راپور: عبدالرحمان ثاقب
څلورویشت کلن تاجالدین د بلوچستان د کوټې اوسېدونکی و. نږدې درې کاله مخکې یې کوژده شوې وه، خو د واده نېټه یې لا نه وه ټاکل شوې. د واده د نېټې ترڅنګ، د واده درنو لګښتونو او د ولور د لوړې کچې برابرول هم د هغه او کورنۍ لپاره یوه لویه اندېښنه وه.
تاجالدین د واده د لګښتونو د برابرولو لپاره پرېکړه وکړه چې د مزدورۍ لپاره ایران ته ولاړ شي. هغه له قانوني اسنادو پرته، د قاچاقبرانو په مرسته له پولې واوښت او له یوه ستونزمن سفر وروسته د ایران د سیستان او بلوچستان ولایت میرجاوې سیمې ته ورسېد. هغه هیله درلوده چې څو میاشتې به سخت کار وکړي، یو څه پیسې به وګټي او بېرته به خپلې کورنۍ ته ستون شي.
د تاجالدین د کورنۍ په وینا، هغه د میرجاوې په یوه سیمه کې د هندواڼو په بڼ کې په سخت بدني کار بوخت و. خو د هغه د سفر پایله د تمې خلاف غمجنه شوه. نږدې درې میاشتې وروسته، د سختې تودوخې او لمر وهلو له امله یې روغتیايي حالت خراب شو او ژوند یې له لاسه ورکړ. د هغه د مړي بېرته لېږدول هم له ستونزو سره مخ شول او په سختۍ یې کورنۍ ته ورسېد.
تاجالدین ایران ته د خپل واده لپاره د پیسو ګټلو په موخه تللی و، خو هغه سفر چې باید د نوي ژوند د پیل لپاره یې مالي ملاتړ برابر کړی وای، د هغه د ژوند وروستی سفر شو. د هغه مړینې نه یوازې یوه کورنۍ له خپل ځوان زوی څخه بېبرخې کړه، بلکې د واده هیلې یې هم په ماتم بدلې کړې.
د یوه ځوان تر مړینې شاته لویه ټولنیزه غمیزه
د تاجالدین کیسه یوازې د یوه ځوان د ناڅاپي مړینې کیسه نه ده، بلکې د هغې پراخې ټولنیزې ستونزې یوه بېلګه هم ده چې پکې بېکاري، اقتصادي ستونزې او د واده درانه لګښتونه ځینې ځوانان اړ باسي چې په خطرناکو لارو بهرنیو هېوادونو ته د کار لپاره ولاړ شي.
د کار لپاره بهر ته تګ په خپله ستونزه نه ده، خو هغه مهال خطرناک کېږي چې یو کس قانوني اسناد او خوندي کاري فرصت ونه لري. په ناقانونه سفرونو کې د نیول کېدو، ناوړه چلند، فزیکي استثمار او د ناروغیو خطرونه شته. تاجالدین هم د داسې سفر له خطرونو سره مخ شو او هغه لاره چې د اقتصادي ستونزو د حل لپاره یې غوره کړې وه، د ده د ژوند د پای لامل شوه.
ولور؛ دود که مالي او ټولنیز فشار؟
ولور د پښتني او ځینو نورو سیمهییزو ټولنو له پخوانیو دودونو څخه دی چې بڼه او اندازه یې له سیمې تر سیمې توپیر کوي. په ځینو کورنیو کې دا د واده د مالي هوکړې یوه برخه ګڼل کېږي، خو د ولور لوړه کچه د ځوانانو پر اوږو دروند پېټی اچوي.
په بلوچستان کې د ولور اندازه
د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، په بلوچستان کې د ولور اندازه په ځینو سیمو کې له پنځو تر پنځلسو لکو کلدارو پورې رسېږي. د هغو ځوانانو لپاره چې عاید یې یوازې د ورځنۍ مزدورۍ له لارې برابرېږي، د دومره پیسو راټولول د کلونو سخت کار ته اړتیا لري.
د ملګرو ملتونو د نفوس صندوق (UNFPA) د ۲۰۲۱ کال د څېړنو په اړه په لیکنه کې د ولور د پرېکړو یادونه هم شوې ده؛ خو د دې ادعا د کرهوالي لپاره د څېړنې اصلي سرچینه باید وکتل شي.
ولور او شرعي مهر جلا مفاهیم دي
د ولور په اړه د بحث پر مهال د مهر او ولور ترمنځ توپیر پېژندل اړین دي. دیني عالم مولانا محمد عليم بسمل وايي: «مهر د ښځې شرعي حق دی چې خاوند یې د ادا کولو مکلفیت لري. خو هغه پیسې چې د دود له مخې د زوم کورنۍ د ناوې پلار یا سرپرست ته ورکوي، ولور بلل کېږي.»
د هغه په وینا، په اسلام کې د ولور لپاره کومه ټاکلې اندازه نه ده ټاکل شوې. که د ولور لوړه کچه ځوانان له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ کوي او خطرناکو لارو ته یې هڅوي، نو د دې دود د زیانونو مخنیوي ته اړتیا ده.
پوهاوی او د دودونو بدلون
لیکوال، ادیب او وکیل فاروق سرور وايي چې ولور په پښتني ټولنه کې بېلابېل اړخونه لري، خو د زدهکړو له پراختیا او ټولنیزو بدلونونو سره د واده دودونه هم د بدلون په حال کې دي.
د هغه په وینا، په پښتني ټولنه کې د واده ډېری لګښتونه د زوم پر کورنۍ وي او په ځینو مواردو کې له ولور څخه ناسمه ګټه اخیستل شوې ده. سرور وايي چې د پوهاوي زیاتوالی، زدهکړې او ټولنیز بدلونونه د واده په دودونو کې د اصلاحاتو لاره هوارولی شي.
د نجلۍ رضا او ټولنیزه پوښتنه
په کوټه کې مدني فعاله روزینه خلجۍ وايي چې د ولور په ټاکلو کې ډېری وخت د نجلۍ نظر او غوښتنو ته پام نه کېږي. د هغې په وینا، واده باید د دواړو لوریو پر رضایت، خواخوږۍ او متقابل درناوي ولاړ وي، نه پر مالي غوښتنو او سوداګریزو خبرو.
هغه زیاتوي چې د ولور لوړه کچه د دواړو کورنیو ترمنځ اړیکې خرابولی شي او ځوانان له سخت رواني فشار سره مخ کولای شي.
کله چې اقتصادي ستونزې خطرناکې کډوالۍ ته لاره هواروي
د کوټې یو بل ځوان، عزت خان، چې په وینا یې له ورته ستونزو سره مخ شوی، وايي: «د خلکو پیغورونو او د ولور غوښتنو دې ته اړ کړم چې له قانوني اسنادو پرته ایران ته واوښتم. په لاره کې له تندې، لوږې او د مرګ له وېرې سره مخ وم. ما خپل ژوند په خطر کې واچاوه، یوازې د دې لپاره چې دا ټولنیز پېټی له اوږو پورته کړم.»
د حل لارې او هیلهبښونکي پرمختګونه
که څه هم د تاجالدین کیسه دردناکه ده، خو په ځینو پښتني سیمو او قبایلو کې د دیني عالمانو او قومي مشرانو پرېکړو ښودلې چې د ولور د کچې محدودول او د ودونو ساده کول ممکن دي.
که دا ډول پرېکړې په نورو کلیو او سیمو کې هم عملي شي، د تاجالدین په څېر د ډېرو ځوانانو اقتصادي ستونزې کمېدای شي او هغوی به د واده د لګښتونو برابرولو لپاره خطرناکو لارو ته له تګ څخه وژغورل شي.