تاند (پنچشنبه، د سلواغې/ دلوې ۹ مه) د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د یوه تازه فرمان پر اساس د هغو کسانو منقول او غیرمنقول شتمنۍ ضبطېږي چې یا خو له هېواده بهر دي (غایب دي) او یا هم د فساد په تور تورن شوي دي.
د طالبانو د مشر په دې فرمان کې ویل شوي چې د اداري چارو د ملکیت د څېړنې ریاست به منحل کېږي او صلاحیتونه به یې د سترې محکمې نظامي مرستیال ته سپارل کېږي.
د طالبانو د مشر د حکم له مخې، نظامي محکمې به د غایبو کسانو او د فساد په تور تورنو کسانو د شتمنیو څېړنه کوي، دا شتمنۍ به خوندي کوي او تر خپل کنټرول لاندې به یې ساتي.
د شفافو قانوني پروسیجرونو نشتوالی، د خپلواک قضايي څار نشتون، او د استیناف (اپیل) د میکانیزم نه شتون دې ته لاره هواروي چې د ملکیتونو مالکان په عملي ډول د ضبط پر ضد هېڅ قانوني لار ونه لري، په داسې حال کې چې د طالبانو له نظره د «فساد» او «غیابت» تعریفونه مبهم دي او په خپله خوښه تفسیر کېدای شي.
په فرمان کې ویل شوي چې نظامي محکمې به د غایبو کسانو منقول او غیرمنقول ملکیتونه ضبط، جلا او تثبیت کړي او تر هغو به یې ساتنه او ورڅخه استفاده کوي چې غایب کسان بېرته هیواد ته راځي.
همدارنګه، د هغو کسانو شتمنۍ به، چې د فساد په تور تورن شوي وي، د طالبانو د نظامي محکمو تر واک لاندې ضبط او ساتل کېږي.
دا مهال د پخوانیو دولتي چارواکو او د طالبانو د مخالفانو شتمنۍ چې له هېواده بهر ژوند کوي، د اوسني حاکمیت تر کنټرول لاندې دي او پخوا د اداري چارو له لوري اداره کېدې.
ايا د افغانستان په اسلامي امارت کی وروستني بدلونونه د شيخ هيبت الله د سپينی کودتا په لور يو بل ګام دی؟
هغه مشرتابه( شيخ هيبت الله) چې نه يواځی د پاکستان د ظالمانه کړنو، د پښتنو د هدفي وژنو په زوره د پښتنو بې ځایه کولو،، د افغانستان دمکرُرو بمباريو، او د بې ګناه ماشومانو او ښځو، په ځانګړې توګه د لوبغاړو د وژنې په اړه سترګې پټوي. او هرڅوک چه دپاکستان خلاف څه وايي هغه له کاره ګوښه کيږی يا بندي کيږي ،هغه د هر څه لپاره فرمانصادرويي ، مګر د پنجابي پوځ د قرآن کریمونو د سوځولو او جوماتونو د ویجاړولو په اړه یوه کلمه هم نه وايي، او هغه د ورته پوځ د امرونو په تعقیبولو بوخت دی، کله چې یو دیکتاتور په حکومتي وزارتونو کې بدلونونه راولي، دا معمولا “سپینه کودتا” یا، دا معمولا دبشپړواک حاصلول،په مرکزي حکومت کی پاکول، یا د استبدادي رژیم بیارغونه ګڼل کیږي.
په هرصورت، که دا بدلونونه د اساسي قانون له پامه غورځولو، تاسیس شوي قوانینو ماتولو، یا د نوي “پټ” حکومت رامینځته کولو له لارې ترسره شي، دا ممکن د ځان کودتا (آټوګولپ) یا د اساسي قانون کودتا په څیر اړونده اصطلاحاتو لاندې راشي.
دلته د دې سناریو د “سپینې کودتا” څخه د توپیر تحلیل دی:
سپینه کودتا (: دا د “نرم” یا بې وینې کودتا ته اشاره کوي چیرې چې واک لاسونه بدلوي، یا مرکزي حکومت د قانونيت په پلمه نسکور کیږي، معمولا دځينو وزيرانو اومشرتابه بدلون پکې شامل وي. دا ډیری وختونه د واکمنې ډلې دنـنه بدلون یا د غیر تشدُد، ډیری وختونه د پردې تر شا، د واک بدلون تشریح کولو لپاره کارول کیږي.
د دیکتاتور بیا رغونه: د یو دیکتاتور وزیرانو بدلول عموما د یو استبدادي رژیم د “منظم” عملیاتو برخه ګڼل کیږي، نه د نوي کودتا. دیکتاتور اکثرا پرسونل بدلوي، احتمالي سیالان پاکوي، او وزارتونه بیا تنظیموي ترڅو خپل موقف پیاوړی کړي، کوم چې د څیړنې له مخې د واک ساتلو پرځای د ساتلو یوه طریقه ده.
ځان کودتا (آټوګولپ): که چیرې یو دیکتاتور دمخه په واک کې وي مګر د مقنـنه قوې د منحل کولو، اساسي قانون له مینځه وړلو، یا د بشپړ کنټرول خوندي کولو لپاره د حکومت په جوړښت کې د بدلون راوستلو لپاره غیر قانوني، غیر اساسي لارو چارو څخه کار اخلي، دا د ځان کودتا یا آټوګولپ په نوم پیژندل کیږي.
په لنډه توګه، د یو دیکتاتور لخوا د وزارتونو بدلول د واک ساتلو یوه بڼه ده، نه “سپینه کودتا”، پرته لدې چې دا بدلونونه په غیرقانوني توګه د موجوده، که څه هم استبدادي، قانوني نظم د نسکورولو او د نوي سره د ځای په ځای کولو لپاره وکارول شي.