په معاصره ادبي کره کتنه کې د روایت د شخص ټاکنه یوازې تخنیکي پرېکړه نه ده، بلکې فکري، اخلاقي او حتا سیاسي موقف ګڼل کېږي. اول شخص او درېیم شخص يا راوي د کیسې د ویلو دوې بېلابېلې لارې نه دي، بلکې د حقیقت، حافظې، ذمهوارۍ او پوهې دوه بېلابېل نظامونه دي. همدا توپیر دی چې معاصر ادب یې د ژور تحلیل موضوع ګرځولې ده، ځکه هر روایت په لاشعوري ډول دا ادعا کوي چې څوک د ویلو حق لري، څه ویل کېدای شي، او څه باید پټ پاتې شي.
اول راوي د روایت تر ټولو نږدې، خو په عین حال کې تر ټولو محدود شکل دی. دا راوي د «زه» په ژبه خبرې کوي، خو دا «زه» هېڅکله خالص، شفاف یا بشپړ نه وي. په اکاډمیک تحلیل کې اول شخص راوي د سوبجېکتیف تجربې استازیتوب کوي، یعنې هغه نړۍ وړاندې کوي چې د یو ذهن له فلټره تېره شوې ده. دا فلټر د حافظې، غوښتنې، وېرې او ځانغولولو مجموعه ده. له همدې امله، د اول شخص روایت تل د شک وړ دی، حتا هغه وخت چې راوي د رښتینولي ادعا کوي.
د فرایډ له نظره، د اول شخص روایت د «ایګو» د دفاعي میکانیزم تر اغېز لاندې دی. راوي نه یوازې نوره نړۍ تشریح کوي، بلکې خپل ځان هم تنظیموي. هغه څه چې وایي، همدومره مهم دي لکه هغه څه چې نه وایي. سرکوب، انکار او بدلون (repression, denial, displacement) د اول شخص روایت طبیعي برخې دي. له همدې امله، اول شخص راوي ډېر کله د حقیقت پر ځای د ځان د ژغورنې کیسه کوي. دا ځانګړنه دا روایت ژور اروايي کوي، خو په عین حال کې یې د عیني حقیقت له امکان څخه لرې کوي.
ژاک لاکان دا محدودیت لا پسې ژوروي. د هغه له نظره، «زه» خپله یو ژبنی جوړښت دی، نه یو ثابت هویت. اول شخص راوي د ژبې له لارې ځان تعریفوي، خو ژبه تل نیمګړې ده. دا نیمګړتیا د Real له غیرموجودګۍ راځي؛ هغه ساحه چې ژبه یې نه شي رانغاړلی. له همدې امله، اول شخص روایت تل د تشې پر محور راڅرخي. راوي غواړي ځان بشپړ معرفي کړي، خو هره جمله یې د بلې جملې اړتیا زېږوي. دا نيمګړتياو د اول شخص روایت اصلي ځواک دی، خو همدا یې بنیادي محدودیت هم دی.
درېیم شخص راوي، په مقابل کې، د ظاهري واټن ژبه ده. دا راوي د «هغه» یا «هغې» له زاویې کیسه کوي، او په لومړي نظر داسې ښکاري چې عیني، بېطرفه او ټولپوه دی. خو معاصر تیوري دا ساده تصور ردوي. درېیم شخص روایت هم یو جوړښت دی، نه یو طبیعي حالت. دا روایت د پوهې د تنظیم ځانګړې سټريټیجي کاروي، چې پکې ځینې معلومات ښکاره کېږي او ځینې پټ پاتې کېږي. له همدې امله، درېیم شخص راوي هم بېطرفه نه دی، بلکې د واک ځانګړی شکل لري.
د روایتپوهنې له نظره، درېیم شخص راوي څو بڼې لري: محدود، نیمهکله، او پوره. خو دا وېش تخنیکي دی؛ فکري بحث دا پوښتنه مطرح کوي چې ولې یو متن د پوهې دا ډول ویش غوره کوي. کله چې لیکوال درېیم شخص روایت غوره کوي، په نااګاه ډول دا ادعا کوي چې کیسه له فردي حافظې لوړه ده. دا ادعا کېدای شي مشروع وي، خو خطرناک هم ده، ځکه دا راوي ډېر وخت د مطلق پوهې توهم رامنځته کوي.
په فرایډي تحلیل کې درېیم شخص راوي د سوپرایګو طرف ته نږدې کېږي؛ هغه طرف چې نظم، قاعده او قضاوت تنظیموي. له همدې امله، ډېری وخت د درېیم شخص روایتونه اخلاقي رنګ اخلي، حتا که لیکوال یې شعوري قصد ونه لري. دا راوي د کرکټرونو پر کړنو پوهېږي، هغوی ارزوي، او ډېر وخت لوستونکی د یوې ټاکلې نتیجې پر لور بیایي. دا ځانګړنه درېیم شخص روایت ته ځواک ورکوي، خو د لوستونکي د فکري ازادۍ خطر هم پکې نغښتی وي.
لاکان بیا دا واک د سمبولیک نظم برخه ګڼي. درېیم شخص راوي د ژبې، قانون او جوړښت استازیتوب کوي. دا راوي هغه څه وایي چې ویل کېدای شي، او هغه څه نه وائي چې د ویلو ژبه نه لري. په دې معنا، درېیم شخص روایت د ټولنیز نظم جوړښت دی. دا جوړښت کولی شي ژور تحلیل وړاندې کړي، خو دا به تل د Real له پټولو سره مل وي. هغه څه چې له سمبولیک نظم سره سمون نه خوري، یا حذف کېږي او یا رمزي کېږي.
د اول او درېیم شخص ترمنځ بنیادي توپیر د ذمهوارۍ په مفهوم کې دی. اول شخص راوي خپله خبره پر ځان باروي؛ که دروغ وایي، د خپل دروغ مسوول دی. درېیم شخص راوي، برعکس، خپله ذمهواري پټوي. هغه داسې خبرې کوي لکه کردار چې خپله خبرې کوي. همدا پټوالی د دې روایت انتقادي ټکی دی. ځکه ډېر وخت دا راوي د واکمنو نظریو، ارزښتونو او کلتوري ځانګړنو استازیتوب کوي، بې له دې چې خپله دا استازیتوب ومني.
په معاصر انتقادي فکشن کې، دا دواړه روایتونه باید د سیالۍ پر ځای د تعامل په توګه ولوستل شي. اول شخص روایت موږ ته دا ښيي چې حقیقت څنګه تجربه کېږي؛ درېیم شخص روایت دا ښيي چې حقیقت څنګه تنظیمېږي. یو د دننه درد ژبه ده، بل د بهر جوړښت. خو هېڅ یو بشپړ نه دی. هغه متنونه چې یوازې پر یوه تکیه کوي، یا په ځانغولونه کې بند پاتې کېږي، یا په مصنوعي عینیت کې.
د همدې لپاره، معاصر ادب ډېر وخت دا دواړه کړنې سره ګډوي، او یا خو پر یو بل شک اچوي. کله درېیم شخص روایت د کرکټر له محدودې پوهې سره جګه وي، او کله اول شخص روایت د متن له خاموشو نخښو سره. دا ټکر د متن فکري انرجي جوړوي. لوستونکی مجبورېږي چې پوښتنه وکړي: څوک خبرې کوي؟ ولې دا خبره کېږي؟ څه پټ دي؟
په پایله کې، د اول او درېیم شخص ترمنځ انتخاب د سبک مسئله نه ده، بلکې د فکر مسئله ده. لیکوال که اول شخص غوره کوي، باید د خپل محدودیت جرئت ولري. که درېیم شخص غوره کوي، باید د خپل واک مسوولیت ومني. اکاډمیک بلوغت دا دی چې لیکوال پوه شي هر راوي یو قیمت لري، او هر قیمت باید شعوري ورکړل شي.
ځيرک ليکوال هغه نه دی چې سم کردار غوره کړي، بلکې هغه دی چې د خپل کردار ښه او بد وپېژني. ځکه ادب هغه څه دی چې حقیقت نه علانه وي، بلکې تر پوښتنې لاندې ئي راولي.