لیکوال: محمد خالد وردګ / لاس انجلیس، کلیفورنیا
د فبرورۍ ۲۱مه د ملګرو ملتونو له خوا د مورنیو ژبو نړیواله ورځ نومول شوې ده. دا ورځ موږ ته دا پیغام راکوي چې ژبه یوازې د خبرو وسیله نه ده، بلکې د یو ملت د هویت، حافظې او راتلونکي بنسټ دی. کله چې یوه ژبه کمزورې شي، د هغې ژبې ویونکي هم په ټولنه کې ورو ورو حاشیې ته ټېل وهل کېږي. له همدې امله د مورنیو ژبو ساتنه یوازې فرهنګي مسئله نه ده، بلکې د عدالت، تعلیم او برابر فرصت مسئله ده.
د افغانستان په تاریخ کې ډېری پاچاهان او واکمنان پښتانه وو، خو دا یو تاریخي تناقض دی چې د دولت رسمي او درباري ژبه تر ډېره دري پاتې شوه. ان داسې روایتونه او تاریخي یادښتونه شته چې ځینې واکمنان په خپله هم په رسمي محافلو کې په پښتو نه غږېدل. دربار، دیوان، مکتوبات، قوانین او اداري اسناد اکثره په دري لیکل کېدل. دا یوازې یو ژبنی انتخاب نه و، بلکې د واک او فرهنګي برلاسۍ نښه وه.
تاریخي شالید یې تر دراني دولت مخکې زمانو ته رسېږي. د غزنویانو، غوریانو او تیموریانو له دورو راهیسې فارسي د دربار، شاعرۍ او دیواني نظام ژبه وه. کله چې احمد شاه دراني په ۱۷۴۷ کال کې دولت جوړ کړ، هغه اداري ماشینري چې ورته په لاس ورغله، هماغه فارسيمحوره وه. منشیان، کاتبان او درباري فرهنګ ټول په هماغه دود روان وو. له همدې امله دري د رسمي دربار ژبه پاتې شوه. خو پوښتنه دا ده چې وروسته ولې د بدلون لپاره جدي، بنسټیز او دوامدار ګامونه پورته نه شول؟
د دې بېپامۍ پایله یوازې اداري نه وه، بلکې ټولنیزه او رواني هم وه. په ښارونو کې، په ځانګړي ډول کابل او نورو مرکزي سیمو کې، داسې فضا رامنځته شوه چې که یو پښتون په روانه دري نه پوهېده، ځان یې کم ګڼلو. د ښوونځیو ډېری درسي کتابونه په دري وو. یو ماشوم چې په کور کې یې پښتو ویله، ښوونځي ته به لاړ، هلته به ورسره په بله ژبه خبرې کېدې. دا بدلون یوازې ژبنی نه و، بلکې د هویت له بحران سره مل و. ماشوم به ورو ورو دا احساس کاوه چې د پرمختګ، علم او ښاريتوب ژبه بله ده، او د ده خپله ژبه یوازې د کور او کلي لپاره ده.
دا حالت په اوږد مهال کې د کمارزښتۍ احساس پیدا کړ. ځینې پښتانه کورنۍ هڅه کوله چې له خپلو ماشومانو سره په دري خبرې وکړي څو “ښاري” ښکاره شي. ژبه چې باید د ویاړ سرچینه وای، د شرم موضوع وګرځېده. دا یو ژور رواني اغېز درلود چې تر نن ورځې پورې یې نښې لیدل کېږي.
خو کیسه یوازې د زوال نه ده. د شلمې پېړۍ په لومړیو او منځنیو لسیزو کې د پښتو د بیا راژوندي کېدو هڅې پیاوړې شوې. د پښتو ټولنې او وروسته د پښتو اکاډمۍ جوړېدل یو مهم ګام و. پوهانو او لیکوالانو کار پیل کړ چې پښتو معیاري کړي، لغتونه جوړ کړي، علمي اصطلاحات رامنځته کړي او ادبي خزانه وغځوي.
استاد عبدالحی حبیبي د تاریخ او ادب په برخه کې بنسټیز کارونه وکړل. ګل پاچا الفت د نثر او فکر په ډګر کې نوې ساه ورکړه. خوشحال خان خټک، رحمان بابا او نورو کلاسیکو شاعرانو ته بیا نوې پاملرنه وشوه، او معاصرو لیکوالانو هڅه وکړه چې پښتو د معاصر سیاست، فلسفې او ټولنیزو علومو ژبه کړي. دا یو فکري رنسانس و چې غوښتل یې پښتو له کلي نه ښار ته، او له شفاهي فرهنګه لیکلي علم ته یوسي.
سره له دې پرمختګونو، لا هم نن پوښتنه پر ځای ده: ایا موږ رښتیا خپلو مورنیو ژبو ته برابر فرصت ورکوو؟ ایا ماشوم کولی شي له لومړۍ ورځې تر لوړو زده کړو پورې په خپله مورنۍ ژبه بشپړ تعلیمي نظام ولري؟ که نه، نو د فبرورۍ ۲۱مه باید یوازې د شعار ورځ نه وي.
د مورنیو ژبو نړیواله ورځ موږ دې ته رابولي چې له تاریخه زده کړه وکړو. ژبه سیاسي وسیله مه ګرځوئ، خو له حقه یې هم مه محروموئ. که عدالت غواړو، باید هر ماشوم ته دا حق ورکړو چې په خپله ژبه زده کړه وکړي، فکر وکړي او ویاړ پرې وکړي. ژبه چې ژوندۍ وي، ملت هم ژوندی وي.
د مورنیو ژبو نړیواله ورځ موږ ته دا درس راکوي چې د هرې ژبې درناوی باید وشي. نه پښتو باید له پامه وغورځول شي او نه دري او نه د افغانستان نورې ژبې. ټول د افغانستان تاریخي او کلتوري شتمني دی. مهمه دا ده چې هر ماشوم وکولای شي په خپلې مورنۍ ژبه زده کړه وکړي، ځکه څېړنې ښيي چې په مورنۍ ژبه زده کړه د فکري ودې او تعلیمي بریا لپاره ډېره اغېزمنه ده.
که موږ غواړو یو پیاوړی، متحد او پرمختللی افغانستان ولرو، باید ژبې د سیالۍ وسیله ونه ګرځوو، بلکې د یووالي او متقابل درناوي پلونه ترې جوړ کړو. ژبه باید د ویاړ سرچینه وي، نه د بې عدالتۍ احساس.