د خپلواکۍ بنسټونه: احمدشاه بابا او د افغان پوځي دولت جوړېدا

 (۱۷۴۷–۱۷۷۲)

لیکوال: محمد خالد وردګ

لاس انجلیس،‌ کالیفورینا / ۱۳ نومبر ۲۰۲۶

د ۱۷۴۷ کال د جون په ۱۹مه، په فتح اباد کې د نادر شاه افشار شاهي ساتونکي د هغه خیمې ته ننوتل او هغه یې وواژه [۲]. په څو ساعتونو کې دننه، د اسیا تر ټولو وېروونکی پوځي کمپ په خپلمنځي جګړو او ګډوډۍ بدل شو. نادر شاه دوې لسیزې له قفقاز څخه نیولې تر ډیلي پورې سیمې لاندې کړې وې. خو کله چې هغه ووژل شو، د هغه لویه امپراتوري د هغو پوځي ډلو په لیکو کې ټوټه ټوټه شوه چې ده په زور یو ځای کړې وې.

په دې ویجاړېدونکي کمپ کې یو پنځه ویشت کلن افغان قوماندان، احمد خان ابدالي، هم ولاړ و. په راتلونکې څلورمه پېړۍ کې، دې ځوان قوماندان د خپلواکو او کله ناکله په خپلو کې ښکېلو قومونو او سیمه ییزو ګټو څخه یو خپلواک ملي دولت جوړ کړ. هغه د افغانانو لپاره «احمد شاه بابا» او د عصري افغانستان بنسټ اېښودونکی شو؛ په تاریخي لحاظ د هغه رول د امریکا په جمهوریت کې د جورج واشنګټن غوندې و. خو د هغه دا لویه لاسته راوړنه یوازې د جګړې د ډګر پر زړورتیا ولاړه نه وه؛ بلکې دا د یوه پیاوړي بنسټیز او حکومتي جوړښت پایله وه.

د دې بنسټیز جوړښت تاداو کټ مټ د نادر شاه د وژنې په شپه کېښودل شو. کله چې د افشاریانو کمپ په چور او خپلمنځي وژنو بدل شو، احمد خان او د هغه افغان سپرو د خېمو په منځ کې جګړه وکړه ترڅو د پاچا خېمې ته ورسېږي. دوی د نادر شاه د ژغورلو لپاره ناوخته رسېدلي وو، خو احمد خان سمدلاسه خپلو سرتېرو ته امر وکړ چې د شاهي حرم شاوخوا دفاعي کرښه جوړه کړي [۲].

هغه دا کار د سیاسي ګټې لپاره نه، بلکې له پښتونوالي او افغاني غیرت سره د خپلې ژورې ژمنتیا له مخې وکړ [۷]. د دې غیرت یو مهم اصل د «ناموس» ساتنه ده—دا چې د ښځو او د کورنۍ د غړو عزت، خوندیتوب او درناوی باید په هر حالت کې وساتل شي، په ځانګړي ډول کله چې هغوی بې وسه وي او یا پناه وغواړي. د پارسي یاغي سرتېرو له برید څخه د نادر شاه د مېرمنو په ساتلو سره، احمد خان نه یوازې د خپل وژل شوي قوماندان په وړاندې خپله پوځي وفاداري ثابته کړه، بلکې د خپل ولس کلک اخلاقي او د ناموس قانون یې هم پر ځای کړ.

د وینو او ګډوډۍ په مینځ کې د نظم او غیرت دغه عمل یو ژور اغېز پرېښود. د نادر شاه مرکزي مېرمن، چې د خپلې کورنۍ د ساتنې له امله ډېره منندویه وه، ځوان قوماندان یې ور وغوښت. د هغه د وفادارۍ د انعام او د شاهي کورنۍ د خوندي وتلو د یقیني کولو لپاره، هغې هغه ته د امپراتورۍ په کمپ کې تر ټولو کلک ساتل شوې خزانه ډالۍ کړه: کوه نور، یا د «نور غر» [۲].

دا افسانوي الماس څو کاله وړاندې نادر شاه د مغولو له تخت (تخت طاووس) څخه را ایستلی و. خو اوس دا د یوه ځوان افغان په لاسونو کې و. د دې الماس لېږد یوازې د شتمنۍ لېږد نه و. دا د یوه ژور مشروعیت او واک لېږد و. هغه تیږه چې د هند د شتمنۍ او د فارس د وېرې سمبول و، اوس د افغاني غیرت په پایله کې وسپارل شو، چې له یوې ړنګېدونکې امپراتورۍ څخه د یوه داسې دولت پاچا ته د واک لېږد په ګوته کوي چې لا جوړ شوی نه و.

کله چې دا الماس خوندي شو او د هغه افغان پوځ روغ پاتې شو، په داسې حال کې چې د فارس پوځ په کورنۍ جګړه کې ډوبېده، احمد خان د کندهار پر لور یو منظم شاتګ پیل کړ [۲].

د دولت جوړونې ننګونه

کله چې احمد خان خپل سرتېري له پوځي کمپ څخه د کندهار پر لور رهبري کړل، په اصل کې څومره کسان ورسره وو؟ ډېری تاریخونه یوازې د ۴۰۰۰ ابدالي سپرو یادونه کوي [۱]. خو افغان تاریخ لیکونکی میر غلام محمد غبار کندهار ته د راستنېدونکي لښکر یو لوی او ګډ انځور وړاندې کوي. په دې لښکر کې ۴۰۰۰ غلجي سرتېري او ۱۲۰۰۰ ابدالي او ازبک سرتېري شامل وو، چې د نور محمد خان میر افغان او احمد خان ابدالي تر قوماندې لاندې یې حرکت کاوه [۱]. د دې لښکر جوړښت یو مهم حقیقت په ډاګه کوي: د عصري افغانستان پوځي هسته له هماغه لومړي حرکت څخه څو قومي (کثیرالقومي) وه.

خو شپاړس زره سرتېري د یوه دولت په مانا نه وو. د امو سیند څخه تر اباسینه پورې د یوه هېواد د خوندي کولو لپاره، احمد شاه باید څو سمدستي او عملي پوښتنې ځواب کړې وای. نور سرتېري به له کومه کېږي؟ خپلواک قومي مشران به څنګه وهڅول شي چې د یوه کوچني ټبر د ځوان پاچا اطاعت وکړي؟ څوک به د غنمو، باروتو او معاشونو د دفتر چارې سمبالوي؟ او تر ټولو مهمه، د دې ټولو لپاره به پیسې له کومه کېږي؟

لومړنۍ خزانه او د واکمنۍ اعلان

یو پوځ مخکې له دې چې مالیه ټوله کړي، لومړنۍ پانګې ته اړتیا لري. د کوه نور تر څنګ، احمد خان یوه بله لویه مالي خزانه هم ترلاسه کړه. په «سراج التواریخ» کې افغان تاریخ لیکونکی فیض محمد کاتب لیکي چې احمد خان هغه لویه کاروان ونیو چې د نادر شاه د ختیځو ولایتونو څخه یې مالیه او خزانه لېږدوله [۲].

احمدشاه دا خزانه د خپلو قوماندانانو ترمنځ د شخصي غنیمت په توګه ونه وېشله. کله چې د ۱۷۴۷ کال په اکتوبر کې په کندهار کې د هغه د پاچاهۍ تاج اېښودنه وشوه، هغه له همدې سرو او سپینو زرو څخه په خپله نوم سکې ووهلې [۲]. د سکې وهل او د جمعې په خطبه کې د واکمن نوم اخیستل د یوه خپلواک دولت بنسټیز اعلانونه وو. یو قوماندان چې یوازې سره زر لري، کولای شي د یوه فصل لپاره اجیران وګوماري. خو هغه پاچا چې خپله سکه وهي، د مالیې ټولو او پر یو دایمي قلمرو د واکمنۍ قانوني ادعا کوي.

خو یوه نیول شوې خزانه یوازې د یو وخت لپاره وه. د هندوکش په غرونو کې د لسګونو زرو سرتېرو او اسونو حرکت کولای شول هره خزانه ژر تشه کړي. د پایښت لپاره، نوي دولت باید خپله پوځي جلب او جذب په مستقیم ډول د افغانستان له کرنیز اقتصاد سره تړلی وای.

د کندهار تړون

د احمد شاه لومړنی سیاسي خنډ د هغه د خپل ابدالي کنفدراسیون دننه و. هغه د سدوزي په کورنۍ پورې اړه لرله، چې د ابدالیانو د پوپلزو په قبیله کې یوه معتبره خو د شمېر له مخې کوچنۍ څانګه وه [۱]. د ابدالیانو لویو قبیلو، لکه بارکزي، الکوزي، اڅکزي، نورزي، علیزي او اسحاقزي، د سدوزو د کورنۍ په پرتله ډېر جنګیالي لرل.

د دې قبیلو مشرانو له پخوا څخه پر خپلو وسله والو او سیمه ییزو ځمکو میراثي واک درلود. غبار لیکي چې د احمد شاه په ټاکنه کې د ابدالي، غلجي، ازبک، هزاره، بلوڅ او تاجک قومونو مشران شامل وو [۱]. که ځوان پاچا هڅه کړې وای چې دا سیمه ییز مشران وځپي، نو پاچاهي به یې په کورنۍ جګړه کې ړنګه شوې وای.

د دې پر ځای، احمد شاه پوځي مشران په مستقیم ډول په دولتي جوړښت کې مدغم کړل. هغه ستر دولتي منصبونه پر لویو قبیلو ووېشل. بېګي خان بامیزی د «شاه ولي خان» په لقب سره صدراعظم شو. سردار جهان خان پوپلزی د پوځ لوی قوماندان یا سپه سالار وټاکل شو. شاه پسند خان اسحاقزی د میر لښکر په توګه وټاکل شو [۱، ۲]. هغه همدارنګه د لوړو قومي مشرانو یوه مشورتي شورا (مجلس شورا) جوړه کړه چې پاچا ته یې په لوړو دولتي چارو کې مشورې ورکولې.

خو دې همکارۍ خپل کلک سیاسي حدود لرل. احمد شاه په شورا کې د قومي مشرانو درناوی کاوه، خو هغه د خپل لوړ حاکمیت په وړاندې هېڅ ډول سیالي نه زغمله. غبار یادونه کوي چې احمد شاه په سیستماتیک ډول هڅه وکړه چې غیر منظمې قومي ملېشې د مرکزي حکومت له کنټرول څخه جلا کړي. په ۱۷۴۹ کال کې، هغه نور محمد خان میر افغان او څو نور دسیسه جوړونکي، چې په کندهار کې یې د هغه د نسکورولو هڅه کوله، اعدام کړل [۱]. قومي مشرانو دولتي لقبونه او مادي انعامونه ترلاسه کړل، خو د پوځ لوړه قومانده یوازې او یوازې د پاچا په لاس کې وه.

ځمکه او سپاره: د تیول نظام

د درانیانو دولت د هغو لسګونو زرو سپرو لګښت څنګه ورکاوه چې دې مشرانو جګړې ته راوستل؟ دا له مالي پلوه ناشونې وه چې هر قومي سپاهي ته د ټول کال لپاره له شاهي خزانې څخه نغد معاش ورکړل شي.

احمد شاه دا ستونزه د «تیول» نظام له لارې حل کړه، کوم چې د پخوانیو امپراتوریو یو کرنیز–پوځي بنسټ و. تاج (پاچا) یوه قومي مشر ته حق ورکاوه چې له ټاکلو ولسوالیو یا ځمکو څخه کرنیزه مالیه راټوله کړي. د دې په بدل کې، مشر مکلف و چې د شاهي دربار د احضاراتو پر مهال یو مشخص شمېر سمبال سپاره سرتېري پوځ ته وړاندې کړي [۳]. تاریخ لیکونکی جُس ګومانس لیکي چې احمد شاه دا چوکاټ وساته او پراخ یې کړ؛ هغه دراني قبیلو ته ځمکې ووېشلې په دې شرط چې دوی د سپرو سرتېرو لویه کچه وساتي [۳].

تیول د افغان لښکر ټولنیز جوړښت وټاکه. د دې نظام له لارې مرکزي خزانې له نغدو لګښتونو پرته د لښکر ځواک پیاوړی کړ. د یوه عادي دراني سرتېري لپاره، د هغه معیشت د هغه د کلي له کرنې او د قبیلې له مشر سره تړلی و. هغه د پاچا تر بیرغ لاندې جګړه کوله، خو د هغه اس او د هغه سمدستي قوماندان د هغه له خپلې قبیلې څخه وو.

د لارو امنیت: له غلجیو سره تړونونه

دراني قبیلو د درنو سپرو ځواکونو اصلي برخه جوړوله، خو دوی یوازې د هېواد په یوه برخه کې مېشت وو. له کندهار څخه تر کابل پورې د حرکت لپاره، شاهي لښکر باید په مستقیم ډول د غلجیو د کنفدراسیون (لکه هوتک، توخي، تره کي، اندړ او سلیمان خېل) له زړه څخه تېر شوی وای [۴].

د دې پر ځای چې هره دره د شاهي سرتېرو په مټ ونیسي، احمد شاه پوځي فشار د مالي ادغام سره یوځای کړ. تاریخ لیکونکې کریستین نویل د بابکرزي کورنۍ سره د تړون یادونه کوي، چې د کلات غلزي په شاوخوا کې د توخي غلجیو مشران وو. د توخي مشرانو ته د کندهار–کابل پر لویه لار د تېرېدونکو سوداګریزو کاروانونو څخه د ترانزیتي مالیې د راټولولو حق ورکړل شو. په بدل کې یې هغوی د لارې امنیت تضمین کړ او د شاهي لښکر لپاره یې شاوخوا ۱۵۰۰ تر ۲۰۰۰ پورې سپاره سرتېري چمتو کړل، په داسې حال کې چې ګاونډي هوتک قوم له ۵۰۰ تر ۷۰۰ پورې سرتېري ورکول [۴].

دا هغه سیمه چې کېدای شوای د پاڅون په یوه مرکز بدله شي، په یوه خوندي سوداګریزه لار بدله شوه. سیمه ییزو مشرانو د سوداګرۍ له لارې ګټه ترلاسه کړه. دولت خپله لویه پوځي لاره پرته له دې چې د دایمي پوځونو لګښت ورکړي خوندي کړه. او شاهي لښکر دوه زره تجربه لرونکي سپاره ځواکونه ترلاسه کړل.

سیمه ییز ایتلافونه: کلات او شمال

احمد شاه دا د ګډې پوځي همکارۍ ماډل د غیر پښتنو سیمه ییزو ځواکونو په وړاندې هم وکاراوه. د ۱۷۵۰ او ۱۷۵۱ کلونو ترمنځ د شمالي لښکرکشیو په ترڅ کې، هغه د شاهي والیانو تر څنګ سیمه ییز ازبک او تاجک مشران په واک کې وساتل، او د امو سیند د پولو د ساتنې لپاره یې هغوی ته مشخص پوځي او مالي مسؤلیتونه وسپارل [۲].

د سویل په بلوڅستان کې هم ورته یو مهم ایتلاف رامنځته شو. هلته میر نصیر خان احمدزي د کلات د براهوي او بلوڅو پر قبیلو خپل واک ټینګ کړی و. کله چې په ۱۷۵۸ کال کې سیاسي کړکېچ په وسله واله جګړه بدل شو، احمد شاه پر کلات برید وکړ. تر یوې محاصرې وروسته، دواړه واکمنان یوې هوکړې ته ورسېدل [۵].

د ګنډا سنګ په وینا، نصیر خان د احمد شاه لوړ حاکمیت ومانه. په بدل کې احمد شاه کلات له هغه کلنۍ مالیې (۲۰۰۰ روپۍ) او په کندهار کې د ۱۰۰۰ سرتېرو د دایمي ساتلو له مسؤلیت څخه معاف کړ [۵]. نصیر خان ژمنه وکړه چې کله افغان پاچا د هېواد له پولو بهر جګړه کوي، هغه به د خپلو براهوي او بلوڅو ځواکونو رهبري په غاړه اخلي. د دې تړون تر ټولو مهمه برخه دا وه چې کلات ځواکونه به هېڅکله د سدوزي شاهزادګانو ترمنځ په کورنیو جګړو کې ونډه نه اخلي [۵]. احمد شاه یو وفادار سویلي متحد او یو پیاوړی بهرنی پوځ ترلاسه کړ. او نصیر خان خپله کورنۍ خپلواکي وساتله.

شاهي ځواک او پوځي بیوروکراسي

یو پاچا چې په بشپړ ډول په قومي لښکرو تکیه کوي، په پای کې به د هغو قوماندانانو یرغمل وي. احمد شاه پوهېده چې تاج او تخت یوه منظم پوځ او مسلکي بیوروکراسۍ ته اړتیا لري چې په بشپړ ډول د پاچا اطاعت وکړي.

د دې انډول ساتلو لپاره، هغه یو منظم دایمي پوځ رامنځته کړ. د دې پوځ په زړه کې «غلام شاهي» (شاهي ساتونکي) و، چې ګومانس د دوی شمېر شاوخوا ۱۰،۰۰۰ تنه تنخوا لرونکي سپاره اټکلوي [۳]. د دې ځواک شاوخوا درېیمه برخه د نادر شاه د پخوانیو قزلباش سرتېرو څخه جوړه وه، چې تاجک، کورد او نور سرتېري هم پکې شامل وو. د پاچا د خېمې ساتنه او د جګړې د لومړۍ کرښې ټینګښت، د پاچا لپاره یو داسې ځواک و چې د دراني مشرانو څخه خپلواک و [۱، ۳].

د دومره ستر پوځ اداره کول لوستو بیوروکراټانو او میرزایانو ته اړتیا لرله. غبار هغه لوړ پوړي چارواکي معرفي کړي چې پوځي مرکز او لویه مالي خزانه یې اداره کوله: میرزا هادي خان قزلباش د شاهي دارالانشاء مشر و، میرزا علي رضا خان قزلباش مرکزي مالي دفتر اداره کاوه، او یوسف علي خان (التاف خان) شاهي خزانه‌دار و [۱].

لوژستیکي ځانګړو څانګو د لښکر فزیکي پایښت سمبالاوه. «سیورساتچي باشي» د غنمو او اسونو لپاره د وښو چارې سمبالولې. «قورچي باشي» د شاهي وسلو او باروتو مسؤل و. «میر آخور باشي» د اسونو او کارواني څارویو ساتنه کوله. او «توپچي باشي» د توپخانې قومانداني پر غاړه درلوده [۱، ۵].

د احمد شاه ځانګړې تاکتیکي وسله «زمبورک» وه؛ یو سپک توپ چې د اوښ پر شا به تړل کېده. غبار لیکي چې د معیاري لښکرکشیو پر مهال به شاوخوا ۷۰۰ زمبورک توپونه لېږدول کېدل [۱]. په داسې حال کې چې «نګارنامه هند» د ۱۷۶۰–۱۷۶۱ کلونو د پانی پت تر جګړې مخکې په لوی لښکر کې د ۲۰۰۰ زره زمبورک اوښانو یادونه کوي [۶]. دې ګرځنده توپخانې کولای شول د دراني سپرو سره اوږه په اوږه د غرونو او لارو په اوږدو کې چټک او ویجاړونکی ځواک برابر کړي.

مالي ماشین: مالیات، کرېډېټ او غنیمتونه

افغان دولت دا لوی جوړښت څنګه تمویلاوه؟ د استعمار د دورې ډېری تاریخ لیکونکي د احمد شاه امپراتورۍ د یوه داسې یرغلګر ځواک په توګه انځوروي چې هیڅ کورنی اقتصاد یې نه درلود او یوازې د هند په لوټلو ژوندی و. افغان تاریخي څېړنې دغه غلط انځور ردوي.

غبار او وتلی افغان تاریخ لیکونکی عبدالحی حبیبي، دواړه د احمد شاه د امپراتورۍ کلنی دولتي عاید شاوخوا ۳۱ میلیونه روپۍ اټکلوي [۱، ۷]. په «تاریخ مختصر افغانستان» کې، حبیبي یو خورا مهم محاسبوي توپیر په ګوته کوي. دا ۳۱ میلیونه روپۍ د کرنیزو مالیاتو، ګمرکي عوایدو او د ولایتي باجونو څخه راټولېدې. په دې کې د هند د لښکرکشیو پر مهال ترلاسه شوي فوق العاده جنګي غنیمتونه او تاوانونه شامل نه وو [۷].

له همدې منظمې بودیجې څخه، خزانې د سرتېرو معاشونه، د وسلو تولید، قومي مشرانو ته وظیفې، او عامه چارې تمویلولې. د غبار د مالي شمېرو له مخې (د یوه سپاهي لپاره میاشتنۍ دولس روپۍ او د پلي سرتېري لپاره شپږ روپۍ)، د ۴۰،۰۰۰ منظمو سرتېرو یو لښکر هره میاشت یوازې د معاشونو لپاره ۴۲۰،۰۰۰ روپیو ته اړتیا لرله [۱].

د دې لپاره چې پوه شو دولت څنګه خپلې اړتیاوې پوره کولې، باید درې جلا مالي سرچینې په نظر کې ونیسو:

۱. کورني مالیات: احمد شاه خپله پلازمېنه د فارس، مرکزي اسیا او هند ترمنځ پر سوداګریزو لارو ودانه کړه. د سوداګریزو کاروانونو ګمرکي مالیې، د ښارونو د بازار مالیې، او د کرنې عوایدو یو دایمي کورنی مالي بنسټ جوړ کړ [۱، ۷].

۲. قانوني مالیاتي حاکمیت: د امپراتورۍ تر ټولو بډایه کرنیز ولایتونه په ختیځ (پنجاب، ملتان، کشمیر او سیند) کې وو. کله چې به احمد شاه پنجاب ته لښکر کشي کوله، هغه اکثراً د رسمي مالیاتي تړونونو د پلي کولو لپاره تللو. د «چهار محل» (د سیالکوټ او ګجرات په ګډون څلور بډایه ولسوالۍ) په اړه د تاریخ لیکونکي جګجیت لالي آرشیفي څېړنه دا په روښانه توګه ثابتوي [۸]. دا ولسوالۍ چې د ۱.۴ میلیونه روپیو کلني عاید په بدل کې احمد شاه ته سپارل شوې وې، مالیه یې وځنډېده. د ۱۷۵۱–۱۷۵۲ کلونو لښکرکشي په ځانګړي ډول د همدې قانوني مالیاتي مسؤلیت د پلي کولو لپاره وشوه، چې په پایله کې یې د درېیو میلیونو روپیو مالي جوړجاړی وشو [۸].

۳. جنګي تاوانونه د غیر منظم چور په وړاندې: افغان تاریخ لیکونکي د دولتي خزانې نیولو او د خپل سري چور ترمنځ ښکاره کرښه باسي. کاتب ثبت کړې چې په ۱۷۵۷ کال کې ډیلي ته د ننوتلو پر مهال، احمد شاه سخت فرمانونه صادر کړل چې سرتېري یې د عامو خلکو له چور کولو او وژلو څخه منع کړل [۲]. په ورته وخت کې، پاچا د مغولو له وزیر څخه پنځه میلیونه روپۍ د رسمي باج په توګه وغوښتلې، او د یوې څېړنې له لارې یې د افغان دولت لپاره د دربار له اشرافو څخه شل میلیونه روپۍ راټولې کړې [۲]. نا تنخوا لرونکو او غیر منظمو سرتېرو به اکثراً سرغړونې کولې، خو د شاهي خزانې لخوا د پیسو اخیستل یوه منظمه او دولتي پروسه وه [۸].

سربېره پر دې، د احمدشاه مالي اداره له سیمه‌ییزو سوداګرو–صرافانو سره ژوره تړلې وه. د لالي څېړنې ښیي چې شیکارپوري صرافانو به د شاهي مالیې اسناد (برات او هندي) نغدول، او د راتلونکو ولایتي مالیاتو په بدل کې به یې پوځ ته نغدې پیسې ورکولې [۸]. فتح، کرېډېټ او مالیات د یوه واحد مالي سیسټم په توګه کار کاوه.

بنسټیز او اداري میراث

احمد شاه د افغان ټولنې د اخلاقي او سیاسي اصولو په چوکاټ کې واکمني کوله. په خپل پښتو شعر (د احمد شاه بابا دیوان) کې، چې د حبیبي له خوا راټول شوی، پاچا په وار وار د امپراتورۍ له غرور څخه خپله کرکه او د خپل هېواد له غرونو سره خپله ژوره مینه څرګنده کړې ده [۷]. هغه د قومي مشرانو سره د نږدې اړیکو او د جګړې په ډګر کې د زړورتیا له لارې بېلابېل ځواکونه یوځای ساتل.

کله چې هغه د ۱۷۷۲ کال په اکتوبر کې وفات شو، هغه د سپرو یو شا تګ کوونکی لښکر په یو ستر پوځي جوړښت بدل کړی و. هغه تر شا یو ملي دولت، یوه فعاله خزانه، مسلکي شاهي ساتونکي، لوستي مامورین، او خوندي پولې پرېښودې.

یو پوځ په پای کې د هغو سیاسي اړیکو له لارې تعریفېږي چې سرتېري له دولت سره تړي. د احمد شاه د نظام لاندې، د پوځ یوه لویه برخه د میراثي دراني، غلجي، ازبک او بلوڅ مشرانو له لارې خدمت کاوه چې د تیول ځمکې او سیمه ییز استخدام یې کنټرولاوه. تر هغه وخته چې د ملت بنسټ اېښودونکی ژوندی و او په لوړ وقار سره یې واکمني کوله، دا جلا پوځي شبکې د یوه واحد ځواک په توګه حرکت کاوه. کله چې تاج او تخت په ۱۷۷۲ کال کې د هغه زوی تیمور شاه ته ورسېد، سرتېري او دولتي دفترونه پر خپل ځای پاتې وو. خو د افغان دولت لپاره پرېکنده ازموینه دا وه چې آیا دا بنسټونه دومره پیاوړي دي چې له احمد شاه بابا وروسته هم قومي مشرانو ته قومانده ورکړي او که نه.

سرچینې

[۱] میر غلام محمد غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، لومړی ټوک (کابل: دولتي مطبعه، ۱۳۴۶).

[۲] فیض محمد کاتب هزاره، سراج التواریخ، لومړی ټوک (د ار ډي مک چیسني او ایم ایم خرمي ژباړه او سمونه، لیډن: بریل، ۲۰۱۳).

[۳] جس ګومانس، The Rise of the Indo-Afghan Empire, c. 1710–1780 (لیډن: بریل، ۱۹۹۵).

[۴] کریستین نویل، State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863) (ریچمونډ: کرزن پریس، ۱۹۹۷).

[۵] ګنډا سنګ، Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan (بمبئی: اسیا خپرندویه ټولنه، ۱۹۵۹).

[۶] سید غلام علي، نګارنامه هند، ژباړل شوې برخې د ایچ ایم ایلیټ او جان ډاوسن په The History of India as Told by Its Own Historians، اتم ټوک (لندن: تروبنر او شرکت، ۱۸۷۷) کې.

[۷] عبدالحی حبیبي، تاریخ مختصر افغانستان، لومړی ټوک (کابل: د کتابونو د خپرولو مؤسسه، ۱۳۴۶).

[۸] جګجیت لالي، «Beyond ‘Tribal Breakout’: Afghans in the History of Empire, ca. 1747–1818»، Journal of World History 29، شمېره ۳ (۲۰۱۸): ۳۶۹–۳۹۷.