د اژدهای خودي په اړه یو څو خبري

لیکوال: استاد عبدالرحمن پژواک

ژباړن: همت عمرزوی

د (اژدهای خودي) اثر د ډاکټربهاالدین مجروح د لیک سره یوځای را ورسېد، دا؛ زما لپاره یو ډېره باارزښته ډالۍ ده، دا اثر چې د انساني خیال اوجلال، پرتم او تفکر یو غوره مظهراو څرګندوی دی، له يو ځل نه مې  زیات ولوست، زما چې کله هم؛ کوم اثر خوښ شي، نو؛ یو ځل یې ترپایه لولم، بیا ځلي يې هم لولم اودا چاره یو ګټه ده، نه د وخت ضایعه.

ځکه؛ وخت د هغو آثارو لوستل ضایع کوي چې په یوار لوستلو ارزی، نه هغه آثار چې د ځلونو لوستلو ارزښت لري، ښايې دا اشاره د نړۍ د آثارو په لړکې د (اژد های خودي) د اثر په اړه مبالغه و ګڼل شي، اما د هغو آثارو په منځ کې چې زموږ په هیوادکې لیکل شوي دي هيڅکله مبالغه نه ده.

که چېري په هیواد کې دننه کوم با ارزښته څه رامنځ ته کېږي، زه چې دا مهال ډېر ورنه لېري یم؛ هم پرې خوښېږم او هم  تعجب پرې کوم، ددې اثر په لوستلو خوښ شوم او د ليکوال له میني اومعنوي پاملرني څخه منندوی یم.

په دې وخت کې د یاد اثر د تحلیل فرصت او اراده نه لرم، بناً هغه اخستنه او برداشت چې ددې اثر څخه لرم، هغه به د لوستونکولپاره په لنډه توګه پر پرانستي پاڼي ورته وړاندي کړم.

هغه څه چې د (اژدهای خودي) لیکوال؛ د کتاب په سرېزه کې ویلي دي؛ پردې دلالت کوي چې نوموړي خپل د اثر ارزښت په بشپړه توګه درک کړی دی، ( په دې داستان کې د نیمي شپې د لاروي برخلیک تر ډېره حده د هرانسان برخلیک ګڼل کېدلای شي). په رښتیا چې له آدمه تردې دمه او له پخوا نه بیا تر اوسه د بني آدمانو برخلیک په خپل اصل او اساس کې تردې حده سره ورته دی؛ چې د یو انسان او بل انسان ترمنځ کټ مټ عین حالت لري؛ بناً؛ سړی ویلای شي چې ټول داستانونه لکه چې یو داستان وي.

له مودو راهیسي انسان د ټولو بني آدمانو ترمنځ پرګډو کایناتو خبردی اوپه دې اړه پوهه لري، خو! دا کاینات ټولو انسانانو نه موندلي اونه پرې پوهيدلي دي؛ نو په دې خاطر د انسانیت صفات ناڅرګند پاته دي، ولي بیاهم؛ د ډېرو بې شمېره شواهدو د شتون او بېلګو په اساس پوهيږو چې نه یوازي د یوه زمان د انسانانو  برخلیک سره ګډ دی بلکې؛ د تېرو زمانو او اوسنیو انسانانو برخلیک هم سره ورته او شریک دی.  که چېري هغه سترانقلاب چې تر اوسه لا هم نه پرې پوهېږو رامنځ ته شي، د راتلونکو انسانانو برخلیک به هم سره مشترک وي، د ګډو کایناتو شتون ښايې د ټولو ژوندیو موجوداتو ترمنځ په پام کې ولرو. د انسان، نورو حیواناتو او نباتاتو ګډ داستان باید هېر نه کړو، د دو شاعرانو د توارد له شونتیا څخه چې له یوبل نه په زماني لحاظ پېړی، پېړی لېري دي نیولې، بیا؛ د دو څاڅکو منیو، دو جنینو، دو ماشومانو، او دو بالغو انسانانو تر توپير او ورته والي پورې دا ټول موارد باید په پام کې ولرو. د ( نیمي شپې لاروی) د تخلیق د پراخي دنیا د ډېرو پردیسو او لالهاندو یاد را تازه کوي. یو له دغو پردېسانو څخه چې په ټولوکې ډېر مشهور دی ښایي خضر وي. که چېري څوک د خضر د مادي او رواني خاطرو په اړه چې ژوند پرې تپل شوی دی لیکل وکړي، نو ددې لنډ ژوند ټول داستانونه دده د ژوند دیباچه کېدلای شي. که داسي فکر وکړو چې؛ د قوانینو په اړه سوچ کوو، هغه څه چې د قانون روح بلل کېږي، نه شو کولای چې له هغه نه انکار  وکړو، ددې سپارښتني د دستور پربنسټ د (اژدهای خودي) د داستان روح ته ځانګړې پاملرنه پکارده، په دې لنډه لیکنه کې يې یوازي یو اړخ ته اشاره کوم، چې د یاد داستان یو ځانګړنه هم ګڼل کېږي، داچې شعوري ده یاغیر شعوري يا… دا د لیکوال تاید او توضیح ته اړتیا لري، اما؛ موږ ټول په خپل تعبیرکې خپلواک یو.

په دې داستان کې د اعتراف؛ یوه روح شتون لري.

دا روح د فلاسفه وو او علماوو لپاره ځانګړې ده، چې  ټول ورنه په یو شان یا د خپل لیدلوري او یا مېړاني د ملاحظو په خاطر ګټه نه شي اخستلای. اکثرو خلکو چې په دې اړوند لیدلوری درلودلی هغوی تر پلټني وروسته دا روح موندلې ده، خو! بیاهم ورڅخه تښتېدلي او ځانونه يې ور نه پټ کړي دي. دا حالت له هغه بدشکلې ملکې سره شباهت لري چې خپل بد مخ يې په هینداره کې ولید نو؛ هينداره يې ماته کړه او امر یې وکړ چې نور به څوک هینداري نه جوړوي! هغه هینداري چې تراوسه يې جوړي کړي دي اوشتون لري؛ هغه دي هم ټولي ماتي کړای شي. داچې دې بدرنګي ملکې نه شوه کولای چې باچا هم لکه دا نور خلک ړوند کړي! نو خپل مخ يې په ژيړ نقاب کې پټ کړ. یو له هغو رازونو څخه چې ټولوته څرګند دی ولي؛ بیاهم هرانسان داسي ګڼي چې له ځانه پرته يې بل څوک په اړه نه پوهېږي، هغه دده بدګڼي او هغه  ماشومانه کړني دي چې دی یوازي خپل ځان پري خبر بولي. بناً دی؛ داسي فکر کوي چې ځان  له نورو څخه پټولای شي، نو هڅه کوي چې ځان له ځانه پټ کړي.

ددې فکر روښانه اوڅرګنده بېلګه؛ نه شو کولای چې په داسي وخت اوچاپریال کې چې زموږ د افکارو پربیان ډول ډول شرطونه اوبندیزونه وضع شوي دي یوځل بیا بیان کړو. ددې ساده بېلګه دا کیدلای شي چې ډېر شمېر انسانان پردې اعتراف نه کوي چې ( آدمی هم پيش ازآن کآدم شود بوزینه بود!)، سره ددې چې داروین؛ ددې نظریې په درلودلو مشهور دی، خو! ما؛ د ابوالمعاني  بېدل له خولې؛ دا مرسته اوتلقین اخیستی دی.

دا مسله داسي ده چې د انسان د هستۍ د تاراوپود هيڅ رشته؛ لکه څنګه چې دده  تولد پر (ده)، تپلې ده پرته له غوټي اوپېچلتیا نه ده. سره ددې چې د انسان لیدلوری اوپوهه کمه اوتاریکه ده، او ښايې ونه شي کړای چې دا غوټه پرانيزي. داهغه څه دي چې له بده مرغه زموږ په وخت او چاپريال کې، په روښانه توګه نه شو کولای چې آن خبري پرې وکړو نوځکه اشارې ته پناه ور وړو.

د (اژدهای خودي) د داستان د لیکوال د (سمبولیزم) کاروني دې طرز اورویش ته باید قدر ورکړو. هغه څه چې دده د اشارو څخه څرګندېږي د ستایني وړدي.

(کردم اشارتي ومکرر نمیکنم).

موخه داده چې؛ د (اژدهای خودي) داستان باید د تخلیق د افسانوي داستان په رڼاکې  اوپه ځانګړي ډول هغه څه اوهغه انداز چې د انساني زړه څخه څرګند دي او هغه څه چې مې د انسانیت صفتونه وګڼل؛ باید و لوستل شي.

کنه نو؛ بیا زموږ حالت؛ د هغه مثال سره ورته والی مومي لکه سړی چې یو څه په توره شپه کې له شمعې او څراغ پرته ولولي، که چېري داسمه وي نو ددې اثر د ځانګړنو څخه یوه يې دا نظریه روښانه کوي. کله چې؛ معبد (اژدهاپرستانوته) رسېږو؛ نو هلته وینو چې (تورپوښه قهرمان) چې هلته رسېږي؛ نو سمدستي؛ د خپل ځان یو لویه ډبرینه مجسمه تراشي، (چې نیمه برخه یې انسان اونیمه برخه يې اژدها و). دا؛ اژدها بهاوالدین دی اودا اژدها؛ اژدهای خودي دی.

جان مِلټن( Jean Milton) د انګلیسی مشهور شاعر په خپل یو اثر، (بهشت گمشده) کې خپل د داستان یو کرکټر داسي را پېژني:  ” نوم یي اژدها و، بدن یې لکه غر و، په اوبوکې زو کړی و او همهلته اوسېده“، د تنې لوړه برخه يې انسان اوکښته يې کب و، دې اژدها هم لکه ( تور پوښه قهرمان) لوړ معبد جوړ کړ، چې عبادت کونکو يې بنده ګي کول، دا لویه وداني په ( ازوتوس) کې جوړه شوې وه.

د فلسطین په ساحلونوکې لکه ګات، اسکلون اود غزې

او اسکلون ترمنځ په سرحدونو کې و. له دې اژدها څخه؛ پرخلکو لویه وېره حاکمه وه، ترڅو چې لکه د بهاوالدین اژدها په خپل معبد کې تباه اوله منځه ولاړﺉ؛ دا هم جان ملتن ویلي دي چې (هغه خلک چې؛ پر خپلي نېرو غلبه کوي؛ یوازي يې خپل نیم دښمنان، مغلوب کړي دي).

هو؛ لکه څنګه چې بری په خپله یو ډول غچ اخیستل دي، نو؛ یوازني درمل چې د خودۍ رنځ دواکوي، هغه مرګ او له منځه تلل دي! اوهغه څه چې په دې باب ډېر ښه اوعادلانه دي؛ هغه دادي چې هيڅوک هم؛ له دې درملو څخه نه بې برخي کېږي.

د (ژړپوښه بوډا) یاد، د روم د اساطیرو داستان را یاد کړ.

( ژړ پوښه بوډا) د ( آشنا رمز لارویوته) وايې: ( ای د آشنارمز د لاري لارویو! ماته ووایاست چې ای اتله! د ځمکي پرمخ باچايې ستا ده، ته! تر ټولو وږو وږی او ترټولو تږو تږی يې! ته؛ د ټولي نړۍ ژوندي موجودات خورې! خولاهم وږﺉ يې! د ځمکي د مخ ټول سمندرونه څښې خولاهم تږﺉ يې!…).

لکه څرنګه چې د روم په اساطیروکې راغلي دي؛ (سي یر ریز)؛ د رب النوع یوښځه وه. ( اتفاقاً  ” د زرغون پوښه الهې سره د منځپانګي اواغیز” له اړخه) د (اژدهای خودي) له داستان سره  بې شباهته نه ده.

(آری\ سچ\ تن)، (Erysichthon)؛ ددې له امر څخه سرغړونه کوي، داچې (سي\ یر\ ریز)؛ د هغه وخت خدای و، ورته په قهر کېږي او هغه د لوږي اوتندي په رنځ مبتلاکوي.

څارویو او ږېږونکوته وایی: ويې ږېږوﺉ! او ویې ږېږوﺉ!، مرغانوته وايی سفال جوړ کړﺉ! او چیچیان پکې وږېږوﺉ، آسمان ته وایې و اوریږه! او و اورېږه! ځمکي ته وايې راشنه شه او راشنه شه! وني را وټوکوه، میوې اودانې پخې او د خوراک وړ کړه! اوقیانوسونو ته دنده ورکوي چې خپل ځانونه له ژوندیو سمندري موجوداتو ډک کړﺉ، ګردابونوته امرکوي چې و څرخئ! او و څرخئ! ترڅو سیندونه سیندونه شراب جوړ شي، چینو ته وايې چې رڼې اوبه را و څڅوئ! او را و څڅوئ! بیا وروسته د دنیا په کچ پراخه سترخان غوړوي، او (آری. سِچ. تن)، پر کښېنوي، نوموړی ددې شیانو په خوړلو او څښلو پيل کوي! خوري يې او څښې يې! د سمندرونو، سیندونو، چینو او ماندونو شراب او اوبه ټولې څښي، راټوکېدلي او راشنه شوي واښه اوبوټي ټول خوري! او ټول ژوندي موجودات له ستوني تېروي! وروسته بیا! (سې. یر. ریز)، امر کوي چې سترخان ټول کړﺉ، داچې (آری سچ\ تن) لا نه دی موړ شوی او لاهم وږی دی! نو؛ د ځان په خوړلو پيل کوي! خپلي ویني زبېښي، خپل غوښي او هډوکان خوري او بلآخره له منځه ځي.

هغه څه چې د ( آری. سچ. تن) حکایت مونږ ته را زده کوي؛ د (اژدهای خودي)؛ د داستان له تلقینونوڅخه دي؛ موږ باید ” اژدهای خودي“ یوازي د ارواح پوهني او فلسفې له نظره ونه لولو! دا اثر د ادبي، ټولنیز اوسیاسي ارزښت درلودونکی هم دی چې بایده ده دا اړخونه یې هم؛ هیر نه کړو.

جالبه داده چې له (خودۍ) څخه پرته نه شو کولای ژوند وکړو! اوپه (خودۍ) کې بیا  ځان وژنه کولای شو! د (خودۍ) د ښېګڼو اوبدګڼو بېلول داسي سخته چاره ده لکه د ښکلا او بدرنګۍ جلاکول.

ځکه؛ د انسان په نزد؛ لږڅه ښکلا؛ بدرنګي او لږڅه بدرنګي ښکلاده! او همدارنګه هرڅه د ټولو په آند نه یومخ ښکلې دي او نه هم ټول بدرنګه دي! خو؛ بیاهم د (اژدهای خودي) لیکوال خپل د علم په اساس د (خودۍ) ټاکنه کړې ده، او د ”خودۍ“ غندنه يې؛ د ” خودۍ“ تر نه کولو غوره ګڼلې ده! د دا ډول واک او اختیارحق؛ د متفکرو خلکو سره دی! همداراز؛ نوموړي په حیوان کې هم د (خودۍ) د شتون یادونه کړې ده. چې له هغه نه؛ مطلب؛ (انسان) دی! نو په دې اساس؛ ما؛ ددې اثر ټولنیز اړخ ته اشاره وکړه.

ټولنیز ژوند؛ په حقیقت کې؛ یوازي په انساني ټولني پوري محدود نه دی! لکه (خودي) چې یوازي انساني خاصه نه ده! خو؛ د ( اژدهای خودي) د داستان بنسټيز بحث (زه) دی؛ چې لیکوال يې ( ځانپرست شعور) ګڼي؛ د (اژدهای خودي) د داستان لیکوال لیکي: ” د نیمي شپې لاروی ویني چې پر آس سپور تورپوښه سړی د ځمکي پرمخ  لکه د جګړې د ډګر ګټونکی اتل؛ داسي په تکبر ګرځي! چې دا حالت؛ د یو مطلقي او ناپایه لوړتیا خوښوني؛ او قدرت غوښتني؛ د هرځانپرسته شعور استازیتوب کوي.

د فرنګ؛ د ښکلو ښځو له جملې څخه یوې يې د انګلیسي شاعر؛ لارد بایرن(lord byron )، سره مینه درلوده! بایرن له هغې سره قصد وکړ اوپرې نامهربان شو، داښځه هنرمنده وه؛ يو کاریکاتور يې جوړ کړ چې په هغه کې يې د بایرن مړی پر بسترباندي رسامي کړﺉ و. په دې کاریکاتورکې د بایرن ټول صورت پټ و؛ یوازي يې زړه ورڅخه لڅ کړی و! په کاریکاتورکې ښکاري چې؛ جراحان يې شاو خوا را ټول دي، او غواړي چې د شاعر زړه خلاص کړي! ترڅو؛ وکولای شي چې د مرګ سبب يې څرګندکړي! چې علت يې څه و؟ بلآخره؛ دوی په خپلو څېړنوکې و موندل؛ چې پرزړه يې په غټو ټکو او ځلیدونکي خط یوه کلمه لیکلې وه؛ چې دا کلمه زموږ په ژبه د (زه) کلمه وه! د لرغونو فرعونانو له زمانو څخه؛ بیا زموږ د اوسنۍ زمانې؛ تر فرعونانو پورې؛ په زرګونو، زرګونو افسانې په یاد لرو؛ چې ټولي د (اژده های خودي) داستانونه بیانوي!.

تر وحدت پرستۍ مخکې؛ د ارباب الانواع خدایګوټي کوچني وه؛ او هر (زه) د خپل ځان جهان و، ولي! د وحدت پرستۍ په رامنځ ته کېدوسره؛ د ټولو جهانونو د ډولونو جهان؛ یو (زه) شو! او د کایناتو لمن د یوازي (زه)؛ د ګنجایش لپاره هم څیري اوپرې شوه.

(زه)؛ د آدم په پښتیوکې؛ (زه)! د حوا په زړه کې! (زه)؛ د شیطان په تندي کې!… دا ټول همهغه (زه) دی؛ چې د ( نیمي شپې لاروی) يې په کتیبې کې یادوي. او (تورپوښه سپاره کس) هغه؛ له ځان سره راوړ! دا؛ (زه)؛ هلته د معبد پر بام، دېوال، دروازې او خپل پیکر، خپل مثال ویني! دا هماغه د شداد د جنت؛ د نمرود د اورتون، د ابراهیم (ع)، د لاس د چړې، د سلیمان د تخت د سایوان، د سکندر د بوسو(پروړو) د بېخ او بنسټ، د چنګېز د خنجر، د منصور د دار د تختې او داسي نورو…. کتیبه ده!.

د ژوند جګړه؛ د یو ( زه) له بل؛ (زه)! سره جنګ دی. د دوو مېږيانو له جنګه د دو فیلانو ترجنګه، د پېشوګانو له جنګه د  پړانګ ترجنګه، له مچه تر شهبازه، د طفیلي نبات تر تنې بیا د آسمانڅکي وني تر قامته، همدا یو شعار دی چې:! بقا؛ په فناه محکومه ده. د پوهانو مناظره، د شاعرانو مشاعره، د پهلوانانو ورزش، د ښځو سینګار… ټول د همدې یوه څېز ښکاروندی او نښانه ده! د ګل ښکلی رنګ، د بلبل ډبر ماتونکی غږ، د زمري غریو، د سپي عب عب… ددې برخه نه ده، د بوم په سکون اوسکوت کې، د آسمان د څلڅلکي(غڼې) د شپې په خوځښت کې، د لمر په رڼا اوتودوخه کې، د سپوږمۍ په شغلو، د ورځي په روښنایې اود شپې په تیارو کې همدا موارد څرګند دي. مسیح بې پلاره دنیاته راغی؛ او د صائب تبرېزي په خبره: ( در دوره تجرید، زنده گی؛ به نسب نیست- عیسی به فلک بٌرد سرِ بی پدری را). ( ژوند؛ په یوازیتوب او بېکسۍ کې په نسب پوري اړه نه لري__ عیسی (ع) بې پلاره ترآسمانه هسکه غاړه ورسېدﺉ).

مخکي تر ده؛ (عیسی ع)؛ موسی کلیم الله و. چې ژبې يې بندښت درلود، او وروسته تر ده؛ (حضرت عیسی ع)؛ حضرت محمد (ص) دی؛ چې امي و؛ او څومره غوره اومعتبره معجزه لري؛ چې هغه؛ قرآن کریم دی.

د (اژدهای خودي)؛ لیکوال روانپوه او فلیسوف دی. خو؛ زه؛ شاعر یم او خپل حد پېژنم. لکه چې ویلي مې دي: ( از فرش تابه عرش مرا جایگه بس است— پا ازگلیم خویش فراتر نه می کنم). ( له فرشه تر عرشه ماته خپل مقام بس دی__ خپل ترکمبلې پورته؛ پښې نه غځوم)، او یاداچې خیال مې وکړ ولي تر اوسه هغه خیال ته چې: ( گویند در ورای حقیقت تصوری است— اندیشه را چه خوش بود آر وقف آن کنم).

ددې اثر د ښېګڼو په منځ کې؛ د لیکوال  پاملرنه افسانوي مفاهمو ته ده، چې دده په اصلي خبره( د تحت الشعور مطالب په ښه او کره توګه اداکوي). دا حقیقت په آسمانې کتابونو کې روښانه اوپه غیر آسماني کتابونو کې هم څرګند دی، په قرآن کریم د یوسف سوره ددې شاهده ده، همدارنکه؛ د (قل هو الله) او ملا(عثمان) ژبه باید هيره نه کړو. د ویدي او آوستايې کتابونو ورهاخوا؛ بل کتاب چې په واضح ډول يې ویلي دي چې ( قرآن په پهلوي ژبه دی) ” اعني“ ؛ د مثنوي، معنوي، مولوي) کتاب بایدپه دې برخه کې؛ په یاد ولرو. که چېرې تر دې هم زیاتي بېلګي راوړم، ددې لیکني شرحه له حده زیاتېږي، ما؛ چې تر اوسه هم د روانپوهني په اړه هرڅه لوستي دي؛ هغه په پردیو ژبو کې دي. دا ډېر د شکر ځای دی چې داسي ژوري اوعلمي ماناوي، کره او مهم مفهاهیم مې په خپلي ژبي او داسي غوره طرز او طریقې سره ولوستل.

کومه ښځه چې ښکلی بدن ولري نو؛ که ښکلي جامې هم واغوندي، طبعاً چې ښایست يې نه پټېږي؛ همدا ډول که چېري علم د شعر په ژبه را وړل شي نو؛ لاهم ښکلی کېږي، که اندیشه ښځه او شعر يې قبا وي. او انسان ددې لباس غوټه پرانيزي او یایې خلاصه نه کړای شي، خو؛ بیاهم په دې حالت کې يې د ځان د خوشحالۍ او فرحت راز موندلی دی. زړه، عقل او منطق يې څيري کړي دي، او ددې زړه ویني یې د حقیقت د شرابو په څیر څيښلي دي اود ژوند د چینې د تخیل اوبه يې څکلي دي.

د ( اژدهای خودي) داستان د طبیعت د تر ټولو بدمرغه خلق شوي موجود؛ داستان دی. چې دا بدمرغه خپله (انسان) دی! که داسي نه وای! نو؛ د (اژدهای خودي) عنوان به (فرشته خودي) وای!، آیا دې نوموَني به توپېر نه درلودلای؟ لکه (بهشت گمشده) چې؛ له ( دوزخ بازیافته) پرته بل څه نه دی. ليکوال په دې داستان کې د ژوند راز څرګندوي، هغه لار چې باید و سپارل شي؛ دا لار په لومړي ګام پيل کېږي خو؛ ختمېږي نه. احساس يې لومړی ګام دی. چېرته چې احساس درېږي هلته تفکر پيلېږي؛ کله چې دویم ګام درېږي نوبېرته لومړی ګام اوچتېږي، اوپه دې توګه دغه مزل او لاره دوام مومي. انسان؛ چې په رښتني توګه په دې مسافرت او لالهاندۍ کې څه لټوي؛ هغه؛ (خپله\ خود) دی.

دا لاره؛ کله په غره کې وي چې کوتل لري؛ کله په دښت کې وي چې مار او غونډل لري؛ کله د نهنګانو په ځای یعني  سمندر کې وي. کله يې بیا په مخ کې ځنګل او پړانګ ولاړ وي، کله هم لویه سوړه وي او د اژدهاوو وطن. خو؛ په همدغه غره کې یاقوت، په همدې سمندر کې ګوهر اوپه هماغه ځنګل کې رنګین ګلونه هم شته. آن د همهغه ښامار په خوله کې د شپې د څراغ سرخي او رڼا شتون لري. که کله هم باد اوباران وي؛ او تندرخپل پړکا لري، خو! دا آسماني غریو؛ له ځانه سره ملغلري هم اوروي، چې لمر، سپوږمۍ او ستوري پکې لمبېږي. دا ټول هغه څه دي چې ښکلا، جلال، تیاره، رڼا، وېره، هیله، ښه اوبد، لوړاوځوړ، بری اوناکامي… يې ګڼو؛ دا د ناڅرګندو ګمانونو او آوازو لاره ده…

څو کلونه وړاندي زه؛ او د (اژدهای خودي) لیکوال په لندن کې و. هغه د علم او استدلال زده کوونکی و، او زه لکه د شیطان شاګرد، د ښکلا پلټونکی.

دده ددې اثر په لوستلو سره زما په زړه کې یو شخصي خاطره را ژوندې شوه؛ چې نه شم کولای هغه له ویلو پرته پرېږدم! د یو غزل په مطلع کې مې ویلي وه چې: ( نسرِشتند جهان را جز از اوهامی چند___نبِشتند براین صفحه به جز نامی چند).

دې حقیقت؛ د نوموړي په لیکنوکې ظهور وکړ او زه يې د خپلو خیالونو سره د خوب بستر ته یوړم، دده دا فکرونه مې په خوب کې ولېدل.

دا غبرګون او انعکاس چې د (اژدهای خودي) د داستان تر لوستلو وروسته خپل ګران او معنوي دوست بهاالدین مجروح ته لېږم ددې څو کرښو په لیکلو يې پای ته رسوم:

(ستاڅخه پوښتنه کوي چې روح څه ده ته ورته ووایه چې روح زما د خدای تعالی ج له امرونو څخه ده).

ددې امر د حقیقت په اړه د سکوت دستور له یوې خوا پر ایمان پرته له استدلاله، اوله بل پلوه، پر ایمان په تعقل اوتفکر بنا دی. خدای تعالی (ج) اراده لري چې انسان ته پېغام ولېږي اوبیا هم اراده کوي چې په پېغام کې څه ونه وايې، ښایې ددې رمز حکمت داوي: کله چې انسان خپل څرګند وجود ویني نو؛ هغه برخه چې دده په نهاد او کایناتو کې په ګډه پټه او ناڅرګنده ده، هغه به په خپله و مومي.

عبدالرحمن پژواک

منتهن، نیویارک، اتازونی، د ١٩٧٢ کال وروستي وختونه.

د ځینو ټکو وضاحت:

دا مقاله؛ استاد پژواک د افغان فلیسوف سید بهاوالدین مجروح د فلسفي_ ارواهپوهنیز اثر؛ (اژدهای خودي) په اړه لیکلې ده؛ چې په اصل کې د یولنډي کرکتنیزي تبصرې او ځوابیه لیک بڼه لري.

اعنی:یعني قصداً کړنه.

د (آری، سِچ، تٌن) د نوم تلفظ په دې توګه دی: (Erysichthon)، چې؛ دا کلمه په یوناني ژبه کې د ځمکې د ویرونکي مانا ورکوي، نوموړی د تریو پاس زوی و، چې د تسلی پر ځمکه يې حکومتولي کول د (Ceres) د لغت تلفظ هم چې د کښت، بوټو او زراعت خدای بلل کېږي  هم (سي\ یر\ ریز) دی؛ چې د حروفو په شدت (سیریز) لیکل کېږي.

استادپژواک مرحوم دا داستان یعني د (آری. سچ. تن) داستان؛ د (قهرخدا) په نوم د نظم په شکل دري ته هم را ژباړلی دی.

په دعا اودرناوي.

٩\٦\١٤٠٣

د جمعې مبارکي ورځ.

هرات، افغانستان.

لنډه تبصره:

د اژدهای خودي او د ځانځانۍ ښامار د آثارو تر لوستلو وروسته مې په دې باب ډېرو باریکو، ناڅرګندو او ناسپړلو ټکوته پام سو، په دې مطالعه کې مې لومړۍ جګړه ایز او نه پخلاکېدونکی غبرګون  د ځان په وړاندي را پورته او په جوش سو.

د ځان تنبه، مازوخیزم او زجر ته مې تلوسه را وپارېدل، له ځانه مې ډېري لړزونکي باطني پوښتني او ګروېږني راو شنلې او په دې دروني سوزونکي سفر کې په ډېر موړ او ټکني زړه لږ څه مخکې ولاړم، هرقدم د اور په لیکه اوچتول وه، هر پړاو د لایتنهايي منزل په خوا یو لوېشت واټن وهل و، او هره منظره د زړه د سترګو داغول وه…

زه فکر کوم چې اژدهای خودي د انساني ويښتیا د دروني انقلاب لویه پيلامه او چغانده هنګامه ده، چې د هر ځیرمن لوستونکي د باطني دنیا د خودرامه او ناکامه هڅو یو ناممکنه ترخه تجربه ده. ناکامه او ناممکنه ځکه ورته وایم چې په دې امتحان کې د بریا چانس له صفر سره ضرب دی، ځکه دلته تيښته او سترګي پټول حتمي دي، بناً کله چې ازمویني ته حاضرېدل ناشوني وي نو؛ کامیابېدل پکې هسي یو خوب او خیال دی.

د اژدهای خودي اثر د هغه وخت د علمي محافلو د جراوبحث یو داغ او نوی خوځښتیز پیل و، د پوهي او فکر هر دانشمند عالم يې په باب خپله رایه او خپل تعبیر وړاندي کړﺉ دی.

له نېکه مرغه زموږ د هیواد د معاصر تاریخ ډېر لوی عالم او روڼ اندي شخصیت ارواښاد استاد عبدالرحمان پژواک هم خپله غوره او هراړخیزه اخستنه او شننه پرې وړاندي کړې ده.

سره ددې چې استاد پژواک د خپل واقعبینانه نړۍ لید په اساس دایادونه کوي چې د اوس لپاره پردې اثر د بشپړي سپړني، کتني او ارزوني نیت نه لري، اودا لیکنه يې د یو دوستانه ځوابیه لیک او منندویني په پار ترسره کړې ده.

خو؛ زما په اند د استاد دا لنډه خوجامع او مغتنمه تبصره زموږ لپاره اوس هم ګڼ پیغامونه او تعبیرونه درلودلای شي، چې دلته يې د ځینو مهمو ټکو یادونه اړینه بولم.

١_ دا اثر په پښتني تفکري بهیرونوکې د یو نوي او حیاتي موضوع د مهم ګڼلو، سمون او رغون یو علمي او پوهنیزه هڅه ده.

٢_  د انسان د درون د دنیا په اصلاح کې د یو فکري او عملي خوځښت د راوستلو او رواجولو بنسټیزه پیلامه ده.

٣_ لږ ترلږه د پوهانو تر منځ د یو غیرمستقیم دیالکتیکي پوهنیز بحث او مناقشې ور پرانستنه ده.

٤_ د استاد پژواک په څېر د هغه دوران د پوهانو تر منځ د یو مناسب اومعتبر علمي تخلیق او تحقیق د محرِک او مسبب زمینه ساز فرصت ګڼل کېدلای شي

٥_ دغسي مغتنم پوهنیز او نوښتیز آثار د زړېدو او هېرېدو له خطر څخه په امن او خوندیتوب کې دي، دا ډول موضوعات په هر وخت او زمان کې خپل نویوالی او اهموالی لري، د فکر او قلم هر سمبال وګړي ته د سپړني، شنني او ارزوني بشپړ علمي_ تحقیقي فرصتونه وړاندي کوي…

٦_ ددې بحث اوتبصرې د لنډیز او نچوړ په مصداق به داهم ورزیاته کړم چې هماغسي چې ددې اثر شتون خپل غنیمت؛ ارزښت او اهمیت لري په همدې کچې د استاد پژواک لیدلوری او تبصره هم د دې اثر په شننه او پېژندنه کې زموږ لپاره مهمه او ګټوره ده…

په دعا اودرناوي