د کابل د سیورو تر شا؛ څوک روایت لیکي، څوک حساب ورکوي؟

د حمدالله محب او تم حسین د «Shadows Over Kabul» کتاب یوه ولس‌محوره، سندمحوره او انتقادي لیکنه

د لیکنې دریځ

دا مقاله نه د زلمي خلیلزاد، محمد اشرف غني، حامد کرزي، طالبانو، امریکا، پاکستان او نه د کوم بل سیاسي لوري دفاعیه ده. د ټولو لوریو کړنې او پرېکړې د تاریخ او ولس د پوښتنې وړ دي. دلته یوازې دا ارزول کېږي چې د محب او حسین روایت د لومړنیو اسنادو، خپلواکو ارزونو او مقابل شواهدو په رڼا کې څومره ټینګ ولاړ دی.

محمد همایون همت

سپتمبر ۲۰۲۶

لنډیز: مهم کتاب، نږدې شاهد، او د حساب سخت معیار

«Shadows Over Kabul: An Insider’s Account of the Fall of the Afghan Republic» د حمدالله محب او تم حسین ګډ کتاب دی. د Bloomsbury Academic رسمي پاڼه یې د خپرېدو نېټه ۱۷ سپتمبر ۲۰۲۶، ۲۴۸ مخونه، او د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۴ ترمنځ له محب سره اوږدې مرکې د اثر د بنسټ په توګه یادوي.[۱] کتاب د جمهوریت سقوط د هغه چا له سترګو بیانوي چې د واک په زړه کې و. همدا نږدېوالی روایت ته ارزښت ورکوي؛ خو په عین وخت کې د راوي د خپل نقش، پرېکړو او اټکلونو د روښانه حساب اړتیا هم زیاتوي.

د دې مقالې بنسټیزه پوښتنه روښانه ده: کله چې یو پخوانی لوړپوړی چارواکی د یوه نظام د سقوط کیسه لیکي، ایا د نورو د پرېکړو تر څنګ خپل مقام، واک او مسئولیت هم په هماغه معیار ارزوي؟ دلته د چا پر نیت حکم نه کېږي. ثابت واقعیت، منسوب نظر، ادعا او تحلیلي پایله سره بېلې ساتل کېږي؛ او د افغان ولس د معلوماتو حق د ارزونې مرکزي اصل ګڼل کېږي.

کلیدي کلمې: افغانستان، جمهوریت، حمدالله محب، تم حسین، دوحه، ملي امنیت، SIGAR، حساب ورکونه، د ۲۰۲۱ سقوط.

د څېړنې چوکاټ: نه دفاعیه، نه محکمه؛ د روایت او سند مقابله

د افغانستان د جمهوریت سقوط نه په یوه شخص کې راټولېږي، نه په یوه معامله، او نه په یوه ورځ. د زلمي خلیلزاد مذاکراتي نقش، د اشرف غني د حکومتولۍ طرز، د حامد کرزي د دورې میراث، د امریکا – ناټو د اشغال د پای ته رسولو او وتلو تګلاره[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]، د پاکستان سیمه‌ییز سیاست، د طالبانو پوځي او سیاسي تګلاره، او د جمهوري نظام فساد او اداري کمزورۍ هر یو جلا او ژور بحث غواړي. د دې مقالې موخه د دغو لوریو دفاع یا محکومول نه دي؛ موخه دا ده چې د محب او حسین روایت له اسنادو سره مخامخ او علمي وازمویل شي.

یو مهم حد باید له پیله روښانه وي: دلته هغه مطالب ارزول کېږي چې د کتاب په رسمي معرفي، د فصلونو په فهرست، د محب په ثبت شوو مرکو او خپلواکو عامه اسنادو کې د تایید وړ دي. هره جمله چې د کتاب له بشپړ متن او دقیق مخ سره نه وي ثابته شوې، د کتاب د لفظي اقتباس په توګه نه وړاندې کېږي. دا توپیر د علمي امانت او منصفانه نقد بنسټ دی.

د شواهدو څلور پوښتنې

هرې مهمې ادعا ته څلور ساده خو سختې پوښتنې کوو:

اصلي سرچینه یې څه ده؟

خپلواک سند یې تاییدوي که نه؟

مخالف شواهد څه وايي؟

او د ادعا کوونکي خپل نقش او مسئولیت په همدې موضوع کې څه و؟

۱. ولې دا کتاب ارزښت لري؟ ځکه راوي د صحنې په منځ کې و

Bloomsbury کتاب د جمهوریت د سقوط د یوه «دننه شاهد» روایت بولي. د درېیمې برخې نوم «The Fall – Why the Republic Fell» دی، او د فصلونو په سرلیکونو کې «Zalmay Khalilzad and the Great Betrayal (خیانت)»، «The Prisoner Release – A Turning Point in the Collapse»، «Pakistan»، د ولسمشرۍ بحران، د سولې خبرې او د سقوط وروستۍ ورځې شاملې دي.[۱]

د خپرونکي په تشریح کې د «betrayal (خیانت)» کلیمه هم راغلې ده.

دا د کتاب د روایت چوکاټ ښيي؛ خو «خیانت» یو دروند تاریخي او اخلاقي حکم دی، او د داسې حکم لپاره تر جذاب سرلیک ډېر پیاوړی سند پکار دی.

د کتاب لوی قوت هماغه ځای دی چې لوی محدودیت یې هم ترې راولاړېږي:

محب د پرېکړو مرکز ته ډېر نږدې و. هغه یوازې عیني شاهد نه و؛ د ملي امنیت سلاکار او د امنیتي رهبرۍ برخه هم و. له همدې امله، د هغه شهادت هم لومړنۍ سرچینه (primary source) ده او هم د څېړنې موضوع. نږدې شاهد ډېر څه ویني؛ خو د خپل ځای، اختیار او مسئولیت له سیوري هم بشپړ نه شي بېلېدای.

۲. له کمپیوټر انجینرۍ تر ارګ: چټک عروج او د اهلیت مشروع پوښتنه

د Brunel University London په رسمي ارشیف کې د محب د ۲۰۱۴ کال دوکتورا رساله د «End-to-End 3D Video Communication over Heterogeneous Networks» تر عنوان لاندې ثبت ده. د هغه علمي څانګه Electronic and Computer Engineering وه.[۲] په بله وینا، د ده رسمي اکادمیک تخصص په برېښنايي او کمپیوټري انجینرۍ او مخابراتي شبکو کې و، نه په پوځي علومو، استخباراتو یا امنیتي مطالعاتو کې.

د Washington Post د ۲۰۱۶ راپور له مخې، محب د ۲۰۰۹ کال د اشرف غني له انتخاباتي ټیم سره کار وکړ؛ د ۲۰۱۴ له ټاکنو وروسته د ولسمشر د دفتر مرستیال رئیس شو او نږدې یو کال وروسته، په ۳۲ کلنۍ کې، واشنګټن ته سفیر وټاکل شو. راپور یادوي چې هغه تر دې مخکې رسمي دیپلوماتیکه تجربه نه لرله او خپله محب هم د ټاکنې په اورېدو حیران شوی و.[۳]

Reuters د ۲۰۱۸ د اګست پر ۲۵ راپور ورکړ چې اشرف غني ۳۵ کلن محب، چې هغه مهال په امریکا کې سفیر و، د حنیف اتمر پر ځای د ملي امنیت سلاکار وټاکه.[۴]

له دغو حقایقو څخه بې له اضافي سند څخه د واسطې، فساد یا بې‌کفایتۍ نتیجه اخیستل علمي نه دي. خو د اهلیت پوښتنه پر خپل ځای مشروع ده:

د یوه جګړه‌ځپلي هېواد د سفارت او بیا د ملي امنیت د تر ټولو حساس مشورتي مقام لپاره کومې مسلکي تجربې، امنیتي پوهې او رهبرۍ ته اړتیا وه؟

او د ټاکنې پر مهال دا معیارونه څنګه سنجول شوي وو؟

د ۲۰۰۴ اساسي قانون ۵۰مه ماده دولتي استخدام له وړتیا سره تړي، او ۶۴مه ماده ولسمشر ته د لوړپوړو ټاکنو پراخ صلاحیت ورکوي.[۵]

قانوني صلاحیت او مسلکي مناسب‌والی یوه پوښتنه نه، بلکې دوه جلا پوښتنې دي.

۳. تم حسین څه ورزیاتوي؟ د ژورنالېزم تجربه، خو د ادعاوو خپلواک تضمین نه

The Orwell Foundation تم حسین یو تحقیقي ژورنالېست معرفي کوي چې پر شخړو، ترهګرۍ، کډوالو او انساني قاچاق یې کار کړی، د ITV News لپاره specialist producer پاتې شوی او د Near and Middle Eastern Studies ماسټري لري.[۶] دا مخینه د مرکې، روایت جوړونې او د موادو د منظمولو لپاره مهمه مسلکي پانګه ده.

خو د شریک لیکوال مسلکي اعتبار په خپله د محب د هرې ادعا خپلواک تصدیق نه شي کېدای. Bloomsbury وایي کتاب د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۴ ترمنځ له محب سره پر ساعتونو مرکو ولاړ دی.[۱] ځکه د هرې لویې دعوې اصلي معیار دا دی: له محب څخه بهر کوم لومړني اسناد شته؟ څو خپلواک شاهدان یې تاییدوي؟ او له مخالفو روایتونو سره څنګه مقابله شوې ده؟

۴. سقوط ولې په یوه نوم نه خلاصېږي؟ اسناد یو څو علتي انځور ښيي

SIGAR په «Why the Afghan Government Collapsed» راپور کې د سقوط شپږ یو له بل سره تړلي عوامل راوباسي: افغان حکومت د امریکا د حتمي وتلو واقعیت ناوخته ومانه؛ له امریکا-طالبانو خبرو څخه د افغان حکومت ایستل یې موقف کمزوری کړ؛ د کابل مذاکراتي دریځ د توافق لاره تنګه کړه؛ طالبان جوړجاړي ته چمتو نه وو؛ اشرف غني د یوې تنګې وفادارې کړۍ له لارې حکومت کاوه؛ او شدید مرکزیت، فساد او د مشروعیت کمزوري اوږدمهاله ستونزې وې.[۷]

دا موندنې د محب د ځینو نیوکو ملاتړ کوي، په ځانګړي ډول د دې نظر چې د افغان حکومت څنډې ته کېدل زیانمن وو.

خو همدغه راپور سقوط یوازې د خلیلزاد، امریکا یا یوه افغان سیاستوال پر غاړه نه اچوي. د اسنادو عمومي انځور څو علتي (multi-causal) دی.

نو هر روایت چې د ټول سقوط دروند بار پر یوه شخص یا یوه پرېکړه ږدي، د نورو عواملو د کم‌اهمیته ګڼلو لپاره لا پیاوړي شواهد غواړي.

۵. دوحه: جمهوریت څنګه د پرېکړې له اصلي مېز څخه څنډې ته شو؟

SIGAR په څرګندو ټکو وایي چې له امریکا-طالبانو مستقیمو خبرو څخه د افغان حکومت ایستل د کابل حکومت کمزوری او طالبان یې زړور کړل.[۷]

له همدې امله، دا نیوکه چې د دوحې د مذاکراتو جوړښت د جمهوریت سیاسي وزن راکم کړ، یوازې د محب شخصي شکایت نه دی؛ خپلواک رسمي ملاتړ هم لري.

خو د تاریخي مسئولیت په سنجولو کې باید انډول وساتل شي.

د سولې بهیر د امریکا د ولسمشرۍ د سیاست، د طالبانو د پوځي هدفونو، د افغان حکومت د انتخابونو، د سیمه‌ییزو قدرتونو د محاسبو او د اوږدې جګړې د ستړیا ګډ محصول و.

د خلیلزاد یا بل مشخص شخص په اړه هره درنه دعوه باید د غونډو له یادښتونو، رسمي تلګرامونو، لیکلو اسنادو یا د څو خپلواکو ګډونوالو له شهادت سره وتړل شي.

شخصي اختلاف د تاریخي ثبوت ځای نه شي نیولی.

۶. پنځه زره بندیان: له سیاسي چوکاټه تر عملي اغېز؛ څه ثابت دي؟

د ۲۰۲۰ د فبرورۍ ۲۹ د امریکا-طالبانو په تړون کې تر ۵۰۰۰ پورې طالب بندیانو او تر ۱۰۰۰ پورې د مقابل لوري بندیانو د خوشې کېدو چوکاټ یاد شوی و.[۸] د امریکا د بهرنیو چارو وزارت وروسته ثبت کړل چې افغان حکومت ۵۰۰۰ طالب بندیان خوشې کړل او طالبانو ۱۰۰۵ افغان بندیان خوشې کړل.[۹]

دلته مسئولیت دوه پوړونه لري:

د بندیانو د تبادلې سیاسي چوکاټ د امریکا-طالبانو له تړون سره تړلی و، خو عملي خوشې کول د افغان دولت له اجرایي بهیر څخه هم تېر شول.

د کتاب ۱۵م فصل دا موضوع د سقوط «Turning Point» بولي.[۱]

د دې دعوې د سببي وزن د سنجولو لپاره باید وښودل شي چې څو خوشې شوي کسان بېرته جګړې ته ستانه شول،

په کومو عملیاتو کې یې ونډه لرله، او دغه اغېز د هوايي ملاتړ د کمېدو، د قراردادیانو د وتلو، د قوماندې د ګډوډۍ او د مورال د ماتېدو له اغېزو څخه څنګه جلا کېږي.

د موضوع اهمیت روښانه دی؛ خو دقیق سببي وزن یې لا جلا تحلیل غواړي.

۷. له مشورې تر عملیاتو: د ملي امنیت سلاکار د قوماندې په کوم ځای کې و؟

د SIGAR «Why the Afghan Security Forces Collapsed» راپور د محب د نقش په اړه مشخص انتقادونه راټول کړي. راپور وایي لسو پخوانیو افغان چارواکو چې له SIGAR سره یې خبرې کړې وې، د محب د تجربې او کړنو سخت انتقاد کړی. د راپور له مخې، د مرکو او نورو معلوماتو پر بنسټ محب په امنیتي پلان جوړونه او عملیاتي چارو کې پراخ نفوذ پیدا کړی و؛ د قوماندانانو په ټاکنه، د ځواکونو په لېږد او ځینو هدفي پرېکړو کې یې لاس درلود، او ځینې امرونه د عادي قوماندې له سلسلې بهر تلل.[۱۰]

همدغه راپور د ولسمشرۍ ماڼۍ د پرېکړو د ډېر تمرکز او د «تنګې کړۍ» ستونزه هم یادوي. دا موندنې د محکمې حکم نه دي؛ ډېری یې د پخوانیو چارواکو د مرکو، څېړنیزو ارزونو او رسنیزو راپورونو پر بنسټ دي. نو باید د منسوبو انتقادونو په توګه ولوستل شي، نه د جرم د ثابت حکم په توګه. خو د کتاب پر وړاندې یې پوښتنه جدي ده: که ملي امنیت سلاکار د نورو د پرېکړو حساب غواړي، د خپل صلاحیت، مستقیمو امرونو، د قوماندې له رسمي سلسلې سره د اړیکې او د وزارتونو د مسلکي نظرونو د ځای په اړه هم باید روښانه او مستند ځواب وړاندې کړي.

د انصاف لپاره د مقابل لوري توضیح هم مهمه ده. محب SIGAR ته په نورو موضوعاتو کې ویلي چې حکومت د ملیشو له پراخې وسلې کولو اندېښنه لرله، ځکه د کورنۍ جګړې او د رسمي امنیتي ځواکونو د مشروعیت د کمېدو خطر یې لیده.[۱۰]

دا توضیح د ځینو انتخابونو منطق روښانوي؛ خو د عملیاتي مرکزیت او د قوماندې د سلسلې پر نیوکو جلا ځواب بیا هم غواړي.

۸. خطر څومره نږدې و؟ د سقوط د سرعت ناسم اټکل

محب د ۲۰۲۱ د ډسمبر په ۱۹ د CBS «Face the Nation» په مرکه کې ومنله چې د افغان رهبرۍ له لویو تېروتنو څخه یوه دا وه چې د امریکا د وتلو «writing on the wall» یې پر وخت ونه لوستله.[۱۱]

هغه همدارنګه وویل چې د اګست ۱۵ له مخکنۍ شپې یې د حساس اسنادو د سوځولو غوښتنه جدي ونه ګڼله او فکر یې کاوه چې طالبان لا لږ تر لږه دوه اوونۍ لرې دي؛ خو د سهار تر شاوخوا څلورو بجو د کابل چاپېر مهمې سیمې له لاسه وتلې وې.[۱۱]

دا اعتراف د کتاب د نوي روایت لپاره یوه اساسي پوښتنه راپورته کوي:

د ولسوالیو، ولایتونو او امنیتي قطعاتو معلومات څنګه ارګ ته رسېدل؟

تر ټولو بد سناریو څه ګڼل کېده؟

کومو ادارو د خطر اټکل کاوه؟

او ولې د سقوط واقعي سرعت د لوړې امنیتي رهبرۍ له اټکل سره دومره واټن درلود؟

که کتاب دې پوښتنو ته په نېټو، غونډو، مکتوبونو او عملیاتي اسنادو ځواب ورکوي، تاریخي ارزښت یې لا پیاوړی کېږي؛

که نه، د روایت یوه مهمه تشه پر ځای پاتې کېږي.

۹. د اګست ۱۵ وروستۍ شېبې: شاهد، مشاور او د وتلو د پرېکړې برخه

Bloomsbury محب د اشرف غني له نږدې کسانو څخه معرفي کوي او لیکي چې د سقوط پر مهال د وتلو په پرېکړه کې یې مستقیم نقش درلود.[۱] محب خپله CBS ته ویلي چې شاوخوا ۲:۳۰ بجې یې، وروسته له دې چې د امنیتي ځواکونو د بې نظمۍ او د هوايي وسایطو د پېښو خبرونه ورسېدل، غني ته وویل چې «د وتلو وخت دی».[۱۱]

همدلته د کتاب یوه تر ټولو مهمه تاریخي ازموینه پیلېږي:

د اګست ۱۵ د پرېکړو لړۍ څومره په جزئیاتو راښيي؟

کوم خبرداري ولسمشر ته رسېدلي وو؟

د کابل د دفاع پلان څه و؟

د دفاع، کورنیو چارو، استخباراتو او ارګ ترمنځ قومانده څنګه کار کوله؟

د سیاسي انتقال کوم واقعي بدیلونه پر میز وو؟

او د ورځې په اوږدو کې کومو نویو معلوماتو پرېکړه بدله کړه؟

دا پوښتنې د شخصي محاکمې لپاره نه دي؛

د یوه دولت د سقوط د پرېکړو د جوړښت د پوهېدو لپاره دي.

۱۰. ټولنیزې رسنۍ تاریخ نه لیکي: قول، تعبیر او د پام رااړولو سرلیک

په ټولنیزو رسنیو کې له کتاب سره داسې جمله تړل شوې چې ګواکې «غني له مافیا سره جګړه کوله او کرزي د قدرت ساتلو لوبه کوله».

د Bloomsbury په رسمي معرفي او د فصلونو په خپاره شوي فهرست کې دا دقیق عبارت د کتاب د لفظي نقل په توګه نه ښکاري.[۱]

تر هغه چې د کتاب اصلي مخ او بشپړ متن وړاندې نه شي، علمي امانت غواړي چې دا جمله د محب قطعي اقتباس ونه بلل شي.

TikTok، Facebook او YouTube سرلیکونه په خپله تاریخي لومړني اسناد نه دي. هغوی کېدای شي لنډیز، تعبیر یا د پام رااړولو ژبه وي. د یوه سیاسي شخصیت پر ضد یا په ګټه هره لویه دعوه باید اصلي متن، ثبت شوې مرکه، رسمي سند یا دقیق مخ ولري.

۱۱. د ادعاوو تله: مستند واقعیت، منسوب نظر او ناتایید شوې دعوه

په پیاوړو اسنادو تثبیتېدونکي ټکي دا دي:

محب د Electronic and Computer Engineering دوکتورا لري؛ د ۲۰۰۹ او ۲۰۱۴ انتخاباتي ټیمونو له لارې ارګ ته ورنږدې شو؛ د سفیرۍ تر ټاکنې مخکې یې رسمي دیپلوماتیکه تجربه نه لرله؛ په ۲۰۱۸ کې د ملي امنیت سلاکار شو؛ د ۲۰۲۰ تړون د بندیانو د خوشې کولو مشخص چوکاټ درلود؛ SIGAR د افغان حکومت له امریکا-طالبانو خبرو څخه ایستل د حکومت د کمزوري کېدو له عواملو ګڼي؛ او SIGAR د امنیتي پرېکړو د تمرکز او د محب د نقش په اړه د پخوانیو چارواکو جدي انتقادونه ثبت کړي دي.[۲][۳][۴][۷][۸][۱۰]

برعکس، ځینې خبرې لا پیاوړی ثبوت غواړي:

دا چې کوم مشخص کس په قصدي ډول د جمهوریت د سقوط لپاره «خیانت» کړی؛ د محب چټک عروج حتماً د فساد یا شخصي واسطې محصول و؛ د ۵۰۰۰ بندیانو خوشې کول په یوازې ځان د سقوط پرېکنده علت و؛ یا د ټولنیزو رسنیو هره جذابه جمله د کتاب لفظي اقتباس دی.

په علمي څېړنه کې یو ساده اصل باید هېر نه شي: هر څومره چې ادعا درنه وي، هماغومره یې د ثبوت کچه هم لوړېږي.

۱۲. افغان لوستونکی دا کتاب څنګه ولولي؟ د سند په سترګه، نه د ډلې په سترګه

کتاب نه باید له مخکې رد شي او نه بې له نقده ومنل شي.

کومه برخه چې له لومړنیو او خپلواکو اسنادو سره سمون خوري، د تاریخ د یوې مهمې سرچینې په توګه ارزښت لري. کومه برخه چې مقابل شواهد لري، دواړه روایتونه باید څنګ په څنګ ولوستل شي. او کومه برخه چې یوازې د یوه کس پر حافظه او برداشت ولاړه وي، د شخصي شهادت په توګه دې وساتل شي، نه د وروستي تاریخي حکم په توګه.

دلته «افغان ملي ګټې» د کوم شخصیت، ګوند یا واکمنې ډلې له ګټې سره نه برابرېږي.

موخه د خلکو ژوند او امنیت، ملي حاکمیت، د دولتي بنسټونو دوام، د قانون حاکمیت، د عامه شتمنۍ ساتنه، د معلوماتو حق او د واکمنو حساب ورکونه ده.

په دې معیار کې نه پخوانی ولسمشر له پوښتنې پورته دی، نه مذاکره کوونکی، نه ملي امنیت سلاکار، نه بهرنی دولت او نه وسله‌وال لوری.

د ولس د حساب پنځه پوښتنې

څوک په کوم معیار واک ته ورسېد؟

کوم معلومات یې درلودل؟

کومه پرېکړه یې وکړه؟

واقعي بدیلونه څه وو؟

او د پایلې مسئولیت نن څومره روښانه تشریح کوي؟

که دا پوښتنې له ټولو لوریو سره په یوه پیمانه وشي، تاریخ له تبلیغ څخه څېړنې ته نږدې کېږي.

پایله:

تاریخ د ځان سپینولو پاڼه نه ده؛ د سند او حساب ګډه حافظه ده

«Shadows Over Kabul» د افغانستان د معاصر تاریخ لپاره یو مهم نوی شخصي-سیاسي روایت دی.

محب د واک په مرکز کې و او تم حسین د تحقیقي ژورنالېزم تجربه لري.

همدا ځانګړتیاوې کتاب ارزښتمن کوي، خو د نقد معیار یې هم لوړوي:

نږدې شاهد مهم معلومات ورکوي، خو خپل نقش هم لري.

ځکه روایت هغه وخت تاریخي وزن پیدا کوي چې د خپلواکو اسنادو له ازموینې تېر شي.

موجود رسمي اسناد د سقوط لپاره څو علتي انځور وړاندې کوي:

د امریکا وتل، د افغان حکومت له مهمو خبرو څنډې ته کېدل، د طالبانو د جوړجاړي نشتوالی، د واک تمرکز، فساد او د مشروعیت ستونزې، د امنیتي ځواکونو بهرني ملاتړ ته تکیه، د قوماندې ګډوډي او د وروستیو میاشتو ناسم اټکل ټول د تصویر برخه دي.[۷][۱۰]

له همدې امله، نه د یوه نوي «اتل» جوړول د تاریخ خدمت دی او نه د ټولې فاجعې بار پر یوه نوي «خاین» اچول.

د افغان ولس حق تر دې لوی دی: هر روایت دې په سند وازمویل شي، هر مسئول دې د خپل مقام او صلاحیت په اندازه وپوښتل شي، او راتلونکو نسلونو ته دې داسې تاریخي حافظه پاتې شي چې له تبلیغ، شخصي دښمنۍ او ځان سپینولو پورته وي. د حساب معیار باید د دوست او مخالف لپاره یو وي.

د هرې پرېکړې اصلي معیار باید د کونډې، د شهید د کورنۍ، یتیم او د ټول افغان ولس حق او خیر وي؛ او دا معیار باید د افغانستان پر ملي ګټو، ملي منطق، مشروع نړیوالو ګټو او خپلواکۍ ولاړ وي.

سر چینې

[۱] Bloomsbury Academic. Hamdullah Mohib & Tam Hussein. Shadows Over Kabul: An Insider’s Account of the Fall of the Afghan Republic. رسمي کتابپاڼه؛ Bloomsbury Academic، ۱۷ سپتمبر ۲۰۲۶، ۲۴۸ مخونه، ISBN 9780755658466؛ د کتاب رسمي تشریح او د فصلونو فهرست. لاسرسی: ۱۹ سپتمبر ۲۰۲۶.

[۲] Mohib, Hamdullah. End-to-End 3D Video Communication over Heterogeneous Networks. PhD Thesis, Electronic and Computer Engineering, School of Engineering and Design, Brunel University London, April 2014؛ Brunel University Research Archive (BURA).

[۳] Roberts, Roxanne. “What does Afghanistan need? Some major rebranding, says its 32-year-old ambassador.” The Washington Post, 21 April 2016. راپور د ۲۰۰۹ انتخاباتي ټیم، د ۲۰۱۴ له ټاکنو وروسته د مرستیال رئیس دنده، د سفیرۍ ټاکنه او د مخکینۍ رسمي دیپلوماتیکې تجربې نشتوالی ثبتوي.

[۴] Reuters. “Afghanistan’s national security adviser resigns in break with president.” 25 August 2018. راپور د حنیف اتمر استعفا او د ۳۵ کلن حمدالله محب د ملي امنیت سلاکار په توګه ټاکنه ثبتوي.

[۵] د افغانستان د ۲۰۰۴ اساسي قانون، د عدلیې وزارت رسمي متن؛ ۵۰مه ماده د وړتیا پر بنسټ او بې‌تبعیضه دولتي استخدام بیانوي، او ۶۴مه ماده د ولسمشر د لوړپوړو ټاکنو او نورو اساسي صلاحیتونو حدود ټاکي.

[۶] The Orwell Foundation. “Tam Hussein.” مسلکي پروفایل؛ تحقیقي ژورنالېزم، شخړې، ترهګري، کډوال، انساني قاچاق، ITV News او MA in Near and Middle Eastern Studies.

[۷] Special Inspector General for Afghanistan Reconstruction (SIGAR). Why the Afghan Government Collapsed. SIGAR 23-05-IP, November 2022. په ځانګړي ډول د راپور د شپږو متقابلو عواملو موندنې او د امریکا-طالبانو له خبرو څخه د افغان حکومت د ایستلو اغېز.

[۸] United Nations Peacemaker. Agreement for Bringing Peace to Afghanistan between the United States of America and the Taliban, 29 February 2020؛ Part One, C: تر ۵۰۰۰ طالب بندیانو او تر ۱۰۰۰ د مقابل لوري بندیانو د خوشې کېدو چوکاټ.

[۹] U.S. Department of State. Country Reports on Terrorism 2020: Afghanistan. د افغان حکومت له خوا د ۵۰۰۰ طالب بندیانو او د طالبانو له خوا د ۱۰۰۵ افغانانو د خوشې کېدو ثبت.

[۱۰] SIGAR. Why the Afghan Security Forces Collapsed. SIGAR 23-16-IP, 28 February 2023. په ځانګړي ډول مخونه ۲۱-۲۲ د امنیتي پرېکړو د تمرکز، د قوماندې د سلسلې او د محب د نقش په اړه د پخوانیو چارواکو انتقادونه؛ او د راپور نورې برخې د محب لیکلي توضیحات هم ثبتوي.

[۱۱] CBS News, Face the Nation. “Full transcript: Hamdullah Mohib on Face the Nation,” 19 December 2021. د اګست ۱۵ وروستۍ شېبې، د امریکا د وتلو د اټکل او د محب د خپل مسئولیت په اړه مستقیم بیان.

[۱۲] Borger, Julian, Jon Henley & David Smith. “After 20 years, last US flight departs Kabul, leaving Afghanistan to its fate.” The Guardian, 30 August 2021. راپور د امریکا د وروستي پوځي پرواز وتل او په افغانستان کې د نږدې شل کلن امریکايي پوځي حضور پای ثبتوي.

[۱۳] Al Jazeera. “What we know about the US troop withdrawal from Afghanistan.” 14 April 2021. راپور د ولسمشر جو بایډن د امریکايي ځواکونو د بشپړ وتلو پرېکړه، د وتلو مهالویش او له ناټو متحدینو سره د همغږې وتنې تګلاره تشریح کوي.

[۱۴] Hudson, John. “NATO backs Biden’s plan to withdraw from Afghanistan.” The Washington Post, 14 April 2021. راپور د ناټو د غړو هېوادونو د افغانستان څخه د خپلو ځواکونو د ایستلو پرېکړه او د امریکا او ناټو د ګډ پوځي ماموریت د پای بهیر ثبتوي.

[۱۵] DeYoung, Karen, Dan Lamothe, John Hudson & Karoun Demirjian. “America’s 20-year war in Afghanistan ends as last U.S. military cargo plane lumbers into the sky over Kabul.” The Washington Post, 30 August 2021. راپور د وروستي امریکايي پوځي الوتکې له وتلو سره د شل کلنې جګړې او د امریکا د پوځي حضور پای ثبتوي.

ډاکتر محمدهمایون همت

MD., PhD