پرون او نن زما د دوه لمسو، مزمل زماني د ابتداییه ښوونځي او نعمان میاخیل د وړکتون (Kindergarten) نه د فراغت مراسم و. که څه هم زه الحمدالله له د اووه اولادونو نه یوویشت لمسیان لرم او هر یو په ښوونځیو کې ښه روان دی خو په تیرو شلو کلونو کې کم فرصت پیدا کیده چې د لمسیانو سره ښوونځیو ته لاړ شم او یا د دوی د ښوونځیو د فراغت او نورو فعالیتونو په برخه کې ونډه واخلم. مشر لمسی مې د پوهنتون په اول صنف کې دی. زما اوه واړو اولادونو پوهنتونونه ویلي او تر دوکتورا او ماسترې تر کچې هم ځیني رسیدلي دي. زما کشر ورور، غازی محمود میاخیل هم دلته اوسیږي او هغه هم سافټویر انجینر دی. غازي محمود زما د مشر زوی، ډاکتر نایل محمود تقریبا همزولۍ دی او ما ته هغه هم د اولاد نه زیات دی او کم نه دی. د هغه هم اوه اولاودونه دي. هغه دوستان او خپلوان چې زما د کورنۍ سره اړیکې لري او زما اولادونه او ورور د نږدې نه پیژني، هغوي ته معلومه ده چې دوی ټولو خپل افغاني او اسلامي ارزښتونه ساتلي او په خپله مورنۍ ژبه فصیحه خبرې کوي. تعلیم او درسونه څوک نه ګمراه کوي.
اصلي مطلب مې د دې پوست نه د اولادونو معرفي نه ده بلکې د دغه ځای د سیستم او سهولتونو یادونه ده. دلته د فراغت مراسم د کودکستانونو، ابتداییه ښوونځيو، متوسطو او لیسو د فارغینو لپاره چې د ښوونځي د یوې مرحلې نه بلې مرحلې ته داخلیږي نیسي تر څو د دوی د تعلیم سره مینه او شوق پیدا شي او لوړو زده کړو لپاره تیارې ونیسي.
د ابتداییه ښوونځیو اکثره مدیران یا زمونږ او ستاسي په اصطلاح سرمعلمین دوکتورا لري. د ابتداییه ښوونځیو یو سلنه استاذان او د لیسو دوه سلنه استاذان دوکتورا لري. په امریکا کې د ۱.۸-۲ میلونو پورې ابتداییه ښوونځي شتون لري. په دې توګه تقریبا د ابتداییه ښوونځیو د ۱۸۰۰۰-۲۰۰۰۰ استاذان دوکتورا لري. نور استاذان اکثره ماستري او لسانس لري او د معلمي په برخه کې یې باید امتحانونه ورکړي وي. په ابتداییه ښوونځیو کې ۸۹ سلنه، په متوسطه ښوونځیو کې ۷۲ سلنه او په لیسو کې ۶۰ سلنه استاذان، ښځینه استاذانې دي. یعنې د امریکا د ابتداییه، متوسطې او ثانوي تعلیمي نظام د ملا تیر ښځینه استاذانې دي. اوس دا ارقام او حالت د افغانستان سره مقایسه کړي. وایي امریکا ولې پرمخ تللې هیواد دی ځکه چې د تعلیم بنیاد په ښځو ولاړ دی او زمونږ په ټولنه کې د ښځو څه بد حال دی.
د هر ابتداییه ښوونځي ودانۍ، سهولتونه، تدریسي مواد، د لوبو میدانونه، جمنازیمونه، د موټرو د ودریدلو ځای، ښوونځیو ته د زده کوونکو د وړلو او راوړلو لپاره ترانسپورت او بسونه، د غرمې ډوډۍ او سهارنۍ خواړه یوه لویه بودیجه غواړي او هغه د تر دولسم صنف پورې ټولو زده کوونکو ته مهیا او مجاني دي. هغه زده کوونکي چې معیوبه او یا مشکلات لري، د هغوي لپاره خاص سهولتونه او حتی ښوونځي په نظر کې نیول شویدي. د ابتداییه ښوونځیو ودانې د کابل پوهنتون د زراعت، انجینرې او پل تخنیک د پوهنځیو نه په لوړه کچه دي چې هغه هم په اویایمه لسیزو کې امریکایانو او روسانو جوړ کړي و.
په شپاړسمه سدې کې چې کله اورپایان د مذهبي ازادې په خاطر امریکا ته مهاجر شول، نو دوی مدرسې جوړې کړلې چې انجیل خلک ولوستلې شي. د هغه ابتدایي مدرسو نه د دوی تعلیمي حالت دغه ځای ته ورسول شو. یعنې دوی خپلې مدرسې په پوهنتونونو او ښوونځیو بدلې کړلې. امریکا د دنیا پرمخ تللې هیواد د علم او تکنالوژۍ په اساس شو.
دا د دې معنی نه لري چې امریکایانو عیسویت یا خپل مذهب پریښودلې دی. اوس هم تقریبا ۶۵ سلنه د امریکا ولس په عیسویت عقیده لري البته مسلمانان او د نورو مذاهبو کسان او یا هغه کسان چې په هیڅ مذهب عقیده نه لري هم په امریکا کې اوسیږي. په امریکا کې تقریبا ۲۵۵۰۰۰ کلسیاګانې، ۴۰۰۰ جوماتونه، ۷۰۰۰ د یهودانو د عبادت ځآیونه، زر د هندوانو درمسالونه، څلور زره د بودایانو معبدونه او زر د سکهانو درمسالونه شتون لري. خلک په خپله خوښه د دغه مذاهبو یا دینونو پیروان دي. په چا زور نشته چې عبادت وکړي او یا د عبادت نه منع شي.
اوس د دغه دوکتورا ګانو حالت د افغانستان د دوکتور صیبانو سره مقایسه کړې چې زیادترو یې په چپترونو لسان، ماستري او وروستیو وختو کې د دوکتورا خاوندان شویدي. هغه نیمچه عصري زده کړې، پوهنتونونه او لیسې هم په مدرسو بدلې شولې. طالبان فکر کوي چې څوک پوهنتون او عصري علوم ووایي نو کافر کیږي او دین پریږدي. امریکا کې چې څوک اوسیږي، اکثریت مطلق تعلیمافته دي، خو اوس هم په عمومي توګه د ټولو مذاهبو پيروان تقریبا اتیا سلنې ته رسیږي. هر مذهب او دین ته اجازه شته چې فعالیت او عبادت وکړي.
د افغانستان نیمچه دیني ملایان چې پخپله په دین نه پوهیږي، د دین نه یې داسې وسیله جوړه کړې چې نور خلک د دین نه بیزاره کړي. دا کومې څرګندونې چې د طالبانو دا ځینې مشران کوي، دا پخپله د دې وسیله کیږي چې خلک د دین نه فاصله ونیسي. هغه ملایان چې د دین په نوم د ځانه دین تعریفوي، هغوي د ټولو نه زیات دین او اسلام ته په تیرو پنځو کلونو کې ضرر ورسوه.
دا معلومات مې په دې خاطر شریک کړل چې د اسلام دین، مسلمانان د تعلیم نه نه منع کوي بلکې د دین ساتل په علم کیږي نه په پیتاوي خبرو. په اوسني عصر کې هر کس د کلو د ملا نه زیات په علم او دین پوهیږي او معلوماتو ته لاسرسې لري. د دین او غیر دیني قصو او خبرو فرق کولې شي. عاقبت ته دې خدای خیر کړي.
سلام
میاخیل صاحب ستا لید لوری خپل دی خو راځی دتعلیم او تربیې دسافت ویر برخه په دوه جلا بحثونو وویشو چې هر یو یې ځانګړې data او کودونه لری . دبشری منابعو پر بنیاد افغانستا او امریکا مقایسه کول لکه موږک او فیل!
دغه توپیر په لاندې برخو کې په ډاګه دی: مالی، فزیکی، منابعو، ظرفیت ، نصاب او سیستم، پوهه اوسواد ، تاریخ اوفرهنګ، صنعت او تکنالوژی دژوند سطحه او پوځی قوت
زه له ټولګی تاته ګړیږم امریکا دتعلیم په برخه کې خپل جنجالونه لری
راغلو دافغانستان په هکله اوښ نه چا وپوښتل چې غړۍ دې ولې کږه ده هغه وویل کوم ځای مې سم دی ؟یو خو خپله دکړکیچ اوملا شاهی سرتمبګی خبره ده بل دافغانستان دپوهنې سیستم اصلا داسلام اباد اداری وواژه او جعلی یې کړ . دغه data base په ژور مفهوم کې د متغیر یا variable او constant په برخه کې یو له بل سره نه پېژنی لا هم تور مارکیت او بدمرغی دوام لری.
سلام! ما هم ویلې چې قابل د مقایسې نه دی خو دوی دا تعلیمي سیستم د شپاړسمې پيړۍ نه پیل کړیدی او دی مرحلې ته رسیدلي دي. البته د دوی جنجالونه په بیلو برخو کې شتون لري او همیشه د پرمخ تللې ټولنې ستونځې هم پرمخ تللې وي. خو دوی د خپل ضرورت او د وخت د اړتیاو په اساس، په تعلیمي سیستم کې تغیر راولي. زمونږ تعلیمي نصاب د ثور د کودتاه نه وروسته د ستونځو سره مخامخ شو. اول هڅه وشوله چې د روسي سیستم سره یې برابره کړي. د کودتاه په اول کال، مونږ د پوهنتون یو سمستر چې په زرهاو صفحې او پنډ کتابونه به مو ویل، په وړو کتابچو او تقریبا ۵۰۰ صفحو بدل شو یعنی د تعلیم کیفې سطحه راټټه شوله او خبره د مارشونو شوله. ورپسې مجاهدینو نصابونه یا ستاسي په خبره د اسلام اباد او نبراسکا نصاب خبره نوره هم خرابه کړله. مونږ هغه وخت ځوانان و او په ډیرو مسایلو نه پوهیدو. په ۱۹۸۴ کې زه شخصا یو څه متوجه شولم چې کله مو سترګې وغړیدلې ځکه د مهاجرو په کمپونونو کې پاکستانی نصاب تدریس کیده چې د پاکستان د کمیشنری لخوا ورته زمینه برابره شوې وه. بیا مونږ د بلجیم د موسسې لخوا د معلمینو لپاره یو پروګرام پیل کړ چې څنګه د افغانانو تعلیمي سیستم ښه شي او د افغانستان د تاریخ او سیستم یوه برخه هم زیاته شي. په سل ګونو استاذانو پکې برخه واخستله او یو څه مؤثره وه. که څه هم د زیاتو مشکلاتو او د افغان کمیشنری لخوا د ستونځو سره مخامخ شو چې پاکستاني استاذان استخدام کړو خو هغه مو نه کړل او د بلجیم سفیر هغه وخت مرسته وکړله چې مونږ د دوی د فشار نه خلاص شولو. د مجاهدینو او طالبانو د راتګ سره خو هر څه بیا ګډوډ شول. جمهوریت کې بیا یو څه پيل شو خو لکه څنګه چې لازمه وه، سمه توجه ورته ونشوله. له بده مرغه، ډیرو تعلیمیافته نخبه ګانو چې لوی ادعاوې لري، د اروپا او امریکا نه افغانستان ته لاړول او د نصاب په برخه کې استخدام شول او دوه ډوله معاشونه یې اخستبل، چندان کار ونشو کړلې او حتی د نصاب د جوړیدو لپاره ایران ته لاړول او غوښتل چې کتابونه هلته چاپ کړي. د جمهوریت نیمایي وخت او بودیجه باید اول په تعلیمي برخه کې مصرف شوي وې خو هغه ونشوله. البته د نیمګړتیاو سره سره، د جمهوریت په وخت کې چې څومره ځوانان تعلیمیافته شول، د افغانستان په هیڅ دوره کې دومره کسانو زده کړې نه دي کړي. اوس بیا خبره خرابه شوله او خدای دې خیر پېښ کړي چې نور به څه کیږي.