امنیت چي په ساده اصطلاح کي خوندیتوب ته ویل کیږي ورستیو کي بیلابیلو علماو او نړیوالو سازمانونو له خوا جامع تعریفونه ورته وړاندي شوي دي، امنیت د خطر، ګواښ، زیان څخه د یو فرد، ډلې یا ملت د مشروع حقونو د خوندیتوب معنی لري؛ دا مفهوم د خطر او ګواښ نشتوالی (منفي) او د خوندي فضا چمتو کول (مثبت) شامل دي، د ۱۹۹۴ز کال د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام کلني پراختیايي راپور د امنیت (خوندیتوب) یو پراخ تعریف وړاندې کړی چې اوس په نړیواله کچه نږدی ټول منلی دی. دا تعریف د امنیت پدیده له خوندیتوبه بشري خوندیتوب ته واړوله. امنیت او عدالت یو بل سره تړلي مفاهم دي، د سیمي یا د ساحي په اساس خوندیتوب نړیوال، ملي، تولنیز او فردي خوندیتوب باندي درجه بندی کیږي.
ټولنپوهان وايي امنیت اووه ځانګړي عناصر (اقتصادي، فزیکي ، روغتیايي چاپیریالي، فردی اوتولنیز، سیاسي، روانی امنیت) لري چې په ګډه د یوې ټولنې د امنیت کچه په بشپړه توګه وړاندې کوي.
- اقتصادي امنیت ددغو عناصرو يه سر کي ځکه راځي چي په یوه ټولنه کي په دوامداره توګه د وګړو نه لاس رسی کار ته او یا غیر ثابت ورځنی عاید فقر زیږوي او فقر انسان مجبوروي چي د خیټي مړولو دباره د نورو وګړو خوندیبتوب ته ګواښ جوړ کړي. خوراکی توکو تامین، د شغل د انتخاب حق، زده کړي او عامه خدماتو ته لاسرسئ، د اقتصادي خوندیتوب مهم شاخصونه دي. که کومه ټولنه کي وګړي د بې وزلۍ، بېکارۍ، د بیو لوړوالي، احتکار او قحطۍ له کبله خوړو ته پوره لاسرسی ونه لري، دغه ټولنه خوندي ټولنه نه یادیږي.
- د بشری خوندیتوب بل مهم عنصر فزیکي امنیت ځکه دی چي په یوه ټولنه کي د فزیکي تاوتریخوالي نشتون د کار او پرمختګ دپاره اساسي بنسټ دی. فزیکي امنیت دا معنا چي څوک د یو انسان نه د هغه د ژوند حق وانخلي فزیکي تاوتریخوالی ورسره ونشي او په مختلفو بهانو يي څوک ونه وژني او بالاخره په فزیکي دول محوه نشي. په دې لړ کې د وګړو د خپل دولت، باندني دولت، هېواد کې دننه له ډلو ټپلو او وګړو څخه د خطر احساس فردي امنیت له منځه وړي. هغه ټولنې چې پکې ولس له دولته په وېره کې وي، د جرم لوړه کچه یې په عادي ژوند اغېز ولري یا هم پکې د ډلو ټپلو لخوا د تاوتریخوالي وېره وي د فردي خوندیتوب له نه شتون سره مخامخ وي او له همدې امله ناخوندي ټولنه ګڼل کېږي.
- د بشري امنیت دریم اړخ روغتیايي خوندیتوب دی. په دې لړ کې د ټولنې د وګړو د ناروغیو څخه ژغورنه په سر کې ده چې ورپسې صحي خدماتو ته د پوره لاسرسي بحث مطرح کېږي.د یوې ټولنې بشري امنیت هله تینګ ګڼل کېږي چې هلته د ناروغیو د خپرېدو خطر کم وي او شته ناروغان صحي خدماتو ته پوره لاسرسی ولري.
- چاپیریالی امنیت:د ټولنې له چاپېریال سره تړلي خطرونو لکه طبعي آفاتو څخه د ټولنې خوندي پاتې کېدو باندې را څرخي.
- فردی او ټولنیز امنیت: که په یوه ټولنه کې یوه مذهبي، توکمیزه یا ورته ډله د خپلې پیژندګلوۍ په اساس ولس د تاوتریخوالي له خطر څخه خلاصه وي، دا ټولنه خوندي ټولنه ده.که کومه یوه ډله د خپل مذهب، توکم او داسې نورو له کبله تهدید سره مخامخ وي، دا ټولنه بیا د خوندیتوب له اړخه په ټیټه کچه کې ژوند کوي
- سیاسي امنیت: یوه ټولنه هغه مهال د بشري امنیت خاونده ګڼل کیږي چې پکې وګړي یا ډلې د سیاسي اند یا تړاو له کبله له خطر سره مخامخ نه وي، د وګړو بشري حقونه پکې خوندي وي، قانون پکې واکمن وي او عدالت ټینګ وي. که په یوه ټولنه کې د متنوع سیاسي افکارو په درلودو بندیز وي، چې د ولس په کچه بشري قوانین نقض کیږي خو په اړه یې د دولت لخوا د سمون ګام نه پورته کېږي او یا هم د قانون واکمني او عدالت نه وي، دغه ټولنه نا امنه ټولنه ګڼل کیږي.
- رواني امنیت: د امنیت د نورو عناصرو څخه اوږد مهاله ډاډ او اطمینان تر لاسه کول رواني امنیت دی
د ټولنپوهانو له نظره د بشري خوندیتوب دعناصرو شتون په ټولنه کې، د وګړو لپاره درې ډوله آزادۍ را منځته کوي.
- د ولس او وګړو له وېرېد خلاصون ازادي: په خوندي ټولنه کې وګړي د وېرې احساس نه لري او د ژوند چارې په عادي توګه مخ ته وړي.
- د غوښتنواو خواهشتانو ازادي: وګړي د خوندیتوب په چاپېریال کې ډېرې غوښتنې نه کوي بلکې په تولید تمرکز کوي.
- هغه آزادي چي د ټولنې د وګړو د باعزته او باوقاره ژوند او واک تامینیدل دي.
سوله او جګړه:
کله چي د بشری خوندیتوب په برخه کي د فزیکی او روانی امنیت بحث کوو د سولي او جګړي بحث مو مخته راځي سوله او جګړه پراخ بحثونه دي که څوک یو انسان په فزیکي ډول نه وژني خو رواني امنیت يي ګډوډوي یا د خوندیتوب شپږ پاتي عناصر تامین نه شي او د ټولني د وګړو نه د هغوي د سیاست او نور مدني او قانوني حقوق تري واخستل شي دا په حقیقت کي په خپل ذات کي نرمه جګړه ده چي پیل شوي ده او بالاخره د لږ وخت په تیریدو سره په توده جګړه بدلیږي، البته د یو ټولني یا یو شخص د رواني امنیت د تامین د پآره د بل شخص یا بلي ټولني فزیکي او رواني امنیت مختل کول ظلم او استبداد دي.
همدا ډول د سولي بحث هم ډیر وسیع دی، سوله معنا د جګړي بندیدل، د نورو انسانانو بشری خوندیتوب، فزیکي او رواني امنیت ته درناوي کول، صحی خدماتو ته لاسرسۍ، پرته له تبعیضه نر او ښځي ته د تحصیل زمینه سازي، د سیاست او د بیان آزادي، د نظر د اظهار او د نورو انسانانو ټولو مدني آزادیو ته درناوی کول سوله ده.
منابع
ویکیپدیا دانشنامه ازاد
ویپسایت ګوګل
ویپسایت رسمی اداره انکشافی سازمان ملل
بی بی سي پشتو