ډاکتر محمدهمایون همت
د ساینس له نظره د مسي لوښو پټ حقیقت
مسي لوښي زموږ د کورني فرهنګ ښکلی میراث دی؛ خو د ښکلا او روغتیا ترمنځ پرېکړه باید د دود تر څنګ پر علم هم ولاړه وي. دا لنډه لیکنه روښانوي چې مس کله د بدن اړتیا ده، کله د پخلي ښه وسیله، او کله په پټ خطر بدلېدای شي.
ولې دا لیکنه؟
د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۳۱مه مې په «تاند» کې د «ایا په مسي لوښو کې پخلی روغتیا ته ګټور دی؟ ساینس څه وایي؟» تر سرلیک لاندې یوه لیکنه ولوستله. موضوع زموږ له ورځني ژوند، پخلنځي، دودیزو باورونو او عامې روغتیا سره نږدې تړاو لري.
د عامې روغتیا او د چا پیریال طب د یوه زدهکوونکي په توګه مې مناسب وګڼله چې د دغه لیکنې په دوام، څو مسلکي او تخصصې ټکي په لنډه، روانه او ولسی ژبه له لوستونکو سره شریک کړم.
دا لیکنه د زدهکړې، پوهاوي او علمي بحث یوه متواضع هڅه ده.
موخه نه د مسي لوښو مطلقه ستاینه ده او نه یې بېدلیله ردول؛
موخه دا ده چې د پخلي تخنیکي ګټه، د مسو غذایي اړتیا او د زهرجن کېدو خطر له یو بل څخه جلا وپېژنو.
مس؛ د بدن اړتیا، خو په اندازه
مس د انسان لپاره یو ضروري منرال دی. د انرژۍ په تولید، د اوسپنې په میتابولیزم، د عصبي او معافیتي سیستمونو په فعالیت او د رګونو او نښلوونکو نسجونو په جوړېدو کې برخه لري. خو بدن ورته یوازې په لږ مقدار اړتیا لري؛ اړین مس باید له متوازن خوراک څخه ترلاسه شي، نه له دې لارې چې د لوښي فلز خواړو ته ور ګډ شي.
مغز لرونکي توکي، تخمونه، حبوبات، ځینې غوښې او سمندري خواړه د مسو طبیعي سرچینې دي. له لوښي څخه د مسو انتقال کنټرول شوی غذایي مصرف نه دی؛ اندازه یې د خوړو له ترشوالي، تودوخې، د تماس له مودې او د لوښي له حالت سره بدلېږي.
«روغتیا د خوراک، حرکت، استراحت او ژوند په اعتدال ساتل کېږي.»
“Health is preserved through moderation in diet, activity, rest, and lifestyle.”
— د ابنسینا د طبي فکر لنډیز؛ مستقیم لفظي نقل نه دی.
ښه پخلی، خو درمل نه
مس تودوخه ژر اخلي او په یوشان ډول یې خپروي؛ له همدې امله مسي لوښي د تودوخې د دقیق کنټرول لپاره ښه کېدای شي. خو د پخلي ښه کیفیت د ځانګړې روغتیايي یا درملیزې ګټې معنا نه لري. تر اوسه باوري شواهد نه ښيي چې یوازې په مسي لوښي کې پخلی دې غذا تر نورو مناسبو لوښو روغتیايي کړي.
په لنډه توګه: مسي لوښی د پخلي ښه وسیله کېدای شي، خو خواړه په درملو نه بدلوي.
د میکروب ضد خاصیت؛ سمه خبره، ناسمه پایله
د مسو سطحه د ځینو باکتریاوو او ویروسونو د ژوندي پاتې کېدو وړتیا کمولای شي؛ له همدې امله مس یا مس لرونکي الیاژونه کله ناکله په روغتونونو کې پر ډېر لمس کېدونکو سطحو کارول کېږي. خو له دې حقیقته دا پایله نه شي اخیستل کېدای چې خوړو ته داخل شوی مس هم روغتیا ته ګټه رسوي. د مسو میکروب ضد سطحه او د مسو خوړل دوه بېلې علمي موضوعګانې دي.
اندازه؛ د دوا، خوړو او زهر ترمنځ کرښه
په طب او زهرو پېژندنه کې د یوې مادې ګټه او زیان یوازې د هغې په نوم نه ټاکل کېږي؛
اندازه، د تماس موده او د بدن حالت هم مهم دي.
یوه ماده په لږ او مناسب مقدار کې د بدن اړتیا یا دوا کېدای شي، خو په زیاته اندازه ناروغي او زهرجنتوب رامنځته کولای شي.
«هر څه زهر دي؛ هېڅ شی له زهره خالي نه دی. یوازې اندازه ټاکي چې یو شی زهر نه وي.»
“All things are poison, and nothing is without poison; only the dose permits something not to be poisonous.”
— پاراسلسوس (Paracelsus). مشهور لنډیز: “The dose makes the poison.”
مس د همدې اصل روښانه بېلګه ده.
په مناسب مقدار کې ضروري عنصر دی؛
خو زیات مس د نس درد، زړه بدوالي، کانګو او نس ناستې لامل کېدای شي. شدید یا دوامدار لوړ تماس یې ځیګر او نورو غړو ته زیان رسولای شي.
ترش خواړه او لوڅ مس؛ خطرناکه ملګرتیا
رومي بانجان، لیمو، سرکه، اچار او نور اسیدي خواړه له لوڅ مس سره ژر تعامل کوي. که د لوښي دننۍ قلعي یا سټیلي پوښ خراب شوی وي، مس خوړو ته انتقالېدای شي. تودوخه او اوږده ساتنه دا انتقال لا زیاتوي؛ ځکه په لوڅ یا تخریش شوي مسي لوښي کې باید ترش خواړه نه پخېږي او نه پکې وساتل شي.
قلعي؛ د ښکلا پوښ نه، د خوندیتوب مهمه پرده
د مسي لوښي دننۍ برخه عموماً په قلعي یا خوراکي سټینلس سټیل پوښل کېږي. دغه پوښ د خوړو او مسو ترمنځ خنډ جوړوي. که قلعي نرۍ، خراش شوې یا له منځه تللې وي او د مسو سور رنګ ښکاري، لوښی باید تر مسلکي ترمیم یا بیا قلعي کولو پورې ونه کارول شي.
د خوندي استعمال پنځه لنډ اصول
• یوازې هغه مسي لوښي وکاروئ چې دننۍ محافظتي طبقه یې سالمه وي.
• ترش او اسیدي خواړه په لوڅ یا خراش شوي مسي لوښي کې مه پخوئ او مه یې ساتئ.
• پخې شوې غذا د اوږدې مودې لپاره په مسي لوښي کې مه پرېږدئ.
• دننۍ برخه په سخت سیم، چاقو او زبرو پاکوونکو موادو مه خراشوئ.
• که قلعي خرابه شوې وي، د مسلکي کس له خوا یې بېرته قلعي کړئ.
پایله؛ نه معجزه، نه مطلق زهر
مسي لوښي زموږ د فرهنګ ښکلی میراث او د تودوخې د ښه لېږد له امله د پخلي مناسب وسایل دي؛ خو په خپله ځانګړې درملیزه ګټه نه لري. د بدن لپاره اړین مس باید له متوازن خوراک څخه ترلاسه شي.
د ابنسینا د اعتدال فکر او د پاراسلسوس د اندازې اصل یو ګډ پیغام لري:
ګټه او زیان یوازې د مادې په نوم نه، بلکې په مقدار، تماس او د استعمال په طریقه پورې تړلي دي.
د ساینس حکم روښانه دی:
سالم پوښ لرونکي مسي لوښي په سمه طریقه کارېدلی شي؛
خو لوڅ، تخریش شوي یا د خرابې قلعي لرونکي لوښي، په ځانګړي ډول له ترشو خوړو سره، روغتیا ته خطر جوړولای شي.
سرچینې
1. تاند. «ایا په مسي لوښو کې پخلی روغتیا ته ګټور دی؟ ساینس څه وایي؟» ۳۱ جولای ۲۰۲۶.
2. Nozad A, et al. Food Reduction in Avicenna’s View and Related Principles in Classical Medicine. Iranian Red Crescent Medical Journal. 2016.
3. Moradi H, et al. Avicenna Viewpoint about Health Preservation through Healthy Nutrition Principles. Iranian Journal of Public Health. 2013.
4. Grandjean P. Paracelsus Revisited: The Dose Concept in a Complex World. Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology. 2016.
5. U.S. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Copper: Health Professional Fact Sheet.
6. U.S. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Copper: Consumer Fact