د اوبو اهمیت، د کمښت لاملونه او د مخنیوي لارې چارې

ضیاالله

اوبه د الله تعالی له سترو نعمتونو څخه یو لوی نعمت دی، چې د ټولو ژوندیو موجوداتو د ژوند بنسټ جوړوي. اوبه د ژوند سرچینه ده او له اوبو پرته د انسانانو، حیواناتو او نباتاتو ژوند ناشونی دی. له همدې امله اوبه د انسانانو په ورځني ژوند کې ځانګړی اهمیت لري او ساتنه یې د هر انسان مسؤولیت دی.

اوبه نه یوازې د څښلو لپاره مهمې دي، بلکې د کرنې، صنعت، روغتیا، پاکوالي او د ورځني ژوند په بېلابېلو برخو کې هم اساسي رول لري.

انسانان د څښاک، پخلي، مینځلو او پاکوالي لپاره اوبو ته اړتیا لري. بزګران د خپلو کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره اوبه کاروي او فابریکې هم په خپلو تولیدي چارو کې له اوبو څخه ګټه اخلي.

همدارنګه نباتات د ودې لپاره اوبو ته اړتیا لري او حیوانات هم له اوبو پرته ژوند نه شي کولای. په همدې اساس ویلای شو چې اوبه د ژوند یوه نه بېلېدونکې برخه ده.

په نړۍ کې د اوبو کمښت یوازې د بارانونو د نه ورېدو ستونزه نه ده، بلکې طبیعي، اقلیمي او انساني عوامل هم پکې مهم رول لري. مهم لاملونه یې په لاندې ډول دي:

د اقلیم بدلون د اوبو د کمښت یو مهم لامل دی. د نړۍ د تودوخې په زیاتېدو سره د اوبو تبخیر ډېرېږي، د بارانونو او واورې د ورښت بڼه بدلېږي او په ځینو سیمو کې اوږدمهاله وچکالي رامنځته کېږي. کله چې واوره کمه وورېږي، د سیندونو او ویالو د اوبو کچه هم راټیټېږي.

د نړۍ د نفوس په زیاتېدو سره د څښاک، کرنې، صنعت او روغتیا لپاره د اوبو اړتیا هم زیاتېږي. کله چې د یوې سیمې نفوس ډېر شي، خو د اوبو سرچینې او د رسولو سیستمونه ورسره پراختیا ونه کړي، د اوبو کمښت رامنځته کېږي.

ځنګلونه د چاپېریال او طبیعي اوبو د دوران په ساتنه کې مهم رول لري. د ونو پرې کول د خاورې تخریب او د باراني اوبو د جذب کمښت رامنځته کوي، چې په پایله کې د ځمکې لاندې اوبو زېرمې هم اغېزمنېږي.

۴- د اوبو ککړتیا:

کله چې فاضله اوبه، صنعتي کثافات، کیمیاوي مواد او نور مضره توکي سیندونو، چینو او څاه‌ګانو ته داخل شي، د څښاک وړ اوبه ککړېږي. په دې توګه د اوبو سرچینې شته وي، خو د انسانانو د استعمال لپاره مناسبې نه وي.

په ځینو هېوادونو کې د اوبو د لېږد زړې شبکې، د نلونو خرابوالی او په کرنه کې د دودیزو اوبو لګولو طریقې د اوبو د ضایع کېدو لامل کېږي. د بېلګې په توګه، که بزګران په پراخه کچه د سیلابي اوبو له لارې خپلې ځمکې خړوبوي، د اوبو یوه برخه د تبخیر او ژورو طبقو ته د نفوذ له امله ضایع کېدای شي.

کله چې خلک د څښاک او کرنې لپاره له څاه‌ګانو څخه تر طبیعي بیا ډکېدو ډېرې اوبه راوباسي، د ځمکې لاندې د اوبو کچه ټیټېږي. دا ستونزه په وچو او ګڼ‌مېشتو سیمو کې ډېره جدي ده.

افغانستان هم یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د وچکالۍ او د اوبو د کمښت له ستونزې سره مخ دی. د بارانونو او واورې د ورښت کموالی، د اقلیم بدلون او د اوبو ناسم مدیریت د دې ستونزې له مهمو لاملونو څخه دي.

د بېلګې په توګه، په ۲۰۱۸ میلادي کال کې افغانستان له یوې سختې وچکالۍ سره مخ شو. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) د راپور له مخې، دغې وچکالۍ د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه ۲۲ ولایتونه اغېزمن کړي وو او شاوخوا ۱۰.۵ میلیونه کسان یې اغېزمن کړي وو.

د دغې وچکالۍ له امله کرنیزو ځمکو ته زیان ورسېد، د څارویو لپاره واښه کم شول، د څښاک د اوبو سرچینې وچې شوې او ګڼ شمېر کورنۍ له خپلو سیمو څخه کډه کېدو ته اړ شوې. په ځانګړي ډول د هرات او بادغیس ولایتونو خلکو له سختو ستونزو سره مخامخ شول.

دا بېلګه څرګندوي چې وچکالي یوازې د اوبو ستونزه نه ده، بلکې د کرنې، اقتصاد، روغتیا او د خلکو پر ورځني ژوند هم ناوړه اغېزې لري.

نه، د ځمکې ټولې اوبه په بشپړ ډول نه ختمېږي، ځکه اوبه د طبیعي دوران له لارې بېرته راګرځي؛ خو د څښلو وړ پاکې اوبه په ځینو سیمو کې دومره کمېدای شي چې د خلکو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړي.

له همدې امله باید د پاکو اوبو د سرچینو ساتنې ته ځانګړې پاملرنه وشي.

د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د اوبو کمښت شته، په ځانګړي ډول په وچو او ګرمو سیمو کې.

۱- افغانستان: د بارانونو او واورې د ورښت کموالی او د ځمکې لاندې اوبو کمېدل د اوبو ستونزې زیاتوي.

۲- پاکستان: په ځینو سیمو کې د څښاک او کرنې لپاره د اوبو کمښت شته.

۳- هند: د نفوس زیاتوالی او د ځمکې لاندې اوبو ډېر استعمال د اوبو پر سرچینو فشار زیاتوي.

۴- سومالیا: پرله‌پسې وچکالي د اوبو او خوراکي توکو د کمښت لامل کېږي.

۵- سعودي عربستان: د بارانونو کموالی او د طبیعي اوبو محدودې سرچینې د اوبو د کمښت ستونزه رامنځته کوي.

د یادونې وړ ده چې د اوبو کمښت په ټولو هېوادونو او سیمو کې یو شان نه دی. په ځینو سیمو کې د څښاک پاکې اوبه کمې دي او په ځینو نورو کې د کرنې او صنعت لپاره کافي اوبه نشته.

د اوبو تصفیه هغه بهیر دی چې له مخې یې له اوبو څخه ککړتیا، مضره مواد او ناروغي رامنځته کوونکي میکروبونه لرې کېږي، څو د انسانانو د څښلو او ورځني استعمال لپاره خوندي شي.

د اوبو د تصفیې مهمې لارې په لاندې ډول دي:

۱- د فلټر له لارې تصفیه:

په دې طریقه کې اوبه له ځانګړو فلټرونو تېرېږي، څو شګه، خاوره، دوړې او نورې وړې ذرې ترې جلا شي.

۲- د جوشولو له لارې تصفیه:

د اوبو جوشول د ډېرو ناروغي رامنځته کوونکو میکروبونو په له منځه وړلو کې مرسته کوي. دا د کورنیو لپاره یوه ساده او ګټوره طریقه ده؛ خو د کیمیاوي ککړتیاوو د لرې کولو لپاره کافي نه ده.

۳- د کلورین په وسیله تصفیه:

په ډېرو ښارونو کې د اوبو د پاکولو لپاره کلورین کارول کېږي. کلورین د اوبو ډېری زیانمن میکروبونه له منځه وړي او د اوبو د زېرمه کولو پر مهال هم د بیا ککړېدو مخنیوي کې مرسته کوي. البته اندازه او طریقه یې باید د روغتیايي معیارونو له مخې وټاکل شي.

۴- د لمر د وړانګو په وسیله تصفیه:

په ځینو سیمو کې د لمر د وړانګو په مرسته د اوبو د میکروبونو د کمولو یوه ساده طریقه کارول کېږي. دا طریقه د کورنیو لپاره ګټوره کېدای شي، خو د ډېرو ککړو اوبو د پاکولو بدیل نه دی.

۵- د مالګینو اوبو خوږول:

ځینې هېوادونه د پرمختللې ټکنالوژۍ په مرسته د سمندرونو مالګینې اوبه د څښلو وړ ګرځوي. دې بهیر ته د مالګینو اوبو خوږول یا تصفیه ویل کېږي.

د اوبو د کمښت د مخنیوي په برخه کې د بېلابېلو هېوادونو عملي تجربې

ځینو هېوادونو د اوبو د کمښت د ستونزې د حل لپاره ځانګړې لارې چارې غوره کړې دي:

سعودي عربستان د سمندر د مالګینو اوبو د تصفیې په برخه کې پراخې هڅې کړې دي. دغه هېواد د پرمختللو فابریکو په وسیله د سمندر اوبه تصفیه کوي او د څښاک او ورځني استعمال لپاره ترې ګټه اخلي.

اسرائیل د مالګینو اوبو د تصفیې او د فاضله اوبو د بیا کارونې په برخه کې پرمختللي سیستمونه لري. د دغه هېواد د کرنې یوه مهمه برخه د تصفیه شویو فاضله اوبو په وسیله خړوبېږي.

سنګاپور د اوبو د کمښت د مخنیوي لپاره د فاضله اوبو د پرمختللې تصفیې ځانګړی سیستم جوړ کړی، چې د NEWater په نوم پېژندل کېږي. په دې سیستم کې کارول شوې اوبه په څو پړاوونو کې تصفیه کېږي او د صنعتي او نورو مناسبو اړتیاوو لپاره بیا کارول کېږي.

هالنډ د باراني اوبو د مدیریت، د سیلابونو د کنټرول او د اوبو د زېرمه کولو په برخه کې ځانګړې تجربې لري. دغه هېواد د اوبو د سرچینو د ساتنې لپاره پرمختللي سیستمونه کاروي.

استرالیا د اوږدمهاله وچکالیو د مخنیوي لپاره د اوبو د سپما، د باراني اوبو د راټولولو او د فاضله اوبو د بیا کارونې پروګرامونه پلي کړي دي.

افغانستان د دغو تجربو څخه څنګه ګټه اخیستلای شي؟

افغانستان هم کولای شي د یادو هېوادونو له تجربو ګټه واخلي او د اوبو د کمښت د ستونزې د حل لپاره لاندې اقدامات ترسره کړي:

۱- په ښارونو او کلیو کې د څښاک د اوبو د تصفیې مرکزونه جوړول.

۲- د باراني او واورینو اوبو د زېرمه کولو لپاره بندونه او کوچني حوضونه جوړول.

۳- د څاه‌ګانو او د ځمکې لاندې اوبو د بې‌ځایه ایستلو مخنیوی.

۴- د کرنې لپاره د څاڅکي اوبو لګولو سیستم پراخول.

۵- د ښارونو فاضله اوبه تصفیه کول او د مناسبو معیارونو له مخې یې د کرنې او نورو برخو لپاره بیا کارول.

۶- د خلکو لپاره د پاکو اوبو د اهمیت او سپما په اړه عامه پوهاوی رامنځته کول.

۷- د سیندونو، چینو او طبیعي سرچینو ساتنه او د اوبو د ککړتیا مخنیوی.

د اوبو د ضایع کېدو مخنیوی باید څه ډول وکړو؟

د اوبو د سپما او ساتنې لپاره هر انسان باید په خپل ورځني ژوند کې لاندې ټکي په پام کې ونیسي:

۱- کله چې غاښونه برس کوو یا لاسونه په صابون مینځو، باید د اوبو نل بند کړو.

۲- که د کور له نلونو څخه اوبه څاڅکي، باید ژر تر ژره یې ترمیم کړو.

۳- د موټر مینځلو پر مهال باید د اوبو له بې‌ځایه مصرف څخه ډډه وکړو.

۴- د حمام پر مهال باید د اړتیا په اندازه اوبه مصرف کړو او حمام اوږد نه کړو.

۵- د کرنې لپاره باید د اوبو له مناسبو او سپما کوونکو لارو چارو څخه ګټه واخلو.

۶- د سیندونو، ویالو او چینو اوبه باید په کثافاتو او نورو مضرو موادو ککړې نه کړو.

۷- د ونو او ځنګلونو ساتنې ته باید پاملرنه وکړو، ځکه ونې د چاپېریال په ساتنه کې مهم رول لري.

اوبه د ژوند یوه مهمه سرچینه او د الله تعالی لوی نعمت دی. د نړۍ د نفوس زیاتوالی، د اقلیم بدلون، وچکالي، د اوبو ککړتیا او ناسم مدیریت هغه عوامل دي چې د پاکو اوبو د کمښت ستونزه یې جدي کړې ده.

لکه څنګه چې د نړۍ ځینو هېوادونو د اوبو د تصفیې، بیا کارونې او زېرمه کولو لپاره عملي ګامونه اخیستي، افغانستان هم باید د اوبو د مدیریت او ساتنې لپاره ورته اغېزمنې لارې چارې غوره کړي.

موږ باید پوه شو چې پاکې اوبه یوازې زموږ د اوسني ژوند اړتیا نه ده، بلکې د راتلونکو نسلونو حق هم دی. نو هر انسان باید د اوبو په ساتنه کې خپل مسؤولیت ادا کړي، له بې‌ځایه مصرف څخه یې ډډه وکړي او د دې ارزښتناک نعمت په ساتلو کې فعاله ونډه واخلي.

ومن الله التوفیق