د ډیورنډ د ۱۸۹۳م کال موافقه: د امیر عبدالرحمن خان د امضا اصلي تاریخي سند چېرته دی؟

د افغان ولس د تاریخ، ملي هویت او ځمکنۍ بشپړتیا په اړه د اصلي آرشیفي ثبوت غوښتنه

ډاکټر محمد همایون همت،

۱۲ نومبر ۲۰۲۶

— د ۱۸۹۳م کال له موافقې ۱۳۳ کاله وروسته

د ډیورنډ د کرښې په اړه تر ټولو بنسټیزه پوښتنه دا ده: د ۱۸۹۳م کال د نومبر د ۱۲مې موافقې هغه اصلي نسخه چې د امیر عبدالرحمن خان په خپل لاس امضا یا رسمي مهر ولري، چېرته ساتل کېږي؟

د دې مقالې بحث د اصلي سند، د هغه د آرشیفي ثبت او د افغان تاریخپوهانو د مستندو څېړنو پر بنسټ ولاړ دی. [۱، ۲، ۳]

د ۱۸۹۳م کال د نومبر ۱۲مه د ډیورنډ د موافقې تاریخي نېټه ده؛ د امیر عبدالرحمن خان د لاسلیک ثابته ورځ نه ده. تر څو چې د امیر د خپل لاس امضا یا رسمي مهر لرونکی اصلي، د تصدیق وړ سند وړاندې شوی نه وي، دا ورځ «د ډیورنډ تړون د لاسلیک ورځ» بلل ځانګړي علمي او تاریخي انصاف ته اړتیا لري. [۱، ۲، ۳]

۱. ولې د اصلي امضا ثبوت مهم دی؟

د افغانستان د تاریخ، ملي هویت او ځمکنۍ بشپړتیا په څېر مهمو موضوعاتو کې باید د هرې پرېکنده دعوې تر شا د کتو وړ اصلي سند وي. که د امیر د خپلې امضا د ثبوت پر ځای یوازې د وروسته چاپ شوې پاڼې متن قطعي دلیل وبلل شي، د افغان ولس له تاریخ او ملي حقونو سره علمي بې‌انصافي او جفا ده. تاریخي انصاف غوښتنه کوي چې د سند اصلي بڼه، د آرشیف شمېره، نېټه او د امضا یا مهر روښانه انځور وړاندې شي.

۲. د پوهاند محمد حسن کاکړ مستنده آرشیفي څېړنه

پوهاند ډاکټر محمد حسن کاکړ په خپل کتاب «A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901» (۲۰۰۶م)، ۱۸۲–۱۸۳ مخونو کې د امیر د امضا مسئله څېړي. هغه په خپلې پښتو مقالې «د ډیورنډ توافق لیک یا د ۱۸۹۳ کال د کابل کانونشن» کې هم لیکلي چې د لندن، نوي ډیلي او کابل په آرشیفونو کې یې د امیر په امضا د دې موافقې متن نه دی لیدلی. کاکړ زیاتوي چې امیر د فارسي متن امضا نه کړه، که څه هم ډیورنډ هغه متن امضا کړی و. له همدې امله نوموړی د انګلیسي متن د امضا په اړه هم جدي پوښتنه راپورته کوي. دا د لومړنیو آرشیفي اسنادو پر بنسټ د هغه د څېړنې اساسي موندنه ده. [۱]

۳. د برتانوي چاپ شوې نسخې نومونه اصلي امضا نه دي

د برتانوي هند د تړونونو د ۱۹۳۳م کال په رسمي ټولګه (Aitchison’s Treaties)، د ۲۵۷م مخ په پای کې دا دوه نومونه چاپ شوي دي: [۲]

H. M. Durand.
Amir Abdur Rahman Khan.

دا د چاپ شوې ټولګې لیکلې کرښې دي، نه د ۱۸۹۳م کال د امیر د خپل لاس د امضا مصدق عکس. د همدې چاپ په ضمیمه نقشه کې د «Not reproduced» یادونه هم شوې ده؛ یعنې نقشه په دې چاپ کې نه ده راوړل شوې. له همدې امله د چاپي نسخې د نومونو او د اصلي سند د امضا ترمنځ توپیر اړین دی. [۲]

۴. د بریتانیا آرشیف: د اصلي سند د کتنې مشخص ځای

د بریتانیا کتابتون په IOR/L/PS/7/73 دوسیه کې د ډیورنډ محرم راپور د ۴۴–۶۰ او د امیر اړوند د موافقې اسناد د ۶۶–۷۵ پاڼو تر شمېرو لاندې ثبت کړي دي. د نقشو اړوند جلا آرشیفي ثبتونه هم لري. دا فهرست ښيي چې اړوند تاریخي دوسیه شته؛ اوس اړینه ده د همدغو پاڼو اصلي عکسونه وکتل شي او په څرګنده وښودل شي چې د امیر شخصي امضا یا رسمي مهر په کوم مخ کې لیدل کېږي. [۳]

۵. د هیریس تاریخي حواله او د نقشې د امضا پوښتنه

د بریتانوي څېړونکي L. Harris د ۱۹۶۰م کال د دوکتورا څېړنې «British Policy on the North-West Frontier of India, 1889–1901» د ۲۳۹م مخ په حواله، ډاکټر رحمت ربي زیرکیار یو روایت نقل کړی چې له مخې یې د یوه قوم د وېش لپاره په نقشه کې ایستل شوې کرښه یاده شوې او امیر هغه نقشه نه وه امضا کړې. د انګلیسي نقل مهمه جمله دا ده: «this map the Amir had not signed». دا د هیریس د اصلي رسالې د مستقیمې کتنې پر ځای د زیرکیار له خپاره شوي نقل څخه اخیستل شوې حواله ده. د دې دعوې د بشپړ ارزښت لپاره باید د رسالې ۲۳۹م مخ او اصلي ضمیمه نقشه یو ځای وکتل شي. [۴]

۶. د نبي سهاک څېړنه او د موافقې تاریخي موخه

نبي سهاک د کینګز کالج لندن په ۲۰۲۱م کال د دوکتورا څېړنه کې د ډیورنډ کرښې تاریخي شالید، د امیر لیکونه او د موافقې د موخې مسئله څېړلې ده. د هغه د څېړنې پایله دا ده چې د موافقې لومړنۍ موخه د افغانستان او برتانوي هند د نفوذ د ساحو ټاکل وو. د موافقې په چاپي متن کې هم د «spheres of influence» عبارت راغلی دی. د نفوذ د ساحو تاریخي بحث د امیر د شخصي امضا د مادي ثبوت اړتیا نه ختموي. [۲، ۵]

همدارنګه بریتانوي لیکوال Bijan Omrani او Frank Ledwidge په ۲۰۰۹م کال کې د آرشیفي شواهدو پر بنسټ د کرښې د لومړني نړیوال سرحد په توګه د طرحه کېدو موضوع تر پوښتنې لاندې راوستې ده. دا څېړنه د کرښې د تاریخي تفسیر لپاره ارزښت لري، خو زموږ دلته بنسټیزه غوښتنه لا هم هماغه ده: د ۱۸۹۳م کال د موافقې د امیر د امضا اصلي سند دې څرګند شي. [۶]

۷. د امیر د ژوندلیک روایت د اصلي سند ځای نه نیسي

د «The Life of Abdur Rahman» د ۱۹۰۰م کال په دویم ټوک، ۱۶۱م مخ کې د موافقو د امضا کولو روایت شته. خو د پوهاند کاکړ په آرشیفي ارزونه کې د دې چاپ شوي ژوندلیک د ځینو برخو پر اعتبار نیوکه شوې ده. د یوې پېښې چاپ شوی روایت او د هماغې پېښې د امضا اصلي پاڼه یو شی نه دي. د تاریخي دعوې د پرېکړې لپاره دې دواړه شواهد په خپلو اصلي بڼو وکتل شي. [۱، ۷]

۷-الف. بنسټیزه تاریخي پوښتنه او د ملي او نړیوالو اسنادو ځواب

پوښتنه: ایا د ۱۸۹۳م کال د نومبر د ۱۲مې نېټې یادول دا ثابتوي چې امیر عبدالرحمن خان د ډیورنډ موافقه په همدې ورځ لاسلیک کړې وه؟

ځواب: نه. دغه نېټه د موافقې د تاریخي ثبت نېټه ده، خو د امیر د خپل لاس د لاسلیک ثبوت نه دی. د برتانوي هند د ۱۹۳۳م کال په رسمي ټولګه کې (ټوک ۱۳، مخونه ۲۵۶–۲۵۷) د موافقې متن او د دواړو لورو نومونه چاپ شوي دي؛ دا چاپ د ۱۸۹۳م کال د امیر د امضا لرونکې اصلي پاڼې مصدق انځور نه وړاندې کوي. د بریتانیا کتابتون اړوند اسناد په IOR/L/PS/7/73 دوسیه کې، د ۶۶–۷۵ پاڼو تر شمېرو لاندې ثبت کړي دي. تر هغه چې د امیر امضا یا رسمي مهر په اصلي سند کې، د آرشیفي شمېرې او د کتلو وړ انځور سره، ثابت نه شي، د نومبر ۱۲مه د هغه د «لاسلیک ورځ» بلل مستنده دعوه نه ده. [۱، ۲، ۳، ۹]

پوښتنه: افغان تاریخپوهان، لیکوالان او نړیوال آرشیفي اسناد په دې اړه څه وایي؟

پوهاند ډاکټر محمد حسن کاکړ په «A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901» (۲۰۰۶م)، ۱۸۲–۱۸۳ مخونو او په خپله «مکثی کوتاهی در مورد خط دیورند» (۲۰ نومبر ۲۰۱۲م) لیکنه کې د امیر د امضا اعتبار یوه جدي تاریخي ستونزه ګڼلې ده. هغه د لندن، نوي ډیلي او کابل د آرشیفونو د څېړنې په ترڅ کې د امیر په خپل لاس امضا شوې فارسي یا انګلیسي اصلي نسخه نه ده موندلې. د کاکړ دقیقه خبره د اصل سند د ثبوت غوښتنه ده. [۱، ۸]

ډاکټر نبي سهاک د کینګز کالج لندن د ۲۰۲۱م کال په دوکتورا څېړنه کې، په ځانګړي ډول د ۲۱۷–۲۳۰ مخونو په بحث کې، د امیر د رسمي لیکونو د امضا او مهر بېلګې څېړلې دي. د ۱۸۹۳م کال د اګست د ۲۲مې په مکتوب کې د امیر امضا ښيي او د نومبر د ۱۴مې د لیک په اړه هم بحث کوي. د هغه استدلال دا دی چې امیر خپله امضا کاروله، خو د ډیورنډ د موافقې په خپره شوې نسخه کې د ده امضا نه ښکاري. دا د اصل موافقې د امضا د معلومولو لپاره مهم آرشیفي بحث دی. [۱۰]

اکاډمیسین سلیمان لایق د ۲۰۱۷م کال د نومبر د ۱۲مې په ثبت شوې وینا کې په څرګنده ویلي چې د امیر عبدالرحمن خان له خوا د ډیورنډ د کرښې د رسمي کېدو د سند امضا نه ده ثابته شوې او دی د خپلو څېړنو په ترڅ کې داسې سند ته نه دی رسېدلی. پوهاند حبیب‌الله رفیع هم په هماغه نېټه څرګنده کړې چې د امیر د امضا او منلو داسې رسمي سند نه شته چې وړاندې شي. د دواړو څرګندونې د هماغې ورځې په نېټه لرونکي راپور کې ثبت دي. [۱۱]

مصطفی سالک په «امیر عبدالرحمن خان خاین و که اتل؟» (۲۲ جولای ۲۰۲۰م) کې لیکلي چې د شته نقلونو پر پاڼو د امیر لاسلیک نه ښکاري او تر هغه چې اصلي لاسلیک او د هغه اعتبار ونه ویني، د امضا دعوه نه مني. شاه محمود میاخېل په خپله «ولې د ډیورنډ فرضي کرښه په دې ورځو کې بیا مطرح کېږي؟» (۸ جنوري ۲۰۲۵م) مقاله کې لیکلي چې د خپاره شوي سند پر متن د امیر امضا نشته. ډاکټر صلاح‌الدین سعیدي هم په خپله خپره شوې مرکه کې د امضا شوي اصلي متن د نشتوالي خبره کړې ده. دا د لیکوالانو مستند، خپل خپاره شوي نظرونه دي. [۱۲، ۱۳، ۱۴]

استاد شهسوار سنګروال د «د پنجدې او ډیورنډ استعماري کرښې په اړه د یو شمېر سوالونو تاریخي ځوابونه» (۲۱ سپتمبر ۲۰۲۰م) په لیکنه کې په ښکاره پوښتنه کړې چې امیر عبدالرحمن خان دغه کرښه له چا سره لاسلیک کړې او اړوند اسناد اوس چېرته دي. د هغه د خپرې شوې لیکنې دا پوښتنه د اصلي سند د غوښتنې په برخه کې مهمه ده؛ دلته تر هغه زیاتې خبرې نه ورمنسوبوو چې خپله لیکنه یې ښيي. [۱۵]

د افغانستان د ستراتېژیکو او سیمه‌ییزو څېړنو مرکز هم په ۲۰۱۷م کال کې د پوهاند کاکړ آرشیفي موندنې رااخیستي او یادونه یې کړې چې د امیر په خپل لاس امضا شوې فارسي یا انګلیسي نسخه نه ده موندل شوې. دا د هماغې څېړنې تاییدوونکی تحلیلي نقل دی، نه د یوه نوي اصلي سند موندنه. [۱۶]

د نړیوالو اسنادو له مخې، برتانوي رسمي چاپ د موافقې متن او نومونه وړاندې کوي، د امیر د ژوندلیک دویم ټوک د موافقو د امضا کولو تاریخي بیان لري، او د بریتانیا کتابتون د ۱۸۹۳م کال اړوند دوسیه ثبت کړې ده. له بلې خوا، د کاکړ او سهاک څېړنې او د نورو یادو شوو افغان لیکوالانو څرګندونې د امیر د خپل لاس د امضا د اصلي ثبوت غوښتنه کوي. د دغو سرچینو د کره ارزونې پایله دا ده چې د چاپي متن په ښودلو یوازې د امیر شخصي امضا په قطعي ډول نه ثابتېږي. د اصلي سند بشپړه پاڼه، آرشیفي شمېره او د تصدیق وړ انځور دې وړاندې شي. [۱، ۲، ۳، ۷، ۱۰]

د افغانانو له تاریخ سره علمي انصاف دا دی چې د هر لیکوال خبره د هغه له خپلې سرچینې سره واخیستل شي، د سند د نه‌موندلو ادعا د ټولو آرشیفونو د قطعي نشتوالي په توګه ونه ښودل شي او پر یوه مهمه ملي مسئله پرېکنده حکم یوازې د کره ثبوت پر بنسټ وشي.

۸. د اصل سند د موندلو لپاره شپږ روښانه تاریخي پوښتنې

۱. د ۱۸۹۳م کال د نومبر د ۱۲مې موافقې اصلي نسخه په کوم آرشیف، کومه دوسیه او کوم مخ کې ساتل کېږي؟

۲. ایا د امیر عبدالرحمن خان خپل لاس امضا یا رسمي مهر په هغې اصلي پاڼه کې ښکاري؟ د تصدیق وړ بشپړ انځور یې چېرته دی؟

۳. د موافقې هغه فارسي او انګلیسي متنونه چې د هماغه وخت د اصل اسنادو په توګه یادېږي، چېرته دي؟ د هر متن اصلي بڼه او د امضا ځای دې وښودل شي.

۴. د موافقې ضمیمه نقشه په کوم آرشیف کې موجوده ده؟ ایا د امیر امضا یا مهر ورباندې لیدل کېږي؟

۵. د ۱۹۳۳م کال په چاپي ټولګه کې د امیر د نوم چاپول د هغه د خپل لاس د امضا د ثبوت په توګه په کوم دلیل منل کېدای شي؟

۶. د کاکړ د آرشیفي څېړنې، د هیریس په نامه د نقل او د بریتانوي آرشیف د ثبت ترمنځ د پوښتنو د روښانه کولو لپاره کوم اصلي عکس، نېټه او تصدیقي سند وړاندې کېږي؟

پایله: د تاریخي دعوې تر څنګ دې اصلي ثبوت وړاندې شي

د ۱۸۹۳م کال د نومبر ۱۲مه د موافقې نېټه ده، نه د امیر عبدالرحمن خان د لاسلیک ثابته ورځ. د ډیورنډ د موافقې په اړه د امیر عبدالرحمن خان د شخصي امضا دعوه د چاپي متن په پای کې د هغه د نوم په لیدلو نه شي ثابتېدای. پوهاند کاکړ د څو مهمو آرشیفونو له څېړنې وروسته د امیر په امضا متن نه دی موندلی. بریتانوي آرشیف کې د اړوندو اسنادو د دوسیې ثبت د اصلي نسخې د کتلو لار پرانیزي. د تاریخ، ملي هویت او ځمکنۍ بشپړتیا درناوی دا ایجابوي چې هره قطعي ادعا د امیر د امضا یا مهر د اصلي، کره او د کتلو وړ سند په وړاندې کولو ولاړه وي. د تاریخ په داسې حساسې مسئله کې بې‌ثبوته پرېکنده خبرې د افغان ولس له تاریخي حافظې سره جفا ده.

سرچینې او دقیقې حوالې

[۱] محمد حسن کاکړ، «د ډیورنډ توافق لیک یا د ۱۸۹۳ کال د کابل کانونشن»؛ همدارنګه A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901، Brill، ۲۰۰۶، مخونه ۱۸۲–۱۸۳.[انلاین سرچینه]

[۲] Aitchison’s Treaties، پنځم چاپ، ټوک ۱۳، ۱۹۳۳، مخونه ۲۵۶–۲۵۷؛ قطر ډیجیټل کتابتون، د برتانوي هند رسمي چاپي متن او د ضمیمې نقشې یادونه. [د چاپ اصل]

[۳] British Library, IOR/L/PS/7/73، د ډیورنډ اړوند اسناد: راپور ۴۴–۶۰؛ د موافقې دوسیه ۶۶–۷۵؛ د نقشو آرشیفي حوالې. [د کتابتون فهرست]

[۴] L. Harris, British Policy on the North-West Frontier of India, 1889–1901، PhD، University of London، ۱۹۶۰، مخ ۲۳۹؛ د رحمت ربي زیرکیار له خپاره شوي نقل سره. [انلاین سرچینه]

[۵] Nabi Sahak, The Origins of Anglo-Afghan Relations: Clarifying the Political Status of Durand Line 1893–2021، King’s College London، د دوکتورا څېړنه، ۲۰۲۱.[رسمي رساله]

[۶] Bijan Omrani and Frank Ledwidge, “Rethinking the Durand Line: The Legality of the Afghan-Pakistani Frontier,” RUSI Journal, ۱۵۴(۵)، ۲۰۰۹، مخونه ۴۸–۵۶. [انلاین سرچینه]

[۷] The Life of Abdur Rahman, vol. II، ۱۹۰۰، مخ ۱۶۱، د سلطان محمد خان په سمون؛ د موافقو د امضا په اړه چاپ شوی روایت. [د ژوندلیک دویم ټوک]

[۸] پوهاند محمد حسن کاکړ، «مکثی کوتاهی در مورد خط دیورند»، ۲۰ نومبر ۲۰۱۲م؛ د امیر د امضا او د موافقې د متن په اړه د لیکوال خپله مقاله. [د مقالې اصلي PDF]

[۹] Aitchison’s Treaties, Vol. XIII, 5th ed., 1933, pp. 256–257, British Library/Qatar Digital Library, IOR/L/PS/20/G3/14. [د ۲۵۷م مخ اصلي چاپ]

[۱۰] Nabi Sahak, The Origins of Anglo-Afghan Relations: Clarifying the Political Status of Durand Line 1893–2021, PhD thesis, King’s College London, 2021, pp. 217–230 (esp. 226–230). [رسمي دوکتورا رساله]

[۱۱] احمدشاه عرفانیار، «کدام سندى ميان افغانستان و انگلستان در مورد خط ديورند عقد نشده است»، ۱۲ نومبر ۲۰۱۷م؛ د سلیمان لایق او حبیب‌الله رفیع د څرګندونو ثبت. [د خبر اصلي متن]

[۱۲] مصطفی سالک، «امیر عبدالرحمن خان خاین و که اتل؟»، ۲۲ جولای ۲۰۲۰م؛ د اصلي امضا د نه‌موندلو او د چاپي نقلونو په اړه څرګند بحث. [د لیکوال خپره شوې مقاله]

[۱۳] شاه محمود میاخېل، «ولې د ډیورنډ فرضي کرښه په دې ورځو کې بیا مطرح کېږي؟»، ۸ جنوري ۲۰۲۵م. [د لیکوال اصلي مقاله]

[۱۴] ډاکټر صلاح‌الدین سعیدي، د ډیورنډ په اړه د هغه خپره شوې مرکه؛ وروستی سمون ۱ اګست ۲۰۲۴م. [د مرکې اصلي متن]

[۱۵] استاد شهسوار سنګروال، «د پنجدې او ډیورنډ استعماري کرښې په اړه د یو شمېر سوالونو تاریخي ځوابونه»، ۲۱ سپتمبر ۲۰۲۰م. [د لیکوال خپره شوې مقاله]

[۱۶] د ستراتېژیکو او سیمه‌ییزو څېړنو مرکز، «ډیورنډ قضیه؛ شالید او پر افغان-پاک اړیکو یې اغېزې»، ۲۰۱۷م؛ د کاکړ د موندنو بیا کتنه. [د څېړنیز مرکز تحلیل]

په درنښت
ډاکټر محمد همایون همت،

MD, PhD