د افغان تعلیمیافته اتیستي ـ چپي ایډیولوژۍ تناقض؛ له پولیچرخي او پولیګون څخه تر کرالې پورې
۱۹ می ۲۰۲۶
هغه اتیزم چې د مؤمن انسان سپکاوی کوي، د عقل نوم لري، خو د تعصب روح لري.
لنډیز
د افغانستان د معاصر تاریخ یوه دردناکه او لږ ژوره څېړل شوې مسئله دا ده چې تعصب یوازې د نالوستو، مذهبي یا کلیوالي خلکو ستونزه نه ده. کله ناکله تر ټولو سخت تعصب د هغو کسانو په ژبه، فکر او سیاسي چلند کې هم څرګند شوی چې ځانونه تعلیمیافته، مترقي، چپي، اتیست، سیکولر، علمپال او د انسانیت مدافعین بولي.
دا مقاله د افغانستان د ځینو چپي ـ اتیستي ایډیولوژیکو کړیو هغه فکري او اخلاقي تناقض څېړي چې له یوې خوا د عدالت، علم، آزادۍ، مساوات او ولس د نجات شعار ورکوي، خو له بلې خوا د هماغه ولس د دین، ایمان، جومات، علماوو، افغاني فرهنګ، کورني اخلاقو او مذهبي هویت پر وړاندې د تحقیر، سپکاوي او کرکې ژبه کاروي.
مقاله استدلال کوي چې د افغانستان د چپي واکمنۍ تجربه، پولیچرخي، پولیګون، د کمونیستي دورې د مرګ فهرستونه، او د کونړ ولایت د کرالې خونړۍ حافظه یوازې تاریخي پېښې نه دي؛ بلکې د هغه ایډیولوژیک غرور اخلاقي محاکمه ده چې د انسان ژوند یې د “انقلاب د دښمن”، “ارتجاع”، “ضدانقلاب” یا “شاته پاتې مذهبي انسان” په نوم بېارزښته کړ.
په پای کې مقاله دا هم مني چې وروسته مذهبي افراطي ډلو هم ډېر سخت، وحشیانه او انسانضد ظلمونه وکړل؛ خو دا ظلمونه د چپي ـ اتیستي ایډیولوژۍ تاریخي مسؤلیت نه پټوي، او نه د هغه تعلیمیافته قشر فکري او اخلاقي تناقض کموي چې د علم، تمدن، عدالت او انسانیت دعوه یې کوله.
کلیدي کلمې
افغانستان، چپي افراط، اتیستي تعصب، پولیچرخي، پولیګون، کراله، کمونیستي دوره، افغان ډیاسپورا، دیني هویت، ایډیولوژیک تشدد.
۱. مقدمه: تعصب یوازې د مذهب نوم نه لري
په افغانستان کې ډېر وخت د تعصب، افراط، تشدد او انسانضد چلند بحث یوازې له مذهبي افراط سره تړل کېږي. ددی خبری یوه برخه حقیقت لري؛ ځکه مذهبي افراط هم د افغانستان ولس ته سخت زیانونه رسولي دي. خو د افغانستان د تېرو پنځو لسیزو تجربه دا هم ښيي چې تعصب یوازې د بعضی ملایانو ، بعضی جوماتونو ، بعضی کلیوالو یا بعضی نالوستي انسانانو ستونزه نه ده.
کله ناکله داسې کسان هم سخت متعصب ثابت شوي چې پوهنتوني سندونه لري، سیاسي اصطلاحات کاروي، ځانونه د علم او روښانتیا وارثان بولي، او د انسانیت، عدالت، مساوات او پرمختګ خبرې کوي. خو همدا کسان، کله چې د مؤمن افغان، د جومات، د دیني ارزښتونو، د اسلامي اخلاقو، د ولسي دودونو او د افغان ټولنې د معنوي هویت خبره راشي، ژبه یې له تحقیر، سپکاوي، مسخرې او کرکې ډکه شي.
دا یوازې فکري اختلاف نه دی.
دا هغه تعصب دی چې د “علم” په جامه کې راځي، د “ترقۍ” نوم اخلي، د “انقلاب” شعار ورکوي، خو د انسان کرامت ته په هغه وخت کې ارزښت نه ورکوي چې انسان مذهبي وي، کلیوال وي، سنتي وي، یا د خدای په وجود باور ولري.
۲. د مقالې اصلي دعوه
هغه تعلیمیافته اتیستي ـ چپي فکر چې د ولس د نجات، عدالت او انسانیت دعوه کوي، خو د هماغه ولس ایمان، دیني هویت، فرهنګ او مؤمن انسان ته په سپکه سترګه ګوري، له خپل “ اخلاقي جوهر “ سره په ښکاره تضاد کې دی.
دا مقاله نه وايي چې هر اتیست بد دی، نه وايي چې هر سیکولر انسان متعصب دی، او نه وايي چې هر چپي فکر انسانضد دی. دا به علمي بېانصافي وي.
بحث دلته پر هغه ایډیولوژیک اتیزم، هغه سخت چپي ذهنیت، او هغه تعلیمیافته تحقیر دی چې د مذهبي افغان انسان شخصیت ته سپکاوی کوي او د دیني ټولنې ارزښتونه د “جهالت”، “ارتجاع”، “شاته پاتېوالي” او “تمدنضدۍ” په نوم تحقیر کوي.
۳. تعلیمیافته تعصب: کله سند د وجدان ځای نه نیسي
تعلیم په خپل ذات کې لوی نعمت دی. علم انسان ته د فکر پراخوالی، د واقعیت پېژندنه، د اختلاف زغم، د انصاف اخلاق، او د بل انسان د کرامت درناوی ورزده کوي.
خو که تعلیم له وجدان، تواضع، عدالت او انساني اخلاقو بېل شي، نو یوازې د معلوماتو ذخیره پاتې کېږي.
یو انسان کېدای شي پوهنتون لوستی وي، څو ژبې ووایي، فلسفي اصطلاحات وکاروي، ځان “روښانفکر” وبولي، خو بیا هم د خپل ولس د مذهبي انسان سپکاوی وکړي. داسې تعلیم، که له اخلاقو بېل وي، د انسان د ژغورنې وسیله نه، بلکې د غرور، تحقیر او فکري استبداد وسیله ګرځي.
تعلیمیافته انسان هغه نه دی چې یوازې اصطلاحات پېژني؛ تعلیمیافته انسان هغه دی چې د خپل مخالف انسان کرامت هم پېژني.
په همدې ځای کې د ځینو افغان چپي ـ اتیستي شخصیتونو اخلاقي تناقض څرګندېږي: دوی د انسانیت خبرې کوي، خو مؤمن انسان ته په درنه سترګه نه ګوري؛ د آزادۍ خبرې کوي، خو د دیني وجدان آزادي نه زغمي؛ د ولس د نجات شعار ورکوي، خو د ولس د اکثریت معنوي هویت ته سپکاوی کوي.
۴. اتیزم د شخصي باور په توګه او اتیستي تعصب د ایډیولوژۍ په توګه
باید عادلانه تفکیک وشي. یو انسان کېدای شي اتیست وي، خو مهذب، بااخلاقه، انساندوست او د بل انسان د عقیدې درناوی کوونکی وي.
دا ډول شخصي بېباوري د دې مقالې د نقد موضوع نه ده.
د نقد موضوع هغه وخت پیل کېږي چې اتیزم له شخصي فکري دریځ څخه تېر شي او د بل انسان د ایمان د سپکاوي وسیله وګرځي.
کله چې یو څوک د دې لپاره یو انسان جاهل، وحشي، شاته پاتې، کمعقل یا د تمدن دښمن وبولي چې هغه مسلمان دی، لمونځ کوي، جومات ته ځي، یا د افغاني ـ اسلامي ارزښتونو درناوی کوي، نو دا نور فلسفي بحث نه دی؛ دا تعصب دی.
ستونزه بېباوري نه ده؛ ستونزه هغه بېباوري ده چې د بل انسان باور ته د سپکاوي حق ورکوي.
۵. د مارکس او لینن د دین ضد میراث او افغان چپي ذهنیت
د چپي فکر په تاریخ کې د دین په اړه سخت تعبیرونه شته. د مارکس مشهوره جمله چې “دین د خلکو افیون دی” ډېره کارول شوې ده. خو د دې جملې اصلي متن ډېر پېچلی دی؛ مارکس په هماغه ځای کې دین د مظلوم انسان د درد او د بېرحمه نړۍ د زړه په توګه هم یادوي. وروسته ډېرو کمونیستي او چپي جریانونو دا جمله له خپل اصلي فلسفي متن څخه جلا کړه او د دین د تحقیر لپاره یې وکاروله.
لینن بیا په خپل ۱۹۰۵م کال لیکنه کې د دین په اړه سختتر تعبیرونه کاروي او هغه هم دین د خلکو لپاره د “افیون” په توګه یادوي.
دا ډول تعبیرونه، که د سیاسي قدرت له ماشین سره یوځای شي، د مذهبي انسان پر ضد د تحقیر، تعقیب او حذف فضا جوړولای شي.
په افغانستان کې ځینو چپي جریانونو دغه دینضد فکري میراث په داسې ټولنه کې پلي کړي چې د خلکو غوڅ اکثریت مسلمان و، او اسلام د هغوی د کورنۍ، اخلاقو، نکاح، جنازې، عدالتفهمۍ، عزت، غیرت، ښوونې، جومات، دعا، قربانۍ او ټولنیز وجدان مرکز و.
دلته اصلي تناقض را څرګندېږي: هغه چپي فکر چې د ولس د نجات دعوه کوي، خو د ولس ایمان ته سپکاوی کوي، د ولس استازیتوب نه؛ د ولس د روح تحقیر کوي.
۶. افغانستان: د چپي واکمنۍ له شعارونو تر زندان، پولیګون او نادرکهکېدو پورې
د افغانستان چپي واکمنۍ د عدالت، بزګر، کارګر، ښځې، علم، انقلاب او پرمختګ شعارونه ورکول. خو په عمل کې د مخالف فکر، دیني هویت، سنتي ټولنې، علماوو، خپلواکو شخصیتونو او حتی د خپل ګوند د مخالفو غړو پر وړاندې یې د سختې بېصبرۍ او ځپنې چلند وکړ.
د هالنډ د عامه څارنوالۍ د معلوماتو له مخې، د افغانستان د ۱۹۷۰مو کلونو د جګړهییزو جنایتونو په څېړنه کې د نږدې ۵۰۰۰ کسانو د مرګ فهرستونه ترلاسه شوي وو؛ په دغو سندونو کې د هغه رژیم وژنې په اداري بڼه ثبت شوې وې.
د افغانستان انالیسټس نېټورک هم لیکي چې په خپاره شوي فهرست کې د ۴۷۸۵ کسانو نومونه وو چې په ۱۹۷۸ او ۱۹۷۹ کې نیول شوي او وژل شوي وو.
د بخښنې نړیوال سازمان په ۱۹۹۱م کال کې د افغانستان د دولتي امنیتي ادارو تر واک لاندې د سیاسي بندیانو د اوږدې بېمحاکمې توقیف، له کورنیو او وکیلانو څخه د محرومیت، او د شکنجې د راپورونو په اړه جدي اندېښنه څرګنده کړې وه. افغانستان انالیسټس نېټورک د پولیچرخي د ۱۹۸۰مو کلونو د قضیو په اړه لیکي چې د کمونیستي رژیم په عمل کې د بېوفایۍ یا مخالفت تر ټولو لږه نښه د “دښمن” په نوم د نښه کېدو لپاره پلمه کېدای شوه.
دا ټولې پېښې د دې خبرې تاریخي شاهدان دي چې کله ایډیولوژي له اخلاقو جلا شي، نو د انسان ژوند د سیاسي شعار قرباني کېږي.
۷. پولیچرخي او پولیګون: د ایډیولوژۍ اخلاقي محاکمه
پولیچرخي یوازې د کابل یو زندان نه و؛ د ډېرو افغانانو په حافظه کې د وېرې، نادرکهکېدو، شکنجې، بېمحاکمې بند، او د ایډیولوژیک غرور نښه ده. پولیګون یوازې د خاورو او قبرونو نوم نه دی؛ د هغه فکر تور سمبول دی چې انسان یې د خپل ایمان، خپل فکر، خپل ټولنیز موقعیت یا خپل مخالفت له امله د ژوند له حقه محروم کړ.
The New Humanitarian په ۲۰۰۶م کال کې د پولیچرخي ترڅنګ د کمونیستي دورې د ډلهییز قبر د موندنې راپور ورکړی و او دا موضوع یې د جګړې وروسته عدالت له اړتیا سره تړلې وه. په راپور کې د هغو کورنیو درد هم یاد شوی چې عزیزان یې د کمونیستي دورې په نیونو او نادرکهکېدو کې له لاسه ورکړي وو.
پولیګون یوازې د مړو قبر نه دی؛ د هغې ایډیولوژۍ اخلاقي قبر هم دی چې د انسانیت په نوم یې انسان وواژه.
۸. د کونړ ولایت کراله: د سیمهییزې حافظې خونړی نوم
د افغانستان د چپي ـ ایډیولوژیک تشدد بحث یوازې د کابل، پولیچرخي او پولیګون په یادونو پورې محدود نه دی. په ولایتونو کې هم داسې دردناک نومونه شته چې د ولس په حافظه کې د ظلم، بېرحمۍ او ډلهییزې سزا په توګه پاتې دي.
په دې لړ کې د کونړ ولایت د کرالې سیمه ځانګړی ځای لري.
د ۱۹۷۹م کال د اپرېل د کرالې پېښه د افغان ولس په حافظه کې د یو ستر انساني ناورین او زخم په توګه ژوندۍ ده. د ځینو راپورونو له مخې، د قربانیانو شمېر شاوخوا ۱۱۷۰ تر ۱۲۶۰ پورې یاد شوی دی؛
پژواک د کونړ د خلکو د عدالت غوښتنې په راپور کې د ۱۲۶۰ بېګناه کسانو د وژنې یادونه کړې، او RFE/RL Gandhara د هالنډ په یوه قضیه کې د کرالې د پېښې اړوند د یوه پخواني افغان افسر د نیول کېدو پر مهال د دې پېښې د قربانیانو د کورنیو او شاهدانو غږونه راوړي وو.
کراله د دې پوښتنې نوم دی:
که یوه ایډیولوژي د ولس د نجات دعوه کوي، نو ولې د هماغه ولس ښوونکي، شاګردان، بزګران، سپینږیري، مذهبي خلک او عادي کلیوال د “دښمن” په نوم له ژوند څخه محرومېږي؟
کراله د افغانستان په سیمهییزه حافظه کې د هغه ایډیولوژیک غرور زخم دی چې ولس یې نه و پېژندلی؛ د ولس ایمان یې نه و درک کړی؛
د ولس ژبه، دود، جومات، ښوونکی، شاګرد او کلیوال انسان یې د ژوند وړ نه، بلکې د شک، تور او ډلهییزې سزا وړ بللی و.
۹. د افغان ډیاسپورا اتیستي ـ چپي تناقض
دا مسئله یوازې د تېر تاریخ موضوع نه ده. نن هم په افغان ډیاسپورا کې ځینې تعلیمیافته، اتیستي، سخت سیکولر یا چپي فکر لرونکي کسان د خپل ولس د مذهبي انسان، کلیوال افغان، جوماتي ژوند، اسلامي ارزښتونو او دودیز فرهنګ په اړه داسې ژبه کاروي چې له تحقیر او کرکې ډکه ده او ډکه وه.
ځینې یې د مذهبي افغان لپاره داسې تعبیرونه کاروي لکه “جاهل”، “وحشي”، “شاته پاتې”، “حیوانصفته”، “تمدنضد” یا “د پرمختګ دښمن”.
دا ډول ژبه د علمي نقد ژبه نه ده؛ دا د انسان د سپکاوي ژبه ده.
که یو څوک په اروپا، امریکا یا بل لوېدیځ چاپېریال کې د آزادۍ، حقوقو، انسانیت او علم دعوه کوي، خو د خپل ولس د ایمان او د افغان ټولنې د مذهبي هویت سپکاوی کوي، نو هغه د علم استازی نه؛ د ایډیولوژیک تحقیر استازی دی.
هغه ډیاسپورايي اتیزم چې له لېرې ځایه د خپل ولس ایمان ته سپکاوی کوي، د علم دعوه لري، خو د ولس له روح سره اړیکه یې پرې شوې وي.
۱۰. د ا فغان مسلمان ولس د مطلق اکثریت د دیني هویت سپکاوی ولې خطرناک دی ؟
د افغانستان غوڅ اکثریت مسلما نه او غیرتمنه ټولنه ده او ا فغا نستان د ټولو ا فغا نا نو شر یک کور دی . اسلام یوازې د عبادت شخصي عمل نه دی؛ د افغان ټولنې د کورنۍ، نکاح، جنازې، اخلاقو، عزت، غیرت، ټولنیز نظم، ولسي عدالت، مېلمهپالنې، قربانۍ، دعا، صبر، مقاومت، او د تاریخ د حافظې مهم محور دی.
نو کله چې یو تعلیمیافته اتیست یا چپي افغان د دیني انسان سپکاوی کوي، دا یوازې د یوې عقیدې نقد نه دی؛ دا د ولس د ژور فرهنګي او معنوي هویت تحقیر هم دی.
د دین د غلط تعبیر علمي نقد حق دی. د علماوو د مذهبي غلطو روایتونو یا ټولنیزو غلطو دودونو علمي تحلیل او نقد هم حق دی. خو د مؤمن انسان سپکاوی، د جومات مسخره کول، د مسلمان ولس جاهل بلل، او د دیني احساساتو تحقیر د آزادۍ نوم نه دی؛ دا د تعصب نوم دی.
همدا ټکی ځکه ډېر حساس دی چې په افغان مسلمان اکثریت ټولنه کې د دین او مؤمن انسان سپکاوی یوازې فلسفي اختلاف نه پاتې کېږي؛ دا د ولس پر تاریخي حافظه، کورني اخلاقو، جوماتي ژوند، د شهیدانو پر قبرونو، د مور او پلار پر دعا، او د ټولنې پر معنوي زخمونو مستقیم ګوزار ګڼل کېږي. له همدې امله هغه چپي ـ اتیستي یا بېخدایه ایډیولوژیک تفکر چې د افغان مؤمن انسان ایمان د “جهالت”، “ارتجاع” او “شاته پاتېوالي” په نوم تحقیر کړي، په حقیقت کې د فکري آزادۍ دفاع نه کوي؛ بلکې د ولس د روحاني، فرهنګي او رواني امنیت پر ضد د تحقیر ژبه کاروي.
۱۱. وروسته مذهبي افراط: د چپي ظلم د عکسالعمل تور فصل
د انصاف غوښتنه دا ده چې مقاله یوازې د چپي ـ اتیستي ظلم په نقد کې پاتې نه شي. د افغانستان په وروستي تاریخ کې وروسته داسې مذهبي افراطي ډلې هم را پیدا شوې چې بېرحمانه ظلمونه یې وکړل. ځینو یې انسانان ووژل، بندیان یې شکنجه کړل، عام خلک یې وېرول، د انسان عزت یې مات کړ، حتی د ژوند پر هغه نرم حس یې هم رحم ونه کړ چې د انسان، حیوان او طبیعت تر منځ اخلاقي اړیکه جوړوي.
دا ظلمونه باید په ښکاره وغندل شي. هېڅ ظلم د بل ظلم له امله نه روا کېږي. که چپي واکمنۍ ظلم کړی وي، دا مذهبي افراطي ظلم نه سپینوي؛ او که مذهبي افراطي ډلو ظلم کړی وي، دا د چپي ـ اتیستي ایډیولوژۍ تاریخي جرمونه نه پاکوي.
خو دلته یو مهم تحلیلي توپیر شته: د چپي ـ اتیستي ایډیولوژۍ مدعیان ځانونه د علم، تمدن، پوهنتون، پرمختګ، عقل، عدالت او انسانیت استازي بلل او لا ا ستازی ګڼې. هغوی د دولت، امنیتي ادارو، زندانونو، ایډیولوژیکې روزنې، ګوندي ماشین او مدرنې سیاسي ژبې له لارې عمل کاوه. له همدې امله د هغوی اخلاقي مسؤلیت هم ډېر دروند دی.
مذهبي افراطي ډلې ډېر ځله له جګړې، بېسواده چاپېریال، قهري عکسالعمل، قبایلي انتقام، پردیو استخباراتي لوبو، او د اوږدې جګړې له رواني تباهۍ څخه را زېږېدلې وې. دا خبره د هغوی ګناه نه کموي، خو د تحلیل لپاره دا ښيي چې د “تعلیمیافته ایډیولوژیک ظلم” او “جګړهییز افراطي ظلم” ټولنیز جوړښت یو شان نه دی.
د چپي افراط ظلم د علم، انقلاب او دولت په نوم راغی؛ د مذهبي افراط ظلم د انتقام، جهاد، غوسې او ګډوډۍ په ژبه راغی.
دواړه ظلمونه مردود دي، خو د دواړو سرچینې، ژبه او مسؤلیت باید بېل بېل وڅېړل شي.
۱۲. له «کور، کالي، ډوډۍ» څخه تر ګور، کفن او د وینو کاسی » پورې
د افغان چپي ایډیولوژۍ یوه ډېره مشهوره وعده د «کور، کالي او ډوډۍ» شعار و. د دې شعار ظاهر د بېوزله انسان لپاره د یوې ښې راتلونکې، ټولنیز عدالت او د مادي اړتیاوو د پوره کېدو پیغام درلود. په ژبه کې یې د ژوند وعده کوله: کور، د امن ځای؛ کالي، د عزت او پوښښ نښه؛ او ډوډۍ، د ژوند او رزق سمبول.
خو د افغانستان د چپي واکمنۍ ترخې تجربې، د پولیچرخي تیاره دهلېزونه، د پولیګون خاموشې خاورې، او د کونړ ولایت د کرالې د قربانیانو حافظه دا پوښتنه راپورته کوي چې دا وعده ولې په واقعیت کې د ډېرو افغانانو لپاره په خپل ضد بدله شوه؟
په عملي تجربه کې د ډېرو کورنیو کور د امن ځای نه، بلکې د ویر، نادرکهکېدو او قبر نښه شو؛
کالي د عزت نښه نه، بلکې د کفن استعارې ته ورسېدل؛
او ډوډۍ، چې باید د ژوند مړۍ وای، د وینو په کاسه کې د یوه ملت د مات شوي وجدان انځور شو.
د نړۍ په نورو ځایونو کې هم د اتیستي ـ کمونیستي ایډیولوژیو ځینې تجربې همدې تراژیک بدلون ته اشاره کوي.
په شوروي اتحاد کې د ستالین تر واک لاندې د «خلکو د دښمن» ژبه د زندان، تبعید او اعدامونو سیاسي وسیله شوه.
په چین کې د ماو د ستر ټوپ سیاست د لوږې، قحطۍ او میلیوني مرګونو سبب وګرځېد؛
Britannica د دې قحطۍ لپاره د لسګونو میلیونو مرګونو بېلابېل اټکلونه یادوي.
په کمبودیا کې د سره خمر تر واک لاندې د «نوې ټولنې» او «صفر کال» خیال د ډلهییزو وژنو، اجباري کار، لوږې او فکري تصفیې په یوه خونړي تاریخ بدل شو؛ Britannica د خمر سرخ د واکمنۍ د مرګونو شمېر نږدې ۱.۷ میلیونه یادوي.
د دې مثالونو مقصد دا نه دی چې هر چپي، هر سیکولر یا هر اتیست د دغو جنایتونو مسؤل وګڼل شي.اوهر چپی هم حتمی ا تیست نه دی.
دا به علمي بېانصافي وي چی په زغرده تفکیک نه شی.
مقصد دا دی چې وښودل شي: کله چې د انسان د نجات شعار له اخلاقو، قانون، وجدان، د عقیدې له آزادۍ او د انسان له کرامت څخه جلا شي، نو ښکلې وعده په ویر بدلېږي. هغه فکر چې د ډوډۍ ژمنه کوي، خو انسان ته د فکر، ایمان او ژوند حق نه ورکوي، په پای کې نه ډوډۍ ساتلی شي، نه کور، نه عزت.
دلته د افغانستان درد ځانګړی دی. په هغه ټولنه کې چې د خلکو د هویت لویه برخه له اسلام، کورنۍ، کلي، جومات، عزت او ولسي اخلاقو سره تړلې وه،
د «کور، کالي او ډوډۍ» شعار هغه وخت اخلاقي معنا له لاسه ورکړه چې د کور خاوندان نادرکه شول، د کورنۍ مشران زندان ته ولاړل، شاګردانو او ښوونکيو ته د شک په ژبه وکتل شول، او د کرالې په څېر سیمو کې د ولسي حافظې پر بدن داسې زخمونه کېښودل شول چې تر نن ورځې یې درد ژوندی دی.
د همدې لپاره د دې مقالې ادبي او اخلاقي استعاره داسې ده:
کله چې ایډیولوژي له اخلاقو بېله شي، «کور، کالي او ډوډۍ» هم په خپل ضد بدلېږي: کور په ګور، کالي په کفن، او ډوډۍ د وینو په کاسه بدلېږي.
دا جمله د یوې کورنۍ شخصي ویر نه، بلکې د یوه ملت د تاریخي تجربې لنډه ژبه ده. دا د هغو شعارونو اخلاقي محاکمه ده چې د ژوند وعده یې کوله، خو د ډېرو انسانانو لپاره یې د مرګ، ویر او بېنښې قبرونو واقعیت پرېښود.
۱۳. د اصلي تناقضونو تحلیلي لنډیز
• د انسانیت شعار، خو د مؤمن انسان تحقیر: که څوک د انسانیت دعوه کوي، خو د مؤمن انسان عزت نه مني، د هغه انسانیت نیمګړی دی.
• د آزادۍ شعار، خو د عقیدې د آزادۍ نه زغمل: د فکر آزادي یوازې د اتیست، سیکولر یا چپي لپاره نه ده؛ د مسلمان، مؤمن او دیني انسان لپاره هم ده.
• د ولس د نجات دعوه، خو د ولس د ایمان سپکاوی:
دا تر ټولو لوی تناقض دی؛ د ولس په نوم خبرې کول، خو د ولس روح ته په سپکه سترګه کتل.
• د علم دعوه، خو د ټولنې نه پېژندل:
علمي ذهن ټولنه مطالعه کوي؛ ایډیولوژیک ذهن ټولنه توهینوي.
د چپی ا تیستانو لوی با مبړ (لینن) وای:
توافق با مخیط شرط اول زند ګیست .
ایا دهغه پیروانو دا کار وکړ؟
• د عدالت شعار، خو د پولیچرخي، پولیګون او کرالې د حافظې نادیده نیول:
هغه څوک چې د عدالت دعوه کوي، خو د قربانیانو حافظه نه یادوي، د عدالت دعوه یې نیمګړې ده.
• د مذهبي افراط غندنه، خو د چپي افراط توجیه:
که څوک یوازې مذهبي افراط غندي، خو چپي ـ اتیستي افراط ته توجیه لټوي، نو هغه د انصاف نه، د ایډیولوژۍ خدمت کوي.
۱۴. د لیکوال شخصي مشاهده
د لیکوال د څو لسیزو شخصي، ټولنیزې، سیاسي او علمي تجربې له مخې، د تعجب وړ خبره دا ده چې ځینې تعلیمیافته افغانان، چې ځانونه روښانفکر، اتیست، سیکولر، مترقي یا چپي بولي، د مذهبي افغان انسان په وړاندې داسې ژبه کاروي چې له کرکې، غرور او تحقیر څخه ډکه وي.
هغوی کله ناکله یو لمونځکوونکی، جوماتي، سنتي، کلیوال یا د دیني ارزښتونو درناوی کوونکی افغان د کمعقل، وروستهپاتې، خطرناک یا د تمدن دښمن په توګه انځوروي. دا چلند نه علمي دی، نه انساني، نه د آزادۍ له اصل سره برابر دی، او نه د افغان ټولنې له واقعیت سره سمون لري.
هغه روښانتیا چې د خپل ولس ایمان ته په سپکه ګوري، روښانتیا نه؛ د بل نوم لاندې پټ تعصب دی.
۱۵. پایله
افغانستان له هر ډول افراطه ژوبل شوی دی. مذهبي افراط دې ولس ته وینه، ویر، وېره او بېعدالتي راوړې ده؛ خو چپي، اتیستي او ایډیولوژیک افراط هم د دې ملت په تاریخ کې ژور زخمونه پرېښي دي. پولیچرخي، پولیګون، د مرګ فهرستونه، نادرکهکېدنې، شکنجې، د کونړ د کرالې سیمهییزه حافظه، او د قربانیانو د کورنیو بېپایه غمونه موږ ته وايي چې ظلم یوازې د مذهب له نومه نه راځي؛
ظلم کله د علم، انقلاب، عدالت، ترقۍ او انسانیت له نومه هم راځي.
د تعلیمیافته اتیستي ـ چپي تعصب تر ټولو لوی خطر دا دی چې ځان د علم، عقل او انسانیت استازی بولي، خو د مؤمن انسان کرامت ته په سپکه سترګه ګوري. دا د فکر اختلاف نه دی؛ دا د اخلاقو ماتې ده.
له بلې خوا، وروسته مذهبي افراطي ظلمونه هم باید په ښکاره وغندل شي.
دا مذهبی افراط خو د ا سمانه نه دی را و لیدلیدلی،بلکی:
هره پدیده په بطن کی خپل ضد زیږوی.
چی په افغانستان کی ښی افراط و زیږوه.
چپ ظلم د ښی ظلم له امله نه مشروع کېږي. خو علمي انصاف دا هم غواړي چې د چپي ـ اتیستي ایډیولوژۍ تاریخي مسؤلیت پټ نه شي، او هغه تعلیمیافته قشر چې د انسانیت دعوه یې کوله، د خپل فکري او اخلاقي تناقض مخې ته ودرول شي.
د سالمې ټولنې معیار نه یوازې علم، نه یوازې سیاست، نه یوازې سیکولرزم، او نه یوازې انقلاب. اصلي معیار دا دی:
هر فکر چې د انسان د کرامت، وجدان، عقیدې، ژوند او عزت درناوی نه لري، که هر څومره د علم، انقلاب، ترقۍ، جهاد، عدالت یا انسانیت نوم واخلي، په حقیقت کې د تباهۍ فکر دی.
هغه اتیزم چې د مؤمن انسان سپکاوی کوي، د عقل نوم لري، خو د تعصب روح لري؛
او هغه چپ فکر چې د ولس د نجات دعوه کوي، خو د ولس ایمان ته سپکاوی کوي، له خپل اخلاقي جوهر سره په ښکاره تضاد کې دی.
سرچینې او ماخذونه
1. Netherlands Public Prosecution Service. “Afghanistan Death Lists.” د هالنډ د عامه څارنوالۍ رسمي معلومات؛ د افغانستان د ۱۹۷۰مو کلونو د مرګ فهرستونو په اړه.
2. Afghanistan Analysts Network. “Death List Published: Families of Disappeared End a 30 Year Wait for News.” ۲۰۱۳. د ۴۷۸۵ نیول شویو او وژل شویو کسانو د فهرست او کورنیو د انتظار په اړه تحلیلي راپور.
3. Amnesty International. “Afghanistan: Reports of Torture and Long-term Detention Without Trial.” ۱۹۹۱. د سیاسي بندیانو، بېمحاکمې توقیف، کورنیو او وکیل ته د لاسرسي د محرومیت، او شکنجې په اړه راپور.
4. Afghanistan Analysts Network. “1980s Pul-e Charkhi Commander Walks Free: War Crimes Conviction Overturned by Dutch Court of Appeal.” ۲۰۲۴. د پولیچرخي د سیاسي بندیانو او د هغه وخت د وسلهوالې جګړې د شرایطو په اړه تحلیلي راپور.
5. The New Humanitarian. “Communist-era Mass Grave Discovered Highlights Need for Post-war Justice.” ۲۰۰۶. د پولیچرخي ترڅنګ د کمونیستي دورې د ډلهییز قبر د موندنې په اړه راپور.
6. Pajhwok Afghan News. “Kunaris Seek Justice for Kerala Massacre Victims.” ۲۰۱۶. د کونړ د کرالې د قربانیانو لپاره د عدالت غوښتنې په اړه راپور.
7. RFE/RL Gandhara. “Dutch Arrest Rekindle Hopes for Afghan Justice.” ۲۰۱۵. د کرالې د پېښې اړوند د هالنډ د قضیې او د قربانیانو د کورنیو د غږونو په اړه راپور.
8. Afghanistan Memory Home / AHRDO. “Kerala Massacre.” د کرالې د پېښې د د مستندولو معلوماتي پاڼه، د پېښې نېټه، ځای او ادعا شوي جرمونه.
9. Lenin, V. I. “Socialism and Religion.” ۱۹۰۵. د دین، سوسیالیزم او سیاسي مبارزې په اړه تاریخي متن.
10. Marx, Karl. “A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right.” ۱۸۴۴. د دین، ټولنې او مظلوم انسان د درد په اړه کلاسیک فلسفي متن.
11. Kakar, M. Hassan. Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982. University of California Press. د ثور انقلاب د شعارونو او د «bread, clothes and shelter / کور، کالي او ډوډۍ» د سیاسي ژبې په اړه.
12. Encyclopaedia Britannica. “Great Leap Forward.” د چین د ستر ټوپ، قحطۍ او د مرګونو د بېلابېلو اټکلونو په اړه.
13. Encyclopaedia Britannica. “Khmer Rouge.” د کمبودیا د خمر سرخ رژیم، ډلهییزو وژنو، اجباري کار او شاوخوا ۱.۷ میلیونه قربانیانو په اړه.
محمد همایون همت
۱۹ می ۲۰۲۶