ملي احساس او د وطن پالني عملي بڼه| زمــری مــحقــق

ملي احساس یوازې له خپل وطن سره د عاطفي مینې نوم نه دی، بلکې د هغه د پرمختګ، آبادۍ او د خلکو د هوساینې لپاره د مسؤلیت احساس هم دی. محمود طرزي د وطن پالنې مفکوره له علم، پوهې، ټولنیزې بیدارۍ او پرمختګ سره تړي. د هغه په فکري لیدلوري کې وطن پالنه هغه وخت حقیقي ارزښت پیدا کوي چې د خلکو د پوهې د کچې په لوړولو او د ټولنې د اصلاح په هڅو کې څرګنده سي.

ملي احساس د یوه ملت د هویت، یووالي، خپلواکۍ او پرمختګ بنسټ جوړوي. هغه ملت چې ملي احساس ولري، خپل وطن، تاریخ، کلتور، ژبه او ملي ارزښتونه خپل ویاړ ګڼي او د ساتنې لپاره یې هڅې کوي ..

موږ وینو چی دا عنوان  یعنی ملي احساس له دوو کلمو، «ملي» او «احساس» څخه جوړ شوی دی. ملي د ملت، هېواد او ګډ هویت په معنا او احساس د یوه شي په وړاندې د انسان د دروني ادراک، عاطفې او ذهني غبرګون څرګندوی دئ .

په ټولنیز او سیاسي مفهوم کې ملي احساس هغه فکري او عاطفي اړیکه ده چې یو وګړی یې له خپل ملت، هېواد، تاریخي میراث، ملي ارزښتونو او ګډ برخلیک سره لري.

په بله وینا، ملي احساس یوازې دا نه دی چې یو څوک خپل هېواد خوښ کړي، بلکې دا هم ده چې د هېواد د پرمختګ، خپلواکۍ، ملي حاکمیت، ټولنیز عدالت او د ټولو وګړو د هوساینې لپاره ځان مسؤل وګڼي.

افغانستان یو لرغونی تاریخ، بډای کلتور او ستر ملي ارزښتونه لري. زموږ هېواد د بېلابېلو قومونو، ژبو او کلتورونو ګډ کور دی. پښتانه، تاجکان، هزاره‌ګان، ازبکان، ترکمنان، بلوڅان او نور قومونه ټول د دې خاورې اوسېدونکي دي. زموږ ګډ وطن او ګډ برخلیک موږ سره نښلوي.

ملي احساس موږ ته دا راښيي چې د قوم، ژبې، سیمې او مذهب پر بنسټ یو د بل ترمنځ واټن رامنځته نه کړو، بلکې د ورورولۍ، زغم، متقابل درناوي او یووالي فضا پیاوړې کړو ..

د یوه ملت پرمختګ هغه وخت شونی دی چې وګړي یې د علم، پوهې، کار، صداقت او مسؤلیت احساس ولري. ځوانان باید د هېواد د روښانه راتلونکي لپاره زده کړې وکړي او د خپل وطن په پرمختګ کې ونډه واخلي ..

ملي احساس د یوه ملت د فکري، فرهنګي، تاریخي او سیاسي ژوند له بنسټیزو ارزښتونو څخه ګڼل کېږي. دا هغه ګډ شعور او ذهني تړاو دی چې د یوه هېواد وګړي د ګډ تاریخ، ګډ برخلیک، ملي هویت او ګډو ګټو پر محور سره نښلوي. ملي احساس انسان ته دا درک ورکوي چې د خپل فردي ژوند ترڅنګ د یوې لویې ټولنې غړی دی او د هغې د برخلیک، پرمختګ، عزت او راتلونکي په وړاندې مسؤلیت لري.

هېڅ ملت یوازې د جغرافیایي قلمرو، سیاسي نظام یا د وګړو د شمېر له مخې د پیاوړي ملت په توګه نه پېژندل کېږي؛ بلکې د ملتونو د پیاوړتیا یو مهم معیار د هغوی ګډ ملي شعور، د خپل هېواد په وړاندې د مسؤلیت احساس او د ملي ګټو د ساتنې اراده ده.

ملي احساس د ملتونو په جوړښت، سیاسي ثبات، ټولنیز پیوستون او د هېوادونو په پرمختګ کې مهم رول لري. هغه ټولنه چې وګړي یې د ګډ هویت او ګډ برخلیک احساس ولري، د ستونزو په وړاندې د ګډ دریځ او همکارۍ ډېر امکانات لري.

افغانستان د اوږده او پېچلي تاریخ لرونکی هېواد دی چې د بېلابېلو قومونو، ژبو، فرهنګونو او ټولنیزو جوړښتونو ګډ کور ګڼل کېږي.

د افغانستان جغرافیایي موقعیت، تاریخي تمدنونه، لرغوني آثار، ادبي میراثونه او د خپلواکۍ لپاره تاریخي مبارزې د دغه هېواد د ګډ ملي هویت مهم عناصر دي.

خو د افغانستان د معاصر تاریخ جګړو، سیاسي بې ثباتۍ، بهرنیو مداخلو، کورنیو اختلافونو، قومي او ژبنیو سیالیو او د واک د ناعادلانه وېش ستونزو د ملي یووالي پر بهیر منفي اغېز کړی دی.

د ملي احساس د پیاوړتیا لپاره په افغانستان کې اړینه ده چې د هېواد ټول وګړي د مساوي حقوقو او مسؤلیتونو خاوندان وګڼل سي. هېڅ قوم، ژبه، سیمه او ټولنیزه ډله باید ځان د هېواد اصلي مالک او نور د دویمې درجې وګړي ونه ګڼي.

افغانستان د یوه ګډ سیاسي او ملي هویت د پیاوړتیا لپاره داسې ټولنیز او سیاسي چاپېریال ته اړتیا لري چې د ټولو وګړو فرهنګي او ژبني ارزښتونه پکې خوندي وي، عدالت تأمین وي او د هېواد د برخلیک په ټاکلو کې د خلکو اراده او ګډون ته درناوی وسي.

ملي احساس باید د تېر تاریخ د ویاړونو تر څنګ د اوسني واقعیتونو د منلو او د راتلونکي د جوړولو وسیله هم وي.

د ملي احساس تاریخي شالید :

د انسانانو ترمنځ د ګډ هویت او تړاو احساس د بشري ټولنو له پخواني تاریخ سره تړاو لري. د کورنۍ، قبیلې، قوم، سیمې، ژبې، دین او فرهنګ پر بنسټ د ټولنیزو تړاوونو بېلابېل ډولونه د تاریخ په اوږدو کې رامنځته سوي دي.

خو د معاصر ملي هویت او ملتپالنې بڼه په ځانګړي ډول د نوي عصر له سیاسي او ټولنیزو بدلونونو سره پراخه سوی ده . د دولتونو د جوړېدو، سیاسي انقلابونو، د خلکو د حاکمیت د نظریې او د خپلواکۍ غوښتونکو غورځنګونو د پراختیا په بهیر کې د ملي هویت مفهوم ځانګړی اهمیت پیدا کړ.

د نولسمې او شلمې پېړۍ په اوږدو کې په اروپا، اسیا، افریقا او نورو سیمو کې د ملي خپلواکۍ او سیاسي آزادۍ غورځنګونو د ملي احساس په پیاوړتیا کې مهم رول ولوباوه.

د دغو تاریخي بدلونونو په پایله کې ملت یوازې د ګډې ژبې یا توکم لرونکو خلکو په معنا ونه پېژندل سو، بلکې ګډ سیاسي برخلیک، ګډ تابعیت او د یوه هېواد په وړاندې د ګډ مسؤلیت احساس هم د ملي هویت مهم عناصر وګرځېدل.

موږ پوهیږو چی د یوه ملت په جوړښت کی  په تېره بیا دغه څلور اساسی عناصر ټاکونکی رول لري  :

ګډ کلتور ، ګډه ژبه  ، ګډه جغرافیا او تر ټولو مهم عنصر یې ګډ اقتصاد دي .

اوس به دا عناصر په لنډه توګه وپېژنو :

الف: ګډ تاریخي او کلتوري میراث

تاریخ د ملتونو د هویت یوه مهمه برخه ده. د یوه ملت تاریخي پېښې، مبارزې، لاسته راوړنې، فرهنګي میراثونه او تاریخي شخصیتونه د هغه ملت د ګډې حافظې په جوړولو کې ونډه لري.

د خپل تاریخ پېژندنه او د تاریخي میراثونو ساتنه د ملي احساس د پیاوړتیا لپاره اړین دي. البته د تاریخ علمي مطالعه باید د حقیقت پر بنسټ وي، نه د تاریخي پېښو د تحریف او افسانوي کولو له لارې.

ب: ژبه او فرهنګ

ژبه د انسانانو ترمنځ د اړیکو، پوهې، ادبیاتو او فرهنګي تجربو د لېږد مهمه وسیله ده. ملي ادبیات، هنر، دودونه، تاریخي آثار او فرهنګي ارزښتونه د ملي هویت په جوړښت کې ځانګړی ځای لري.

د یوې ټولنې د ژبو او فرهنګي تنوع درناوی د ملي یووالي په پیاوړتیا کې مرسته کوي. په ځانګړي ډول په څوژبنیو او څو فرهنګي ټولنو کې د ټولو ژبو او فرهنګي میراثونو عادلانه ساتنه د ګډ ملي هویت د پراختیا لپاره مهمه ده.

ج: ګډ جغرافیایي قلمرو

هېواد یوازې د ځمکې یوه ټوټه نه ده، بلکې د خلکو د ژوند، تاریخ، فرهنګ، اقتصاد او سیاسي اړیکو ګډ چاپېریال دی.

د هېواد د طبیعي سرچینو، تاریخي آبداتو، اوبو، ځنګلونو او نورو ملي شتمنیو ساتنه د ملي احساس عملي څرګندونه ده.

د: ملي خپلواکي او حاکمیت

د یوه ملت د سیاسي خپلواکۍ، ملي حاکمیت او آزاد تصمیم نیولو حق د ملي احساس له مهمو بنسټونو څخه دی.

ملي احساس وګړي دې ته هڅوي چې د خپل هېواد د استقلال، ملي کرامت او سیاسي خپلواکۍ د ساتنې په برخه کې مسؤلانه دریځ ولري.

هـ: ګډې ملي اقتصادي ګټې 

د ملي ګټو مفهوم د ملي احساس له اساسي اړخونو څخه دی. د هېواد امنیت، اقتصادي پرمختګ، ښوونه او روزنه، روغتیا، عدالت، د قانون حاکمیت او د خلکو هوساینه هغه ګډې ګټې دي چې د ټولنې د ټولو وګړو له برخلیک سره تړاو لري.

ملي احساس او وطن پالنه یو له بل سره نږدې اړیکه لري، خو د مفهوم له پلوه بشپړ یو شی نه دي.

ملي احساس د یوه ملت له ګډ هویت، تاریخ، فرهنګ او برخلیک سره د تړاو شعور ي برخه جوړوی ؛ خو وطن پالنه له خپل هېواد سره د مینې او د هغه د پرمختګ او ساتنې لپاره د عملي هڅو څرګندونه کوي.

ملی احساس او قومی تعصب:

په حقیقت کې ملي احساس د وطن پالنې فکري او عاطفي بنسټ جوړوي او وطن پالنه د همدې احساس عملي بڼه ده. باید ویل سی چی د ملی احساس او قومی تعصب تر منځ ستر توپېر موجود دئ .

د ملي احساس په بحث کې یوه مهمه موضوع د ملي هویت او قومي تعصب ترمنځ د توپیر پېژندل دي.

قومي هویت د انسانانو د ګډ توکم، ژبې، تاریخي تجربې او فرهنګي ځانګړتیاوو پر بنسټ رامنځته کېږي. دا د ټولنیز هویت یوه طبیعي برخه ده او په خپل ذات کې منفي مفهوم نه لري.

خو قومي تعصب هغه وخت رامنځته کېږي چې یو څوک خپل قوم، ژبه یا فرهنګ تر نورو لوړ وګڼي، د نورو د حقونو او ارزښتونو درناوی ونه کړي او د ټولنې ګډې ګټې د قومي ګټو قرباني کړي.

ملي احساس بیا د ټولو هغو وګړو ترمنځ د ګډ تړاو او مسؤلیت احساس دی چې د یوه هېواد په سیاسي او ټولنیز برخلیک کې شریک دي.

د یوه ملت د ملي یووالي لپاره اړینه نه ده چې ټول وګړي دې یوه ژبه، یو قوم یا یو فرهنګي دود ولري؛ بلکې د بېلابېلو هویتونو ترمنځ د متقابل درناوي، برابرۍ او ګډ تابعیت احساس د ملي یووالي بنسټ جوړولای سي.

له همدې امله ملي احساس باید د قومي، ژبني او سمتي تعصبونو پر ځای د ګډ ملي هویت او برابرۍ پر بنسټ ولاړ وي.

دغه راز ملی احساس د ملی یو والی سره نه شلیدونکی اړیکی لری :

ملي یووالی د یوه هېواد د سیاسي ثبات او ټولنیز پرمختګ لپاره مهم شرط دی. ملي احساس د خلکو ترمنځ د ګډو موخو او مسؤلیتونو په رامنځته کولو سره د ملي یووالي په پیاوړتیا کې مرسته کوي.

کله چې وګړي ځانونه د یوه ګډ ملت غړي وګڼي، د یو بل حقونو ته درناوی وکړي او د هېواد د ستونزو د حل لپاره ګډ مسؤلیت احساس کړي، د ټولنیز پیوستون زمینه پیاوړې کېږي.

خو ملي یووالی په زور، جبر او د خلکو د هویتونو په له منځه وړلو نه رامنځته کېږي. د دوامدار ملي یووالي لپاره سیاسي عدالت، د قانون مساوي تطبیق، د وګړو برابر حقوق او د ټولو ټولنیزو ډلو عادلانه ګډون اړین دی.

د خود ملي احساس پیاوړتیا یوازې د حکومتونو او سیاسي نظامونو دنده نه ده، بلکې د ټولنې ټول بنسټونه او وګړي په دې برخه کې مسؤلیت لري.

د ملی احساس په بنسټ دغه لاندنۍ دندی ډیری مهمي دي :

. ښوونه او روزنه: ـ په ښوونځیو او پوهنتونونو کې د هېواد د تاریخ، جغرافیې، فرهنګ، ملي ارزښتونو او مدني مسؤلیتونو علمي تدریس.

. د تاریخي آثارو ساتنه: ـ د لرغونو آثارو، تاریخي سیمو، کتابونو، نسخو او فرهنګي میراثونو ساتنه او علمي څېړنه.

. د ژبو او فرهنګونو درناوی: ـ د هېواد د ټولو ژبو، ادبیاتو او فرهنګي دودونو ملاتړ او د هغوی د ودې لپاره د مناسبو امکاناتو برابرول.

. سیاسي عدالت او برابري: ـ د ټولو وګړو لپاره د مساوي حقونو، فرصتونو او سیاسي ګډون زمینه برابرول.

. د ملي رسنیو رول: ـ رسنۍ باید د ملي هویت، ټولنیز تفاهم، علمي پوهاوي او ملي یووالي په پیاوړتیا کې رغنده ونډه ولري.

. د قانون حاکمیت: ـ د قانون مساوي تطبیق، د فساد مخنیوی او د عامه شتمنیو ساتنه د خلکو باور او ملي مسؤلیت پیاوړی کوي.

. د ځوان نسل روزنه: ـ ځوانان باید د خپل هېواد له تاریخ، فرهنګ، علمي لاسته راوړنو او راتلونکو مسؤلیتونو سره اشنا سي.

خو باید په ټنیګار سره ووایم  چی ملي احساس یوازې د دولتونو، سیاسي مشرانو او ملي شخصیتونو په پورې محدود نه دی. هر وګړی د خپل ورځني ژوند په کړنو سره د ملي احساس د پیاوړتیا یا کمزورتیا په بهیر کې ونډه لري.

هغه ښوونکی چې د علم او پوهې په خپرولو سره د هېواد راتلونکی نسل روزي، هغه لیکوال چې د خپل ملت تاریخ او فرهنګ څېړي، هغه بزګر چې د هېواد د اقتصاد لپاره تولید کوي، هغه کارګر چې د ټولنې په آبادۍ کې برخه اخلي او هغه چارواکی چې د عامه شتمنیو ساتنه کوي، ټول د ملي مسؤلیت عملي بېلګې وړاندې کوي.

له همدې امله ملي احساس باید له عاطفي شعارونو څخه د عملي مسؤلیت، کار، صداقت او خدمت تر کچې ورسېږي.

په پای کې ویلای سو چې ملي احساس یوازې د خپل هېواد د نوم، بیرغ او خاورې سره مینه نه ده؛ بلکې د هغه د خلکو، حقونو، فرهنګ، تاریخ، آزادۍ او راتلونکي په وړاندې د مسؤلیت منل دي. ریښتینی ملي احساس هغه وخت څرګندېږي چې د هېواد د هر وګړي درد، حق او عزت د 

ټولو ګډ مسؤلیت وبلل سي.

په پایله کې ویلی شو چې ملي احساس د ملتونو د بقا، عزت او پرمختګ اساسي ځواک دی. راځئ چې د ملي یووالي، ورورولۍ او وطن‌پالنې روحیه پیاوړې کړو او د یوه سوله‌ییز، خپلواک او پرمختللي افغانستان لپاره ګډ کار وکړو .

 ومن الله توقیق 

زمری محقق    ۸/۱۱/۲۰۲۶ کوپنهاګن 

د  لا زیاتو معلوماتو لپاره علمي سرچینې :

– غبار میر غلام محمد . افغانستان در مسیر تاریخ .۱۹۹۹  ویرجنیا . ( د لیکوال سریزه دریم مخ ) .

• محمود طرزي، افغانستان ، مطبعه عنایت، کابل، ۱۳۳۰ قمري، ټولټال ۳۵ مخونه.

د افغانستان ملي کتاب انسټیټیوټ د دې اثر په معرفۍ کې د وطن مینه، ملي هویت، د خلکو بیداري، علم، پرمختګ او د هېواد د آبادۍ مسؤلیت د کتاب له مهمو موضوعاتو څخه ګڼلي دي.

– لویس دوپری . افغانستان  د خپرولو کال ۱۹۸۰ –

۱. Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, 1983.

۲. Ernest Renan, What Is a Nation?, 1882.

۳. David Miller, On Nationality, 1995.

۴. Harris Mylonas and Maya Tudor, “Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know,” Annual Review of Political Science, 2021.