملکي زیان سره نامتناسب نه وي چې برید یې رامنځته کوي [۲]. نو هر هغه بمبار چې کورونه، ماشومان، ښځې، ښوونځي، او کلیوال ژوند ټپي کوي، د جدي حقوقي اعتراض وړ دی. په همدې اساس، د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم هر هغه عمل چې د افغانستان په خاوره کې د بې ګناه انسانانو وینه تویوي، نه یوازې سیاسي محکومیت غواړي، بلکې انساني، شرعي، او حقوقي مسؤولیت هم ورباندې مرتبېږي.
۱۰. د افغان ولس د مقاومت حقوقي او اخلاقي مشروعیت
کله چې یو ملت د خپل وطن، خپل ناموس، خپل عزت، او خپلو خلکو د ژوند د دفاع لپاره درېږي، دا یوازې احساساتي غبرګون نه وي؛ دا د ځان ساتنې، کرامت، او سیاسي موجودیت دفاع وي. د افغانستان د خلکو مقاومت، که هغه د مدافع ځواکونو وي، که د ولسي خلکو، که د ځوانانو، او که د فکري قشر، له دې امله مشروع دی چې د بهرني فشار پر وړاندې د ملي بقا دفاع کوي.
۱۱. دا د پاکستان او کوم خاص نظام جګړه نه ده
باید په روښانه ژبه وویل شي چې دا شخړه یوازې د پاکستان او کوم خاص نظام، حکومت، یا ډلې ترمنځ جګړه نه ده. دا د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم له لوري د افغانستان پر پاکه خاوره تېری دی، او له همدې امله د افغان ولس د عزت، حاکمیت، او ملي کرامت پر ضد یرغل بلل کېږي. هره مرمۍ چې دلته توغول کېږي، د یوه حکومت پر لور نه، بلکې د یوه ملت پر سینه لګېږي.
۱۲. د لر او بر افغان د ګډ برخلیک دفاع
که د افغان وینه په هره غاړه تویېږي، درد یې د ټول ملت په زړه کې احساسېږي. د لر او بر افغان ترمنځ ژبنی، کلتوري، تاریخي، او وجداني پیوستون د دې قضیې انساني او ملي ماهیت لا ژوروي. له همدې امله، د دې خاورې دفاع یوازې سیاسي دریځ نه، بلکې د ګډې حافظې، ګډ عزت، او ګډ برخلیک دفاع ده.
۱۳. د ځوانانو او مدافعینو رول
د افغانستان ځوان نسل یوازې د جګړې نسل نه دی؛ دا د پوهې، حافظې، استقامت، او راتلونکي نسل هم دی. کله چې ځوانان او مدافع ځواکونه د خپلې خاورې دفاع کوي، هغوی یوازې د یوې جغرافیایي سیمې ساتنه نه کوي، بلکې د یوه تاریخي امانت، یوه ګډ عزت، او یوه ملي ناموس دفاع کوي. د دوی قرباني د افغان وطنپالنې ژوندۍ نښه ده.
۱۴. ملي یووالی؛ د دې شېبې حیاتي اړتیا
بهرنی یرغل تل هڅه کوي داخلي درزونه پراخ کړي. له همدې امله، د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم هر ډول تېری ایجاب کوي چې افغانان، له هر قوم، ژبې، سیمې، مذهب، او سیاسي تمایل سره، د وطن، خاورې، او ملي عزت تر لوی چتر لاندې سره راټول شي.
ملي یووالی دلته د سیاسي تجمل خبره نه، بلکې د بقا اړتیا ده.
۱۵. دا خاوره د ټولو افغانانو ګډ میراث دی
دا خاوره یوازې د یوې ادارې، یوې ډلې، یا یوې سیمې ملکیت نه دی. دا د شهیدانو، علماوو، پوهانو، بزګرانو، کارګرانو، ښځو، ځوانانو، شاعرانو، لیکوالانو، او ټول مجاهد ولس ګډ وطن دی. همدا وطن زموږ د میندو غېږه ده، همدا خاوره زموږ د پلرونو هدیره ده، او همدا ټاټوبی زموږ د هویت، ویاړ، او بقا محور دی. نو د دې خاورې دفاع باید د ټول ملت ګډ مسؤولیت وبلل شي.
۱۶. له اوسني حاکم نظام سره اختلاف؛ جلا داخلي بحث
افغان ولس ممکن له اوسني حاکم نظام سره په ګڼو برخو کې اختلافات ولري؛ د مشروعیت، پراخ مشارکت، زده کړو، اساسي حقونو، نړیوال تعامل، او نورو مهمو موضوعاتو په اړه بحثونه موجود دي. خو دا ټول د افغانستان داخلي بحثونه دي او باید د ملي اصلاح، اجماع، او مسؤولانه خبرو له لارې حل شي. هېڅ داخلي ستونزه د دې جواز نه شي جوړولای چې پردی ځواک زموږ پر خاوره تېری وکړي.
۱۷. د داخلي نیوکې او بهرني تېري ترمنځ تفکیک
داخلي نیوکه د اصلاح لپاره کېږي، خو بهرنی تېری د حاکمیت د ماتولو، د ولس د وېرولو، او د ملي ارادې د کمزورې کولو لپاره کارول کېږي. همدا توپیر باید روښانه وساتل شي. هغه څوک چې د افغانستان د داخلي ستونزو په پلمه د پاکستان حملې توجیه کوي، په حقیقت کې د ملي حاکمیت له اصل سره ټکر کوي.
۱۸. د تش په نامه افغاني حلقو اخلاقي او تاریخي رسوايي
په دې منځ کې ځینې داسې تش په نامه افغاني حلقې او افراد هم شته چې د پردیو په اشاره، د پردیو په تمویل، او د پردیو په حساب د پاکستان د حملو لپاره لابي کوي او بیا هڅه کوي دغه ظلم د سیاست، تحلیل، یا مصلحت په نامه پټ کړي. دا کسان که څه هم په نوم ځانونه افغانان بولي، خو په عمل کې نه د دې خاورې درد ورسره وي، نه د دې ولس غم، او نه د دې وطن د بقا احساس. تاریخ به د دوی دریځ د ملت پر وړاندې د اخلاقي ناکامۍ او سیاسي رسوایۍ په توګه ثبت کړي.
۱۹. د بهرني یرغل توجیهګري نه علمي ده، نه اخلاقي، نه ملي
علمي نقد حق دی، خو د بهرني زور تبلیغ نه علمي دی، نه اخلاقي، او نه ملي. هره هغه کړۍ چې د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم د تېري لپاره توجیه برابروي، د خپل ملت له درد څخه جلا درېږي او د تاریخ په محکمه کې به د خپلې کړنې حساب ورکوي. د ملت حافظه ښايي تېروتنه وبښي، خو د خاورې پر ضد توجیه شوې بې وفایي په آسانۍ نه هېروي.
۲۰. د مظلوم ولس او ظالم متجاوز ترمنځ روښانه کرښه
په دې قضیه کې باید الفاظ روښانه وي: پاکستان دلته د یوه ظالمانه پوځي رژیم په بڼه راڅرګندېږي چې زموږ پر پاکه خاوره تېری کوي، او افغان ولس دلته د هغه مظلوم ولس په توګه ولاړ دی چې له خپلې خاورې، خپلو خلکو، او خپل کرامت څخه دفاع کوي. د ظلم او مظلومیت ترمنځ د پولې خړول نه علمي امانت دی او نه اخلاقي انصاف. له همدې امله، د دې واقعیت بیان باید هم روښانه وي او هم مسؤولانه.
۲۱. د اسلامي ارزښتونو له نظره د خاورې دفاع
اسلام د ظلم رد، د بې ګناه وینې حرمت، د امانت ساتنه، او د ټولنې د امن دفاع لازم بولي. وطن د ګډ امانت حیثیت لري، او د هغه دفاع له دین، عقل، وجدان، او ملي غیرت سره سمون لري. همداراز اسلام د مشورې، عدالت، علم، او د رعیت د خیر غوښتنه هم لازمه ګڼي. نو د خاورې دفاع او داخلي اصلاح دواړه سره متضاد نه، بلکې بشپړوونکي اصول دي.
۲۲. د قومونو او ولسونو ترمنځ د کرکې رد
د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم او د هغه د متجاوزو پالیسو نقد باید هېڅکله د پاکستان د عام ولس، یا د کوم قوم، ژبې، او سیمې پر ضد د نفرت ژبه ونه ګرځي. علمي وطنپالي دا ایجابوي چې د دولت او پوځ پالیسۍ نقد شي، نه ولسونه. د افغان ملي قضیې اخلاقي لوړوالی هم په همدې کې دی چې له کرکې نه، بلکې له حق، عدالت، او حاکمیت څخه دفاع وکړي.
۲۳. د لیکوالانو، علماوو او فکري قشر مسؤولیت
لیکوال، استاد، عالم، ژورنالېست، او د فکر خاوند باید په داسې شېبو کې د ملت ژبه وي، نه د تفرقې. دوی باید ظلم په خپل اصلي نوم یاد کړي، درد مستند کړي، د داخلي اصلاح بحث له ملي دفاع څخه جلا وساتي، او ملت ته فکري لوری ورکړي. هغه ملتونه بقا مومي چې فکري طبقه یې د تجاوز او اصلاح ترمنځ تفکیک سم وساتي.
۲۴. تاریخي مسؤولیت او د راتلونکي نسل قضاوت
نننی سکوت، بې تفاوتي، او یا د تېري توجیه به سبا د تاریخ په حافظه کې د تور داغ په توګه پاتې شي. برعکس، نننی مقاومت، وفاداري، او د خاورې دفاع به د ملت د عزت په پاڼو کې ولیکل شي. راتلونکی نسل به له موږ پوښتي چې د خاورې، حاکمیت، او ملي کرامت په هغه سخت امتحان کې مو څه دریځ درلود.
۲۵. پایله او عمومي موندنې
د افغانستان پر پاکه خاوره د پاکستان د ظالمانه پوځي رژیم حملې د نړیوالو حقوقو، د دولتونو د حاکمیت، او د ملکي وګړو د خوندیتوب له بنسټیزو اصولو سره د جدي ټکر موضوع ده. د افغان ولس مقاومت ځکه مشروع دی چې دا د وطن، خاورې، عزت، او د بې ګناه خلکو د ژوند دفاع ده. په عین حال کې، له اوسني حاکم نظام سره د مشروعیت، زده کړو، حقوقو، نړیوال تعامل، او پراخ ملي مشارکت په باب ستونزې موجودې دي؛ خو دا ټول زموږ داخلي ملي مسئلې دي او باید د اصلاح، اجماع، او ملي مسؤولیت له لارې حل شي، نه د پردي بم، توپ، او هوايي یرغل په وسیله. موږ کولای شو هم له خپل نظام سره اختلاف ولرو، او هم له خپل وطن سره بې قید وفادار پاتې شو. موږ کولای شو هم د داخلي اصلاح غوښتنه وکړو، او هم د بهرني تېري پر وړاندې واحد ملي صف جوړ کړو. موږ کولای شو هم د اسلامي ارزښتونو دفاع وکړو، او هم د علم، عدالت، مشارکت، او ملي یووالي غوښتنه وکړو. د افغانستان د بقا، عزت، او راتلونکي لپاره همدا متوازن، علمي، وطنپال، او مسؤول دریځ تر ټولو اړین دی.
سرچینې او مراجع
[۱] ملګري ملتونه. د ملګرو ملتونو منشور، په ځانګړي ډول د ۲ مادې ۴ فقره او اړوند اصول.
[۲] د سره صلیب نړیواله کمېټه (ICRC). عرفي بشردوستانه حقوق، قاعده ۱: د ملکي وګړو او جنګیالیو د تفکیک اصل.
[۳] یوناما. «یوناما د افغانستان – پاکستان د نښتو د درولو غوښتنه کوي او د ملکي تلفاتو د زیاتوالي خبرداری ورکوي». ۳ مارچ ۲۰۲۶.
[۴] یونسکو او یونیسف. «په افغانستان کې د زده کړې د حق د ساتنې لپاره د اقدام غوښتنه». ۲۴ جنوري ۲۰۲۶.
[۵] د اسلامي همکاریو سازمان (OIC). د سیاسي چارو پرېکړهلیکونه، ۵۱مه ناسته، ۲۰۲۵؛ د افغان ښځو او نجونو د زده کړو او روزنې اړوند مادې.
[۶] رویټرز. «روسیه د افغانستان د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند». ۳ جولای ۲۰۲۵.
[۷] یوناما. «په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت تازه حال: اکتوبر – دسمبر ۲۰۲۵».