د پښتو او ټولو افغاني ژبو لپاره
د پښتوغږيزې ابېڅې چې ختيځپوهانو، هغه هم اروپايي آريانپوهانو او بيا پښتوپوهانو يې د نړيوالې سپڼپوهيزې ابېڅې (الفبای خن شناختی) يا
[International Phonetic Alphabet]
پر بنسټ رارغولې ده. هغه هم د نولسمې پېړۍ په روستيو کې يانې د نوې ژبپوهنې، او هممهاله د نوې پښتو ژبپوهنې (د نو ميالي فرانسي جېمز دارمستېتر له خوا له ۱۸۸۰تر۱۸۸۸ د پښتو غږپوهنې او آرپوهنې له کښنې سره) رادود شوې ؛ ورپسې يې المانی گايگر شاگرد او په پای کې د گايگر نوميالي نارويژي شاگرد له يوڅه کرونې سر پر۱۹۲۶ ز.کال دهماغو دواړو پښتوپوهانو پښتو اتېمولوژۍ له غځېدلې او کرولې بڼې
لپاره کارولې ده
او تر ټولو لاکره بڼه د ( افغانستان ژبپوهنې اطلس)) د څه باندې دېرشو افغاني ژبو (۲۸۴ گړدودو) لپاره کارول شوې ده. د دغه اطلس پروژه د آريانپوهانو د ۱۹۶۲ د اړوندې کانگرې په سپارښتنه رامنځته شوې ده او د ناروېژي پښتو پوهاند يا د لوېديځوالو په ستاينوم ((د افغا نستان د ژبو پلار)) د پروژې وياړلي مشر استاد ((گيورگ مورگنستيرن)) او زما د سيده سويسي استاد(( ژارژ ردار)) تر لارښونې لاندې له ۱۳۴۱ تر ۱۳۵۱ل. زما او دوه درو نورو کورنيو او بهرنيوله خوا تر سره شوې جې د چاپ چارې يې د پروفېسر ردار له اوږدې ناروغۍ او بيا مړينې (۲۰۰۳) راهيسې د برن پوهنتون د آريانپوهنې په څانگه کې بشپړتيا او چاپ ته سترگې پرلاره ده.
ما اړونده ابېڅې پر۱۳۵۵ لمريز کال د استاد حبيبي تر مشرۍ لاندې د زړو او نويو استادانو غونډې ته وړاندې کړې او تر هوکړې روسته پښتو ټولنې د استاد په بېځايه پرمايښت خپلې رسمي اورگان (زيري) اونيزه کې خپره کړې وه، خو د کوم تش په نامه ژبپوه په لاسوهنه له شپږ دېرشو څخه شپږڅلوېښتو توريو (سېمبولونو) ته رسولې چې تر اوسه يې د پوهنو اکادېمۍ په اډانه کې په هماغه بڼه په سيندونو (قاموسونو)کې د وينگ (تلفظ) په موخه پر کاراچوي. بيايې هم دهماغې آرې بڼې د ورځايناستي کولو لپاره زما هلې ځلې روانې دي او ډېر ځوان علمي غړي مې همغږۍ ته را هڅولي دي.
هرگوره، په دغه ترڅ کې دوه (ښ ṣ – ږ ẓ ) سېمبوله چې تش په کندهاري گړدود اړه لري او پر وړاندې يې د استاد مورگنستيرن سينير، انگرېزمېکنزي او د پروژې فرانسي آرياپوه (کيفر) د منځنۍ (غلجايي) پښتو (ښx̌ – ږ ğ ) کره بللي چې د پښتو نژدې پاميري خپلوانې او بيا يو څه لرې (نورستانې) خپلوانې ژبې يې هم لري.
د همدغو دوو توريو په پام کې نيولو سره د ٌ زيارٌ په نامه ددې لاندې د لازيات څرگنداوي په موخه دالاندې رغولی فونيميک فونټ د (قاموسونه آنلاين) د نوښتگر گران احمدولي اڅکزي څخه د پښتو له کره او ښکلي ليکډول سره يوځای غوښتلای شئ:
غږيزه ابېڅې (فونيميك الفبيټ)
| فونيميك | عادي | نوم | فونيميك | عادي | نوم | ||
| a | فتحه َ | زور يا فتحه | l | ل | لې | ||
| ā | الف | الف | m | م | مې | ||
| b | ب | بې | n | ن | نې | ||
| c | څ | څې | ṇ | ڼ | ڼې | ||
| č | چ | چې | o | و | اوږد(و) | ||
| d | د | دې | p | پ | پې | ||
| ̣ḍ(ð ) | ډ | ډې | r ṛ | ر ړ | رې ړې | ||
| e | ې | اوږده (ې) | ž ğ (ẓ) | ژ ږ | ژې ږې | ||
| Ə | – | زوركى | s | س | سې | ||
| g | گ | گې | š | ش | شې | ||
| γ | غ | غې | x̌ (ṣ) | ښ | ښې | ||
| h | هـ | هې | t | ت | تې | ||
| i | ي | لنډه ي | ṭ | ټ | ټې | ||
| j | ځ | ځې | u | و | لنډ (و) | ||
| ǰ(ĵ ) | ج | جې | w | و | نيمواك (و) | ||
| k | ك | كې | x | خ | خې | ||
| y | ى | نيمواکه (ی) | لکه په (يا، بيا) کې | ||||
| z | ز | زې | ay | ى | زورواله (ى) | ||
| Əy | زورکيواله | (ۍ) | |||||
خجنښه(–): چې د واوېلي تورو پر سر اچول کېږي، لکه (á).
د عربي ځانگړي توريو(ث،ح،ذ، ص،ض، ط،ظ، ع، ف،ق، ء) فونيمي سېمبولونو کارول
يوازې په قرآن او حديث کې اړين دي چې فونټ يې بياهم له ښاغلي اڅکزي [e-mail:wali achakzai@] راخپلولای شئ!
هيله ده، د نورې علمي نړۍ کولتور زموږ پښتانه اماتوران هم را خپل کړي، او يو دبل د پوهنڅانگې درناوی ولري، اوپه دې توگه ځا نته اجازه ور نه کړي ، چې په هره اړونده پوهنه او په دې تړاو په (پښتو) ژبپوهنه او ور پورې تړلو ربړو (مسألو) کې لاسوهنه وکړي، او په دې لړکې خپلسري ابېڅې (الفبأ) رامنځته کړي- نوې ساينتيفيکه ژبپوهنه د نوي طب غو ندې، بيرته دوه نيم زرکلن زاړه مهال ته ورستنېدای نه شي چې هر ((حکيم جي)) يې را وننگولای شي!- زيار[